Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
અધ્યાય ૧ નો આરંભ નૈમિષારણ્યમાં થાય છે, જ્યાં શૌનક આદિ ઋષિઓ લોકરક્ષાર્થે બાર વર્ષનું સત્ર કરે છે અને પૌરાણિક સૂત ઉગ્રશ્રવસને સ્કંદપુરાણ કહેવા આમંત્રિત કરે છે. સૂત વ્યાસને પૂછાયેલા પૂર્વ પ્રશ્નનું સ્મરણ કરાવે છે; વ્યાસ પ્રાચીન પ્રસંગ કહે છે—નારદ સુમેરુ પર ચઢી વિશ્વ-પિપ્પલ વૃક્ષ નીચે તેજસ્વી દિવ્ય મંડપ જુએ છે અને કમલાસન પર બિરાજમાન, ઋષિ-દેવગણોથી સેવિત, વરાહમુખ પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે. ત્યાં ધરણી (પૃથ્વી) સખીઓ સાથે અર્પણ લઈને આવે છે; વરાહ તેને આલિંગન આપે છે અને ધરણી પોતાના આધારરૂપ મુખ્ય પર્વતો વિશે પૂછે છે. વરાહ અનેક પર્વતશ્રેણીઓનું વર્ણન કરીને દક્ષિણના પવિત્ર પ્રદેશનું વિશેષ મહાત્મ્ય જણાવે છે—નારાયણાદ્રિ/શ્રીવેંકટાચલ, સુવર્ણમુખરી, કમલાક્ષ સરોવર અને દેવાલય વિસ્તારનો પરિચય આપે છે. પછી તીર્થોની શ્રેષ્ઠતા નક્કી કરીને સ્વામિપુષ્કરિણીને સર્વોત્તમ ગણાવે છે અને તેમાં અસંખ્ય તીર્થો (પરંપરામાં ‘છાસઠ કરોડ’) હોવાની વાત કરે છે; સાથે છ મુખ્ય તીર્થો પણ દર્શાવે છે. કુમારધારિકા, તુંબ, આકાશગંગા, પાંડવ, પાપનાશન અને દેવતીર્થમાં નિર્ધારિત સમયે સ્નાનના ફળો જણાવાય છે. અંતે ધરણીની વરાહ-સ્તુતિ, વરાહનું ધરણી સાથે વૃષભાચલ/શેષાચલ તરફ ગમન અને શ્રદ્ધાથી પાઠ-શ્રવણ કરનારને પ્રતિષ્ઠા તથા ઇચ્છિત ફળ આપતી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
આ અધ્યાયમાં સૂત પ્રાચીન પ્રસંગ વર્ણવે છે—વૈવસ્વત મન્વંતરના કૃતયુગમાં નારાયણાદ્રિ પર ધરણી દેવી વરાહ ભગવાન પાસે જઈ પૂછે છે કે કયા મંત્રથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે અને કઈ સાધનાથી સમૃદ્ધિ, રાજ્ય-ઐશ્વર્ય, સંતાન તથા નિયમનિષ્ઠ સાધકોને અંતે ભગવત્પદ પ્રાપ્ત થાય છે. વરાહ ભગવાન ‘પરમ ગુપ્ત’ મંત્ર પ્રગટ કરી કહે છે કે તેનો ઉપદેશ માત્ર ભક્ત અને સંયમીને જ આપવો. પછી મંત્રનું શાસ્ત્રીય પરિચય મળે છે—મંત્ર: “ઓં નમઃ શ્રીવરાહાય ધરણીયુદ્ધરણાય ચ”; ઋષિ: સંકર્ષણ, દેવતા: વરાહ, છંદ: પંક્તિ, બીજ: શ્રીબીજ. સદ્ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત સાધક માટે ચાર લાખ જપનો નિયમ છે; ત્યારબાદ મધુ-ઘૃતયુક્ત પાયસથી હોમ કરવાની વિધિ જણાવાય છે. ધ્યાનમાં સ્ફટિક સમ તેજ, કમળલાલ નેત્ર, વરાહમુખ છતાં સૌમ્યતા, ચાર ભુજામાં ચક્ર-શંખ-અભયમુદ્રા-પદ્મ, લાલ-સુવર્ણ વસ્ત્રાભૂષણ અને શેષાદિ વિશ્વાધાર ચિહ્નો સહિતનું સ્વરૂપ વર્ણવાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ નિત્ય ૧૦૮ જપથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય. આગળ ઉદાહરણો—ધર્મ નામના મનુએ દેવતાસમાન સ્થિતિ પામી, શાપથી પતિત ઇન્દ્રે સ્વર્ગ પાછું મેળવ્યું, ઋષિઓએ પરમ ગતિ પામી, અને શ્વેતદ્વીપમાં જપથી અનંત પૃથ્વીનો આધાર બન્યો. અંતે ધરણી શ્રીનિવાસના વેંકટ પર આગમન અને ત્યાં ચિરનિવાસ વિષે પૂછે છે.
