Sarga 2

Verse 1

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः।।2.2.1।।

それから大地の主は全会衆を招集し、皆に告げて、意は益となり響きは人を奮い立たせる名高い言葉を語った。

Verse 2

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

ダシャラタ王は、太鼓の響きのように、また雷雲の轟きのように、深く反響する大いなる声で諸王に語りかけた。王者の相を具え、その言葉は麗しく比類なく、味わい豊かな声調で、集う王たちに告げた。

Verse 3

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च। उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्।।2.2.3।।

ダシャラタ王は、太鼓の響きのように、また雷雲の轟きのように、深く反響する大いなる声で諸王に語りかけた。王者の相を具え、その言葉は麗しく比類なく、味わい豊かな声調で、集う王たちに告げた。

Verse 4

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्।पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम्।।2.2.4।।

このわが優れた王国が、先代の王たち――臣民をわが子のように慈しみ守った大王たち――によって、いかに治められてきたかを、皆はよく知っている。

Verse 5

सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम्।श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत्।।2.2.5।।

私は、イクシュヴァーク族のすべての王たちにより久しく守られてきた、この幸福にふさわしい全世界の安寧を確かなものにしたい。

Verse 6

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः।।2.2.6।।

先祖が歩んだ道に従い、私は力の及ぶかぎり、眠らぬ警戒をもって常に民を守ってきた。

Verse 7

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया।।2.2.7।।

この身は、白き王の天蓋の陰にあって治めつつ、全世界の利益のために尽くしているうちに老いていった。

Verse 8

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये।।2.2.8।।

幾千年もの歳月と幾多の生の時を経て生きてきたが、この身はすでに老い衰えたと知る。ゆえに、我は休息を望む。

Verse 9

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः।परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्।।2.2.9।।

世を治めるというダルマの重き軛は、感官を制し得ぬ者には担い難い。これを負い続けて、我は疲れ果てた。

Verse 10

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्।।2.2.10।।

ゆえに、ここに近く集う汝ら最勝の婆羅門すべての同意を得たのち、民の安寧のために我が子を立て、我は休息を望む。

Verse 11

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः।पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः।।2.2.11।।

まことに我が長子ラーマは、我がすべての徳を受け継いだ。武勇においてはプランダラ（インドラ）に等しく、敵の城を征する者である。

Verse 12

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम्।।2.2.12।।

喜びをもって、彼を皇太子に任じよう。人中の雄、ダルマを担う者の最勝として、プシュヤ星と相会して輝く月のごとく。

Verse 13

अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः।त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्।।2.2.13।।

彼――ラクシュマナの兄であり、王者の徳と吉祥を備えた御方――こそまことにふさわしき主君である。彼を守護者とするなら、三界さえもいよいよ堅く護られよう。

Verse 14

अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम्।गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै।।2.2.14।।

この国土をただちにあの御子に託し、その安寧を確かなものとするなら、我は憂いと苦しみから解き放たれよう。

Verse 15

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्।।2.2.15।।

もしこの我が身にふさわしく、よく熟慮した策が正しいと思われるなら、どうかご同意を賜りたい。さもなくば、我はいかにすべきか告げよ。

Verse 16

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्।अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया।।2.2.16।।

たとえこれが我が心にかなうとしても、利益をもたらす別の道もまた考えるがよい。公平なる心の省察は、熟議によって、より大いなる益を生むからである。

Verse 17

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्।वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः।।2.2.17।।

彼がかく語るや、諸王は喜びに満ちて王を称えた。まるで雨を孕む大いなる雲を見て、孔雀が鳴き交わすがごとく。

Verse 18

स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः।जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव।।2.2.18।।

その場に、歓喜にあおられて、やさしくも反響する轟きが起こった。群衆の歓呼のどよめきは、まるで宮殿そのものを揺るがすかのようであった。

Verse 19

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

ダルマと政道に通じたダシャラタの意を余すところなく悟り、バラモンたちと有力者、さらに都と郷里の人々が集い、協議した。意見は一つにまとまり、心中に結論を定めて、老王ダシャラタに申し述べた。

Verse 20

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2.19।।समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः।ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्।।2.2.20।।

ダルマと政道に通じたダシャラタの意を余すところなく悟り、バラモンたちと有力者、さらに都と郷里の人々が集い、協議した。意見は一つにまとまり、心中に結論を定めて、老王ダシャラタに申し述べた。

