Sarga 112

Verse 1

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।विस्मिताः स‌ङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥१॥

അപ്രതിമ തേജസ്സുള്ള ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ രോമാഞ്ചജനകമായ സംഗമം കണ്ടു, അവിടെ കൂടിയ മഹർഷിമാർ വിസ്മയഭരിതരായി.

Verse 2

अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥२॥

ദൃഷ്ടിക്കു അദൃശ്യരായ മുനിഗണങ്ങളും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും കാകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ ആ മഹാത്മാക്കളായ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ പ്രശംസിച്ചു.

Verse 3

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥३॥

ധർമ്മജ്ഞരും ധർമ്മാധിഷ്ഠിതമായ വീര്യവുമുള്ള രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഉള്ളവൻ തീർച്ചയായും ധന്യൻ; ആ ഇരുവരുടെയും സംഭാഷണം കേട്ട ഞങ്ങൾ ഇരുവരോടും ആഴമുള്ള ആദരവും ആകാംക്ഷയുംകൊണ്ട് ആകർഷിതരാകുന്നു.

Verse 4

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः स‌ङ्गता वचः ॥४॥

അപ്പോൾ ദശഗ്രീവന്റെ വധം शीഘ്രം സംഭവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമുള്ള ഋഷിസമൂഹങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന്, രാജശാർദൂലനായ ഭരതനോട് ഈ ആലോചിത വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 5

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥५॥

മഹാപ്രാജ്ഞനേ, ഉന്നതകുലജന്മനായ, മഹാവൃത്തനും മഹായശസ്സും ഉള്ളവനേ! പിതാവിനോടു ആദരം പുലർത്തുന്നുവെങ്കിൽ, രാമന്റെ വചനം സ്വീകരിക്കൂ.

Verse 6

सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गम् दशरथो गतः ॥६॥

ഈ രാമൻ പിതാവിനോടുള്ള കടപ്പാടിൽ നിന്നു എപ്പോഴും വിമുക്തനായിരിക്കണമെന്നു ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൈകേയിയോടുള്ള വചനബാധ്യത തീർത്തതിനാലാണ് ദശരഥൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചത്.

Verse 7

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः स‌महर्षयः ।राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥७॥

ഇത്രമാത്രം വചനം പറഞ്ഞ ശേഷം, ഗന്ധർവർ മഹർഷികളോടൊപ്പം രാജർഷികളും അന്നേ സമയം എല്ലാവരും തത്തത്തങ്ങളുടെ ധാമങ്ങളിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 8

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥८॥

ശുഭദർശനനായ ശ്രീരാമൻ ആ ശുഭവചനങ്ങളാൽ ഹർഷിതനായി; പ്രസന്നവും പ്രകാശമുള്ള മുഖത്തോടെ ആ ഋഷിമാരെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു.

Verse 9

त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया ।कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥९॥

എന്നാൽ ഭരതന്റെ അവയവങ്ങൾ വിറച്ചു, വാക്കുകൾ മുടങ്ങി; കൃതാഞ്ജലിയോടെ അവൻ വീണ്ടും രാഘവനോട് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 10

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥१०॥

രാജധർമ്മവും കുലധർമ്മത്തിന്റെ അഖണ്ഡപരമ്പരയും പരിഗണിച്ച്, ഹേ കാകുത്സ്ഥ, എന്റെ അപേക്ഷയും എന്റെ മാതാവിന്റെ അപേക്ഷയും നീ അംഗീകരിച്ച് നിറവേറ്റുന്നതാണ് ഉചിതം.

Verse 11

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥११॥

ഒറ്റയ്ക്ക് ഞാൻ ഈ മഹാവിസ്തൃതമായ രാജ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ ധൈര്യമില്ല; നഗരത്തിലും ജനപദങ്ങളിലും സ്നേഹനിഷ്ഠരായ പ്രജകളെ ഒറ്റയ്ക്ക് സന്തോഷിപ്പിക്കാനും എനിക്കാവില്ല.

Verse 12

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥१२॥

ഞങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളും യോദ്ധാക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും സ്നേഹിതരും നിനക്കേ നോക്കുന്നു—കർഷകർ മഴമേഘത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 13

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥१३॥

ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞനേ! ഈ രാജ്യം സ്വീകരിച്ച് ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കണമേ; ഹേ കാകുത്സ്ഥാ! ലോകത്തെ പരിപാലിക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും നീ പൂർണ്ണമായി ശേഷിയുള്ളവൻ.

Verse 14

इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥१४॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ഭരതൻ അപ്പോൾ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു; മധുരവചനങ്ങളോടെ രാമനോടു മാത്രമേ അത്യന്തം അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 15

तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥१५॥

ഭരതനെ മടിയിൽ ചേർത്തിരുത്തി രാമൻ സ്വയം വചനം പറഞ്ഞു—ശ്യാമവർണ്ണനും, താമരയിലപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും, മത്തഹംസത്തെപ്പോലെ മധുരസ്വരമുള്ളവനും ആയ ഭരതൻ.