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
આ અધ્યાયમાં શ્રીવરાહ ધરણીને પૂર્વવૃત્તાંત સંભળાવે છે. વેંકટાચલ પર સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક શ્રીનિવાસ/હરિ દિવ્ય વિમાનમાં નિવાસ કરે છે અને કલ્પાંત સુધી સામાન્ય જનને અદૃશ્ય કહેવાય છે, છતાં દેવાજ્ઞાથી સર્વે માટે પૂજ્ય બને છે. ધરણી પૂછે છે—જો ભગવાન મર્ત્યોને દેખાતા ન હોય તો જાહેર પૂજા કેવી રીતે ચાલે? ત્યારે શ્રીવરાહ અગસ્ત્યની બાર વર્ષીય આરાધના અને પ્રાર્થના કહે છે; અગસ્ત્ય ઈચ્છે છે કે પ્રભુ સર્વ દેહધારીઓને દૃશ્ય બને, અને ભગવાન વિમાનની વિશેષતા જાળવી સર્વજનને દર્શન આપે છે. પછી વંશકથા અને ઉત્પત્તિકથા આવે છે. આગળના કાળચક્રોમાં રાજા મિત્રવર્માનો ઉદય અને ત્યાંથી આકાશરાજ સુધીની વંશપરંપરા વર્ણવાય છે. યજ્ઞીય હળ ચલાવતાં ધરતીમાંથી પદ્માવતી પ્રગટ થાય છે; તેને પુત્રીરૂપે સ્વીકારી રાણી ધરણીને સોંપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ધરણી શુભ લક્ષણો વચ્ચે વસુદાનને જન્મ આપે છે; તેની શસ્ત્રવિદ્યા અને શાસ્ત્ર-શિક્ષણનો સંક્ષેપ આપી રાજધર્મ, વૈધતા અને પ્રદેશના પવિત્ર ઇતિહાસની સ્થાપના થાય છે.
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણન દ્વારા ધરણીનો પ્રશ્ન આવે છે અને વરાહ ભગવાન ઉત્તર આપતાં કહે છે કે આકાશરાજે ભૂમિજ કન્યાનું નામ “પદ્મિની” રાખ્યું. પછી પદ્માવતીના ઉદ્યાન-આશ્રમ પાસે દેવર્ષિ નારદ અચાનક આવે છે; પદ્માવતીની વિનંતીથી તેઓ શુભ દેહ-લક્ષણોની વિસ્તૃત ચર્ચા કરે છે અને અંતે કહે છે કે તેનું સ્વરૂપ “વિષ્ણુ-યોગ્ય” છે તથા લક્ષ્મી સમાન છે. નારદ અંતર્ધાન થયા પછી પદ્મિની/પદ્માવતી સખીઓ સાથે વસંતનાં ફૂલો એકત્ર કરવા પુષ્પાટવીમાં પ્રવેશે છે; અનેક પુષ્પોની યાદી સાથે વનને વિધિ-સૌંદર્યસભર પવિત્ર સ્થાન તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ત્યાં ભયંકર હાથી દેખાતાં ભય થાય છે, પરંતુ તરત જ અશ્વારૂઢ ધનુર્ધર તેજસ્વી પુરુષ પ્રગટ થાય છે—વેંકટાદ્રિ-નિવાસી શ્રીનિવાસ, જે આ પ્રસંગમાં પોતાને સૂર્યવંશીય “કૃષ્ણ” તરીકે ઓળખાવે છે. સ્ત્રીઓ કહે છે કે ‘ઈહામૃગ’ દેખાયો નથી, આ રાજરક્ષિત વન છે અને તેની ઓળખ પૂછે છે; તે શિકાર માટે આવ્યો હોવાનું કહી પદ્માવતીને જોઈ આકર્ષિત થયો હોવાનું સ્વીકારે છે, અને સખીઓ રાજદંડની ચેતવણી આપતાં જ સેવકો સાથે ઝડપથી પર્વત તરફ નીકળી જાય છે.
