Sarga 112

Verse 1

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।विस्मिताः स‌ङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षयः ॥१॥

Woh dono bhai itne chamakdar the ki koi unke jaisa nahi tha. Unko dekh ke logon ke baal khade ho jaate the. Jab woh dono mile to sab rishiyon ne heran ho ke dekha. Yeh bada khaas milan tha.

Verse 2

अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे ॥२॥

Wahan siddh log the, bade-bade rishi the, sab gayab ho gaye the, kisi ko nahi dikh rahe the. Un sabne dono bhaiyon ki taareef ki. Dono bhai Ram aur Lakshman the, Kakutstha vansh ke the, bade log the.

Verse 3

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्पृहयामहे ॥३॥

Woh insaan bahut khushkismat hai jiske do bete ho. Dono dharam jaante hain aur dharam ke liye himmat rakhte hain. In dono ki baat sun ke humein dono se pyaar aa gaya.

Verse 4

ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः ।भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः स‌ङ्गता वचः ॥४॥

Phir rishiyon ka ek group bhi wahan tha. Un sabka ek hi mann tha, Ravan ko jaldi mara jaye. Unhone Bharat se kaha, jo raja logon mein bada tha. Unhone soch samajh ke baat ki.

Verse 5

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे ॥५॥

Achhi khaandan mein paida hue ho, samajh mein bade ho, kaam mein bhi bade ho, naam bhi bada hai tumhara. Agar tum apne pita ki izzat karte ho, to Ram ki baat maan lo.

Verse 6

सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः ।आनृणत्वाच्च कैकेय्याः स्वर्गम् दशरथो गतः ॥६॥

Humein yeh chahiye ki Ram apne pita ka koi karz na rakhe. Dasarath ji swarg chale gaye kyunki unhone Kaikeyi ka kaam poora kar diya tha. Ab woh karz se azaad the.

Verse 7

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः स‌महर्षयः ।राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं गताः ॥७॥

Itna bol ke gandharv aur bade rishi chale gaye. Raja rishi bhi chale gaye. Sab apne-apne ghar ki taraf nikal pade.

Verse 8

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः ।राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत् ॥८॥

Rishiyon ki baat sun ke Ram khush ho gaye. Unka chehra chamak utha. Woh rishiyon ko samman de ke unki baat maan li.

Verse 9

त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया ।कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत् ॥९॥

Bharat ka haal kharab ho gaya. Unka sharir kaanpne laga, awaaz bhi ruk-ruk ke aa rahi thi. Haath jod ke unhone Ram se phir se pukara.

Verse 10

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् ॥१०॥

Hey Kakutstha, raja ka dharam socho. Apne khaandaan ke purane riwaaz yaad rakho. Meri baat maano aur meri maa ki bhi suno. Yeh tumhare liye sahi hai.

Verse 11

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा ॥११॥

Main akela itna bada rajya sambhal nahi paaunga. Shehar aur gaon ke logon ko khush rakhna bhi mere bas ki baat nahi.

Verse 12

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः ।त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥१२॥

Hamare rishtedaar, yoddha, dost sab tumhari hi raah dekh rahe hain. Jaise kisan baarish ka intezaar karta hai, waise hi sab tumhare liye taras rahe hain.

Verse 13

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने ॥१३॥

Bade samajhdar, yeh rajya tum sambhalo. Tum iske kaabil ho. Duniya ki hifazat tumse behtar koi nahi kar sakta.

Verse 14

इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा ।भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवदः ॥१४॥

Yeh keh ke Bharata apne bhai ke paon par gir gaya. Phir dheere se Ram se hi arz kiya.

Verse 15

तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम् ॥१५॥

Ram ne Bharata ko god mein bitha liya. Bharata ka rang saanla tha, aankhein kamal ke phool jaisi, aur awaaz meethi thi jaise koi hans ga raha ho. Phir Ram ne khud baat kahi.

Verse 16

आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या ।भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि ॥१६॥

Beta, yeh samajh tumhe apne aap mil gayi hai, jo paeda se hai aur seekh se bhi saaf hui. Iske saath tum bahut kuch kar sakte ho, duniya bhi bacha sakte ho.