Verse 21

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम्।।2.2.21।।

大王よ、あなたは幾千年にも及ぶ歳月を経て老い給うた。ゆえにラーマをユヴァラージャ（皇太子）として灌頂し、この大地の後継の統治者と定め給え。

Verse 22

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्।।2.2.22।।

まことに我らは、ラグ族の勇者にして大いなる力を備え、強き腕をもつラーマが、大象に乗って来たり、王の天蓋の陰に顔を覆われるその御姿を拝したいのです。

Verse 23

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं।अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्।।2.2.23।।

その心にかなう言葉を聞くや、王はなおも、知らぬかのようにして、彼らの真意をいっそう確かめんと再び語った。

Verse 24

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः।।2.2.24।।

諸王よ、我が言葉を聞くや、汝らはラグ族のラーマを主（王）と望んだ。だが我が胸に疑いが起こる。真実を語れ――それは汝らの最奥の確信から出たものか。

Verse 25

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्।।2.2.25।।

我が身がダルマに従って大地を治めているのに、なぜ汝らは我が子をユヴァラージャ（皇太子）として立てるのを望むのか。

Verse 26

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह।बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते।।2.2.26।।

すると彼らは、都の民と国の民とともに、その大いなる魂の王に答えた。「大王よ、御子には吉祥にして称賛すべき徳が数多く備わっております。」

Verse 27

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः।प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु।।2.2.27।।

王よ、お聞きください。今日、徳に満ち賢明で、姿も神々に等しいその王子の徳を、余すところなく説き明かしましょう。万人に愛され、喜びをもたらす徳です。

Verse 28

दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः।इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते।।2.2.28।।

民の主よ、神聖なる徳を備えたラーマは、シャクラ（インドラ）に等しい。彼の武勇は真実にして確かであり、イクシュヴァーク族のすべての子孫の中でもひときわ秀でている。

Verse 29

राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः।साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह।।2.2.29।।

この世においてラーマは真の高徳の人、真実とダルマに帰依する者である。まことに、ラーマその人からダルマが、繁栄とともに直に湧き出るかのようだ。

Verse 30

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः।बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः।।2.2.30।।

民を喜ばせることにおいては月のごとく、忍耐においては大地のごとく、智慧においてはブリハスパティに等しく、武勇においてはまさにインドラそのもののようである。

Verse 31

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः।।2.2.31।।

彼はダルマを知り、誓願に誠実で、品行正しく妬みがない。忍耐深く人を慰め、柔和で、恩を忘れず、諸感官をよく制する。

Verse 32

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

ラाघヴァは柔和で心が定まり、常に気品があり妬みがない。あらゆる生きものに喜ばしい言葉をかけ、真実を語る。多くの聖典に通じた年長のブラーフマナに仕え敬うゆえ、この世において彼の比類なき名声と誉れと光輝はますます増してゆく。

Verse 33

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः।प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.2.32।।बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता।तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते।।2.2.33।।

ラाघヴァは柔和で心が定まり、常に気品があり妬みがない。あらゆる生きものに喜ばしい言葉をかけ、真実を語る。多くの聖典に通じた年長のブラーフマナに仕え敬うゆえ、この世において彼の比類なき名声と誉れと光輝はますます増してゆく。

Verse 34

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः।सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।।2.2.34।।

彼は神々・アスラ・人間の間に知られるあらゆる武器に通暁し、学びの戒行を正しく修め、補助学を伴うヴェーダをしかるべく知り尽くしている。

Verse 35

गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः।कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः।।2.2.35।।

カイケーイーとスミトラーに特別の配慮を示されるように、同じくデーヴィー・カウシャリヤー――わが母にも、特別の御慈愛をお示しください。

Verse 36

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः।यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा।।2.2.36।।गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते।

ダルマと政道に通じた最上の二度生まれ（ドヴィジャ）たちによりよく鍛えられ、村や都のために戦場へ赴くときは、サウミトリーと共に進み、勝利なくしては決して帰らない。

Verse 37

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

戦より帰るとき、象に乗ってであれ戦車であれ、彼はつねに市民の安寧を、まるで身内の者のようにsに問い、しかも順序正しく詳しく、彼らの子ら、聖なる火、妻たち、そして召使いや弟子たちのことまで尋ねる。まさに父が自らの子を案ずるがごとく。