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
આ અધ્યાયમાં દિવ્ય આગમન પછી કથા આંતરિક વિરહ-આકાંક્ષાની દિશામાં વળે છે. શ્રીનિવાસ રત્નજડિત મંડપમાં પ્રવેશ કરીને પદ્માવતીના સૌંદર્યસ્મરણમાં લીન થઈ જાય છે અને મોહગ્રસ્ત તન્મય અવસ્થામાં સ્થિર થઈ જાય છે. ત્યારે બકુલમાલિકા સુસજ્જ અર્ઘ્ય-નૈવેદ્ય લઈને આવે છે, તેમના દેહ-માનસિક લક્ષણો જોઈ પ્રશ્નો કરે છે અને તેમની સ્થિતિનું અર્થઘટન કરે છે. શ્રીનિવાસ ઉત્તરરૂપે પદ્માવતીનો પૂર્વયુગ સાથેનો સંબંધ કહે છે—વેદવતી/સીતા પ્રસંગ અને પછીના યુગમાં મિલનની પ્રતિજ્ઞા—જેથી વર્તમાન પ્રેમ ધર્મપ્રતિજ્ઞા અને દૈવી ઇચ્છાની સતતતા તરીકે સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ તેઓ બકુલમાલિકાને યાત્રામાર્ગ સૂચવે છે: નૃસિંહ-ગુહા, અગસ્ત્યાશ્રમ અને સુવર્ણમુખરી કાંઠે અગસ્ત્યેશ-લિંગ, પછી વનો-સરોભરો પાર કરીને નારાયણપુરી/આકાશરાજની નગરી. માર્ગમાં વૃક્ષો, પક્ષીઓ, પ્રાણીઓનું સમૃદ્ધ વર્ણન પવિત્ર ભૂ-નકશા સમું બને છે. અંતે બકુલમાલિકા યાત્રા શરૂ કરે છે અને પદ્માવતીની સખીઓ સાથે મુલાકાતથી આગળના સંવાદની શરૂઆત થાય છે.
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
આ અધ્યાયમાં રાજમહેલની કથા અને વૈષ્ણવ ઉપદેશ એકસાથે ગૂંથાય છે. આકાશરાજાના અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ કહે છે કે રાજકુમારી પદ્માવતી સાથે ફૂલ એકત્ર કરતી વખતે તેમણે વૃક્ષ નીચે એક અદ્ભુત પુરુષ જોયો—ઇન્દ્રનીલ સમો શ્યામ, સુવર્ણ આભૂષણો અને આયુધોથી શોભિત—જે ક્ષણમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો; ત્યારબાદ પદ્માવતી મૂર્છિત થઈ. રાજા દૈવજ્ઞને બોલાવે છે; તે ગ્રહલક્ષણો સામાન્ય રીતે શુભ કહે છે, પરંતુ એક વિચિત્ર વિક્ષેપ દર્શાવે છે—એ વિશેષ પુરુષના દર્શનથી કન્યા પ્રભાવિત છે અને અંતે તેની સાથે જ સંયોગ થશે; તેમજ હિતકારી સલાહ આપનારી એક દૂતિકા આવશે. ઉપાયરૂપે બ્રાહ્મણોના નેતૃત્વમાં અગસ્ત્યેશ-લિંગનો અભિષેક કરાવવાનો વિધાન આપે છે. પછી શ્રી વેંકટાદ્રિથી બકુલમાલિકા આવે છે અને મહેલમાં લાવવામાં આવે છે. ધરણી (દેવી/રાણી-રૂપ) એક પુલિંદિનીને પૂછે છે અને સત્ય જાણે છે—પદ્માવતીનો વ્યાધિ પ્રેમજન્ય છે; કારણ સ્વયં વૈકુંઠપતિ હરિ છે, જે સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક વેંકટાદ્રિ પર વિહરે છે; તે લલિતાને મધ્યસ્થ તરીકે મોકલી સંયોગ કરાવશે. અંતે પદ્માવતી ભક્તલક્ષણ સમજાવે છે—શંખ-ચક્રના ચિહ્નો, ઊર્ધ્વપુંડ્ર, દ્વાદશ નામધારણ જેવા બાહ્ય ચિહ્નો; અને વેદપાઠ, સત્ય, અદ્રોહ, બ્રહ્મચર્ય/સંયમ, કરુણા જેવા આંતરિક નિયમો. હોમ અને તપ્ત મુદ્રાઓથી પંચાયુધ (શંખ, ચક્ર, ધનુષ-બાણ, ગદા, ખડ્ગ) અંકિત કરવાની વિધિ પણ વર્ણવાય છે. અધ્યાયના અંતે સ્ત્રીઓ અગસ્ત્યેશ પૂજા પૂર્ણ કરી બ્રાહ્મણોને અન્નદાન અને દક્ષિણાથી સન્માન કરે છે.