Verse 17

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः ।सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन्त्यपि कारय ॥१७॥

Mantriyon aur doston se baat karo, jo samajhdar hain unse poochho. Har kaam pehle soch-vichar kar ke phir karo, bade mushkil kaam bhi ho jayenge.

Verse 18

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् ।अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः ॥१८॥

Chand ki chamak ja sakti hai, Himalaya se barf gir sakti hai, samudra kinara paar kar sakta hai, lekin main apne papa ki baat nahi todunga.

Verse 19

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम् ।न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् ॥१९॥

Beta, chahe pyaar se ya chahe lalach mein, tumhari maa ne yeh tumhare liye kiya hai. Isko dil mein mat rakhna, burai mat sochna. Maa ke saath waise hi raho jaise maa ke saath rehte hain.

Verse 20

एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् ।तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम् ॥२०॥

Jab Ram yeh keh rahe the, Bharat ne Kausalya ke bete ko jawab diya. Ram mein itna tej tha jaise sooraj chamakta hai. Aur dekhne mein itna naram jaise chaand.

Verse 21

आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥२१॥

Arya, apne paon in charanon pe rakho. Yeh sonese sajje hain. Yeh sab logon ka bhala karenge aur unki hifazat rakhenge.

Verse 22

सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च ।प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने ॥२२॥

Ram, jo logon mein sher jaise hain, un charanon pe chadhe aur phir utar gaye. Phir unhone bade dilwale Bharat ko diye.

Verses 23-24

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम् ॥२३॥फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।तवाऽगमनमाकाङ्क्षान्वसन्वै नगराद्बहिः ॥२४॥तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्रः परन्तप ।

Bharata ne Ram ke paon ke joote se matha tek ke kaha. Main chaudah saal tak jata aur chaal pehenunga. Sirf phal aur khaana khaunga. Aapke joooton ko rajya de ke main shehar ke bahar rahunga. Jab tak aap wapas nahi aate, main aapka intezaar karunga.

Verse 25

चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम ॥२५॥न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।

Raghu kul ke best, jab chauda saal poora ho jayenge, agar main tumhe us din nahi dekhunga, to main aag mein kood jaunga.

Verse 26

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ॥२६॥शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत् ।

Rama ne kaha, theek hai, main wada karta hoon. Phir unhone Bharat ko baho mein bhar liya, pyaar se. Shatrughn ko bhi baho mein bhar liya. Phir Bharat se yeh baat kahi.

Verses 27-28

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ॥२७॥मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुसत्तम ।इत्युक्त्वाऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह ॥२८॥

Maa Kaikeyi ki raksha karna. Uspar gussa mat karna. Main aur Sita, hum dono tumhe kasam de rahe hain. Yeh keh ke Rama ke aankhon mein aansu aa gaye. Phir unhone apne bhai se alvida li.

Verse 29

स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।प्रदक्षिणं चैव चकार राघवम् चकार ते चोत्तमनागमूर्धनि ॥२९॥

Bharat ne woh do sandal ko bahut izzat se pooja ki. Woh sandal sajaye hue the. Phir Bharat ne Rama ke charon taraf chakkar lagaya. Aur uske baad woh sandal sabse bade haathi ke sir par rakh diye.

Verse 30

अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ ।व्यसर्जयद्राघववंशवर्धनस्थिरः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ॥३०॥

Phir Rama ne sabse mil ke namaste kiya, guru logon se bhi, mantri logon se bhi, aur apne chote bhaiyon ko ashirwad diya. Rama apne dharam par pakka tha, jaise Himalaya hilta nahi hai. Phir unhone sabko jane diya.

Verse 31

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्य सर्वारुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश राघवः ॥३१॥

Unki maa logon ka gala ruk gaya tha, aansoo aa rahe the. Dukh itna tha ki alvida bhi nahi bol paaye. Rama ne sab maa logon ko pranam kiya, aur rote hue apni kutiya mein chala gaya.