Verse 38

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।।पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति।।पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च।2.2.38।।निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान्।।

戦より帰るとき、象に乗ってであれ戦車であれ、彼はつねに市民の安寧を、まるで身内の者のようにsに問い、しかも順序正しく詳しく、彼らの子ら、聖なる火、妻たち、そして召使いや弟子たちのことまで尋ねる。まさに父が自らの子を案ずるがごとく。

Verse 39

शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः।।2.2.39।।इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते।

「弟子たちはよく仕え、務めを立派に果たしているか？」――人中の虎ラーマは、いつもこのように私たちに問いかける。

Verse 40

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।।2.2.40।।उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति।

人々が不幸に遭うとき、彼はひどく心を痛め、あらゆる祝いの折には、父のように満ち足りて喜ぶ。

Verse 41

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः।।2.2.41।।स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः।

彼は真実を語り、偉大な弓の使い手であり、年長者に仕え、諸感官を制した者。微笑みをもって語り、全身全霊でダルマに帰依している。

Verse 42

सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।।उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा।

彼は利益となることを正しく語り、分裂を生む言葉を好まない。さらに高次の論理と論議においては、ヴァーチャスパティ（ブリハスパティ）のごとく語る。

Verse 43

सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्।।2.2.43।। रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः।

このラーマは世のすべてを喜ばせる御方。美しい眉と、長く銅色に輝く眼を備え、勇武・力・威勢において、まさにヴィシュヌ自らが顕現したかのようである。

Verse 44

प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।।शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम्।

彼は民を護る真理を知り、欲により諸根を損なわれない。ひとりで三界すら治め得るのだから、ましてこの大地など言うまでもない。

Verse 45

नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन।।2.2.45।।हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति।

彼の怒りも恩寵も、決して無意味ではない。法と正義に従って罰すべき者を罰し、害してはならぬ者には怒りを向けない。

Verse 46

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

彼が満ち足りるとき、そのラーマは喜んで財を授ける。しかも、静謐なる徳—すべての臣民に愛され、人々に歓喜を生む徳—によって、ラーマは光線を放つ輝ける太陽のように燦然と照り映える。

Verse 47

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।।शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम्।गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः।।2.2.47।।

彼が満ち足りるとき、そのラーマは喜んで財を授ける。しかも、静謐なる徳—すべての臣民に愛され、人々に歓喜を生む徳—によって、ラーマは光線を放つ輝ける太陽のように燦然と照り映える。

Verse 48

तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्।लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।।2.2.48।।

大地そのものが、徳に満ち、確かな武勇に揺るがず、護世の神々にも比すべき主として、ラーマを切に望んだ。

Verse 49

वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव।दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः।।2.2.49।।

ラाघヴァよ、幸いにもこの子は福祉のために汝に生まれ、幸いにも理想の子にふさわしい徳を備えている。まるでカश्यパの子マリーチャのように。

Verse 50

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

神々・阿修羅・人々・ガンダルヴァ・ナーガに至るまで、すべての者が、徳のほど世に知れたラーマに、力と健やかさと長寿とを願う。都と国中でも、近き者も遠き者も、町人も村人も皆同じく祈る。

Verse 51

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।। आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा। आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः।।2.2.51।।

ラाघヴァよ、幸いにもこの子は福祉のために汝に生まれ、幸いにも理想の子にふさわしい徳を備えている。まるでカश्यパの子マリーチャのように。

Verse 52

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः।सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः।।2.2.52।।

女たちは—老いも若きも—夕べと暁に心を澄まし、誉れ高きラーマのために、あらゆる神々に礼拝する。

Verse 53

तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्।राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।।2.2.53।।पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्।

王よ、あなたの御慈悲によって彼らの願いが成就しますように。青蓮のごとく青黒く、すべての敵を滅ぼす御子ラーマが、ユヴァラージャ（摂政王太子）の位に就くのを、どうか我らに見せたまえ。

Verse 54

तं देव देवोपममात्मजं तेसर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टंमुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि।।2.2.54।।

恩寵を授ける御方よ、あなたは喜びをもって速やかに、御子を世の人々の中の神にも比すべき者として、全世界の安寧に身を捧げ高徳を備えたその御子を、我らのために王太子として灌頂し、立てたまうべきです。