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
આ અધ્યાયમાં રાજસભાથી મંદિર સુધીની દૂતિયાઈ-ધાર્મિક ગતિ દ્વારા પદ્માવતી–શ્રીનિવાસના લગ્નપ્રસંગને વિધિ અને વહીવટી માળખામાં સ્થિર કરવામાં આવે છે. આરંભે રાણી ધરણી આગંતુક દિવ્ય પરિચારિકા બકુલમાલિકાની ઓળખ અને હેતુ પૂછે છે, જેથી પૂછપરછની રીત અને વિશ્વસનીયતાના નિયમો સ્પષ્ટ થાય છે. બકુલમાલિકા વેંકટાદ્રિ પર શ્રીનિવાસના વિહાર, વનપ્રદેશના પ્રસંગો અને સ્વામિતીર્થ ખાતે રાજા શંખ સાથેની મુલાકાત વર્ણવે છે; ત્યાં તપશ્ચર્યા અને મંદિર-સ્થાપનને માન્ય ભક્તિમાર્ગ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. શ્રીનિવાસ માર્ગવિશેષ સૂચનાઓ આપે છે—વિષ્વક્સેનનું સન્માન અને સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન—એ રીતે પવિત્ર ભૂગોળને અધિકૃત આચાર સાથે જોડે છે. પછી રાજકીય નિર્ણયનો ભાગ આવે છે. આકાશરાજ મંત્રીઓ સાથે પુરોહિત-જ્યોતિષાધિકારી બૃહસ્પતિની સલાહ લઈને લગ્નનો શુભ સમય નક્કી કરે છે—વૈશાખ માસમાં ઉત્તરફાલ્ગુની નક્ષત્ર. ત્યારબાદ નગરમાં મહોત્સવ: વિશ્વકર્માની નગરસજાવટ, ઇન્દ્રની પુષ્પવૃષ્ટિ અને અન્ય દેવતાઓના મંગલ ઉપહાર—સહકારથી રચાયેલી શુભ વ્યવસ્થાનું ચિત્રણ થાય છે. અંતે બકુલમાલિકા અને શુકદૂત શ્રીનિવાસ પાસે પરત જઈ પદ્માવતીની વિનંતી પહોંચાડે છે; શ્રીનિવાસ માળા મોકલી સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે અને દેવાગમન માટે રાજકીય આતિથ્ય તથા લગ્ન તૈયારી વિધિવત શરૂ થાય છે.
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
આ આઠમા અધ્યાયમાં શ્રીવરાહના વર્ણન મુજબ શ્રીનિવાસ લક્ષ્મીને બોલાવી લગ્નની સર્વ તૈયારી સુવ્યવસ્થિત કરવા આદેશ આપે છે. ત્યારબાદ શ્રુતિ, સ્મૃતિ, ધૃતિ, શાંતિ, હ્રી, કીર્તિ વગેરે વૈદિક તત્ત્વો જાણે મૂર્તિમાન બની આવે છે અને સુગંધિત તેલ, વસ્ત્રો, આભૂષણો, દર્પણ, કસ્તૂરી તથા રાજચિહ્નો જેવી વિધિ-સામગ્રી લાવે છે—ધર્માનુસાર મંગલ અલંકારનો પ્રતીકાત્મક ભંડાર રચાય છે. લક્ષ્મી દિવ્ય લોકો અને તીર્થોથી એકત્રિત સુગંધિત જળથી અભ્યંગ-સ્નાનવિધિ કરીને પ્રભુને વસ્ત્ર-ભૂષણોથી શોભાવે છે; ભગવાન ઊર્ધ્વપુંડ્ર ધારણ કરી ગરુડારૂઢ બની નારાયણપુરી/આકાશરાજની નગરી તરફ મહોત્સવી યાત્રા કરે છે, જ્યાં દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ મંગલપાઠ સાથે જોડાય છે. પદ્માવતી સાથે ત્રિવાર માળા-વિનિમય, શુભ ગૃહપ્રવેશ, માંગલ્યસૂત્રબંધન અને લાજા-હોમ વગેરે લગ્નાંગો પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ પ્રાભૃત (ભેટ-દાન)નું વિસ્તૃત વર્ણન છે—ધાન્ય, ઘી, દુગ્ધપદાર્થો, ફળો, વસ્ત્રો, સોનું-રત્નો, પશુધન, ઘોડા, હાથી અને સેવકવર્ગ—રાજદાન ધર્માર્પણરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અંતે શ્રીનિવાસ આકાશરાજને વર આપે છે—અચલ ભક્તિ અને મન સદા ભગવત્પાદોમાં સ્થિર રહે; દેવગણ સ્વધામે પરત જાય છે અને ભગવાન સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક નિવાસ કરી સતત પૂજા સ્વીકારે છે।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
આ અધ્યાયમાં ધરણીદેવી કલિયુગમાં પર્વત પર ભગવાનની દૃશ્ય ઉપસ્થિતિ રહેશે કે કેમ તે પૂછે છે. વરાહભગવાન સંવાદરૂપે ચાર પ્રસંગો કહી તીર્થતત્ત્વ અને ભક્તિમહિમા પ્રગટ કરે છે. પ્રથમ પ્રસંગમાં વનવાસી નિષાદ વસુ પુરુષોત્તમનો પરમ ભક્ત બની શ્રી‑ભૂદેવી સહિત પ્રભુને મધુ મિશ્રિત પકાવેલ શ્યામાક અન્નનો નૈવેદ્ય અર્પે છે. મધુ લાવી પરત ફરતાં પુત્રે નૈવેદ્ય ભક્ષ્યું એમ જાણીને તે ચોરી સમજી તલવાર ઉગારે છે; ત્યારે વિષ્ણુ વૃક્ષમાંથી પ્રગટ થઈ તલવાર રોકે છે, બાળભક્તિ અત્યંત પ્રિય છે એમ શીખવે છે અને સ્વામી‑સર/સ્વામિપુષ્કરિણી ખાતે નિત્ય સાન્નિધ્યની ખાતરી આપે છે. બીજા પ્રસંગમાં પાંડ્ય પ્રદેશથી આવેલ ભક્ત રંગદાસ વરાહસ્થાન, સુવર્ણમુખરી, કામલાખ્ય સરોવર અને ચક્રતીર્થ વગેરે તીર્થો કરી સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક શ્રીનિવાસના દર્શન કરે છે. તે બગીચો, કૂવો અને પુષ્પસેવા જેવી દૈનિક કૈંકર્યસેવા કરે છે; પરંતુ એક વખત ગંધર્વોના જલવિહાર દૃશ્યથી મન ભટકી સેવા ચૂકી જાય છે અને તેને લાજ થાય છે. દેવ તેને સાંત્વના આપી કહે છે કે ભાવ મુખ્ય છે; આગળ રાજસમાન સમૃદ્ધિ, અવિરત ભક્તિ અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થશે. ત્રીજા પ્રસંગમાં સોમકુલના રાજા તોંડમાન શિકાર દરમ્યાન વેંકટાદ્રીના તીર્થોમાંથી પસાર થઈ દેવી રેણુકા સુધી પહોંચે છે. ‘શ્રીનિવાસ’ બોલતો પંચવર્ણ પોપટ તેને નિષાદ વનપાલ પાસે દોરી જાય છે; તે નિષાદ રાજાને સ્વામિપુષ્કરિણી પાસેના ગુપ્ત દેવસ્થાન સુધી લઈ જાય છે. બંને પૂજા કરી શ્યામાક‑મધુ પ્રસાદ ગ્રહણ કરે છે; રેણુકા ‘દેવદેવ પ્રસાદ’ રૂપે અજેય રાજ્ય અને તોંડમાન નામની રાજધાનીનો વર આપે છે. અંતે શુક પદ્મસરનું માહાત્મ્ય કહે છે—દુર્વાસાના શાપથી લક્ષ્મી (પદ્મા/રમા) કમળભર્યા સરોવરે તપ કરે છે; દેવો વિધિવત સ્તુતિ કરે છે. લક્ષ્મી સ્નાન, બિલ્વપત્રપૂજા અને આ સ્તોત્રપાઠથી પ્રતિષ્ઠા-પુનઃપ્રાપ્તિ, સમૃદ્ધિ અને મોક્ષના વર આપી વિષ્ણુ સાથે ગરુડારૂઢ થઈ વૈકુંઠ પરત જાય છે.