Verse 16

आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या ।भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥१६॥

ഹേ താതാ! നിനക്കു ലഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ബുദ്ധി സ്വാഭാവികവും വിനയശിക്ഷയാൽ സംസ്കൃതവുമാണ്; അതിന്റെ ബലത്തിൽ നീ ഭൂമിയെയും സംരക്ഷിക്കാൻ അത്യന്തം ശേഷിയുള്ളവൻ.

Verse 17

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥१७॥

അമാത്യന്മാരോടും സുഹൃത്തുകളോടും ബുദ്ധിമാനായ മന്ത്രിമാരോടും കൂടെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച്, അത്യന്തം മഹത്തും ദുഷ്കരമെന്നു തോന്നുന്നതുമായ കാര്യങ്ങളും നടത്തിക്കൊള്ളുക.

Verse 18

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥१८॥

ചന്ദ്രന്റെ കാന്തി മങ്ങിപ്പോകട്ടെ, ഹിമവാൻ തന്റെ ഹിമം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ, സമുദ്രം തന്റെ തീരം ലംഘിക്കട്ടെ—എങ്കിലും പിതാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.

Verse 19

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् ।न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥१९॥

മകനേ, സ്നേഹത്താലോ ലാഭലോഭത്താലോ, നിന്റെ അമ്മ നിന്റെ നന്മയ്ക്കായി ഇതു ചെയ്തു; അതിനെ മനസ്സിൽ കയ്പ്പായി പിടിച്ചുവെക്കരുത്—അവളോടു മാതാവിനോടെന്നപോലെ പെരുമാറുക.

Verse 20

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥२०॥

രാമൻ ഇങ്ങനെ പ്രസംഗിക്കുമ്പോൾ, ഭരതൻ കൗസല്യാനന്ദനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു—തേജസ്സിൽ സൂര്യസമാന ദീപ്തനും, ദർശനത്തിൽ നവചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗമ്യനും.

Verse 21

आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥२१॥

ആര്യനേ, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഈ പാദുകകളിൽ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണമേ; ഇവയാൽ സർവ്വലോകത്തിന്റെ യോഗക്ഷേമം—ക്ഷേമവും രക്ഷയും—നിശ്ചയിക്കപ്പെടും.

Verse 22

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥२२॥

നരവ്യാഘ്രനായ ശ്രീരാമൻ മഹാതേജസ്സോടെ പാദുകകളിൽ കയറി പിന്നെ ഇറങ്ങി; തുടർന്ന് അവയെ മഹാത്മാവായ ഭരതനു സമർപ്പിച്ചു.

Verses 23-24

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् ॥२३॥फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः ॥२४॥तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।

പാദുകകളെ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിച്ചു ഭരതൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: “ഹേ വീരനായ രഘുനന്ദനാ! പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ജടാധാരിയായി വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു ഫലമൂലങ്ങൾ മാത്രം ആഹാരമാക്കി ജീവിക്കും. ഹേ പരന്തപാ! രാജ്യഭരണം നിങ്ങളുടെ പാദുകകൾക്കു ഏല്പിച്ചു നഗരത്തിനു പുറത്തു വസിച്ച് നിങ്ങളുടെ വരവിനെ കാത്തിരിക്കും.”

Verse 25

चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥२५॥न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।

എന്നാൽ ഹേ രഘൂത്തമാ! പതിനാലു വർഷം പൂർണ്ണമാകുന്ന ദിവസം ഞാൻ നിങ്ങളെ ദർശിക്കാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ ഹുതാശനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും.

Verse 26

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥२६॥शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।

“തഥാസ്തു” എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് രാമൻ സ്നേഹത്തോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; ശത്രുഘ്നനെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത ശേഷം ഭരതനോടു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verses 27-28

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥२७॥मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम ।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥२८॥

“മാതാവായ കൈകേയിയെ സംരക്ഷിക്കൂ; അവളോടു കോപം കാണിക്കരുത്. രഘുശ്രേഷ്ഠാ, നീ എന്നാലും സീതയാലും ചൊല്ലപ്പെട്ട ശപഥബന്ധത്തിൽ ആണു.” എന്നു പറഞ്ഞ്, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ശ്രീരാമൻ സഹോദരനെ വിടവാങ്ങിച്ചു.

Verse 29

स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥२९॥

അപ്പോൾ ധർമ്മജ്ഞനും പരാക്രമശാലിയുമായ ഭരതൻ ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച പാദുകകളെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു. രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ആ പാദുകകൾ ശ്രേഷ്ഠഗജത്തിന്റെ മസ്തകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 30

अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ ।व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥३०॥

അതിനുശേഷം ക്രമമായി ജനങ്ങളെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ഗുരുക്കന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും പ്രജകളെയും; ഇളയ സഹോദരന്മാരെ അനുഗ്രഹിച്ച്—രഘുവംശവർധകനായ ശ്രീരാമൻ ഹിമവാനെപ്പോലെ അചലനായി സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി, അവരെ യാത്രയാക്കി അയച്ചു.

Verse 31

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥३१॥

മാതാക്കളുടെ കണ്ഠം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞതിനാൽ, ദുഃഖത്തിൽ അവർക്ക് വിടപറയാനും കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ രാഘവൻ എല്ലാ മാതാക്കളെയും വന്ദിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ കുടിലിൽ പ്രവേശിച്ചു.