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
આ અધ્યાયમાં વેંકટાચલ પર રાજસત્તાની વૈધતા, પવિત્ર સ્થળની શોધ અને પૂજાવિધાનની સ્થાપના એકસાથે વર્ણવાય છે. શરૂઆતમાં તોંડમાનનું રાજ્યાભિષેક થાય છે અને પદ્મસરસરનું પાવનત્વ જણાવાય છે—કીર્તન, સ્મરણ અને સ્નાનથી પુણ્ય તથા સમૃદ્ધિ વધે છે. સાથે જ વનવાસીઓના નેતા વસુ તેજોમય વરાહભગવાનને દર્શે છે; દેવ વલ્મીકમાં પ્રવેશ કરીને આદેશ આપે છે—ગૌક્ષીરથી વલ્મીક ધોવું, શિલાપીઠ પર સ્થિત વિગ્રહને ઓળખી ઉઠાવી પ્રતિષ્ઠિત કરવો અને વૈખાનસ આચાર્યો દ્વારા નિયમિત પૂજા સ્થાપવી. તોંડમાનને સ્વપ્નમાં બિલમાર્ગ (સુરંગ માર્ગ)નું સૂચન મળે છે; પલ્લવચિહ્ન જેવા દિવ્ય સંકેતો અનુસરી તે પ્રાકાર અને દ્વારો બાંધે છે તથા આમલી અને ચંપા વૃક્ષોને દેવસન્નિધિના સ્થાયી ચિહ્ન તરીકે સાચવવાનો ઉપદેશ પામે છે. પછી એક નૈતિક-પ્રશાસકી કસોટી આવે છે—રાજાની દેખરેખમાં રહેલી ગર્ભવતી બ્રાહ્મણી ઉપેક્ષાથી મૃત્યુ પામે છે; શ્રીનિવાસના આદેશથી ‘અપમૃત્યુનિવારણ’ ગણાતા અષ્ઠિસરસમાં સ્નાનરૂપ પ્રાયશ્ચિત્ત કરતાં તે પુનર્જીવિત થાય છે. કુર્વગ્રામનો કુંભાર ભીમ સરળ ભક્તિથી નાનાં અર્પણ કરે છે છતાં ભગવાન સ્વીકારે છે; રાજા મુલાકાતે આવે ત્યારે ભીમ અને તેની પત્ની વૈકુંઠ પામે છે. અંતે તોંડમાન ઉત્તરાધિકાર ગોઠવી તપ કરે છે, ભગવાનના દર્શનથી સારૂપ્ય અને વિષ್ಣુપદ પ્રાપ્ત કરે છે. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ-પઠન કરનારને ઉત્તમ ફળ અને કૃપાનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
આ અધ્યાય સ્વામિપુષ્કરિણીને મહાશુદ્ધિકારક તીર્થ તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. સૂત કહે છે કે કાશ્યપનું સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન ભારે નૈતિક કલુષતાઓનો પણ નાશ કરે છે. ઋષિઓ કાશ્યપના દોષનું કારણ અને તેની અચાનક મુક્તિ કેવી રીતે થઈ તે પૂછે છે, ત્યારે સૂત રાજા પરીક્ષિત સાથે જોડાયેલ ઉપાખ્યાન વર્ણવે છે. શિકાર દરમિયાન પરીક્ષિત મૌનવ્રતી ઋષિને જુએ છે; ઉત્તર ન મળતાં ક્રોધે તેના ખભા પર મરેલો સાપ મૂકી દે છે. ઋષિપુત્ર શૃંગી શાપ આપે છે—સાતમા દિવસે તક્ષકના દંશથી રાજાનું મૃત્યુ થશે. અનેક રક્ષણ ઉપાયો છતાં તક્ષક છલથી બ્રાહ્મણસદૃશોના વચ્ચે આવી, ફળમાં કીડારૂપે છુપાઈ શાપ પૂર્ણ કરે છે. વિષહર મંત્રવિદ્યાનો વૈદ્ય કાશ્યપ રાજાને બચાવવા નીકળે છે, પરંતુ તક્ષક શક્તિની કસોટી અને ધનપ્રલોભનથી તેને પાછો વાળે છે. પછી ‘સમર્થ હોવા છતાં રાજાનું રક્ષણ ન કર્યું’ એમ કહી કાશ્યપની લોકનિંદા થાય છે. ઉપાય માટે કાશ્યપ શાકલ્ય મુનિ પાસે જાય છે; મુનિ કહે છે કે ઝેરથી પીડિત પ્રાણને બચાવવાની ક્ષમતા હોવા છતાં મદદ ન કરવી ઘોર દોષ છે અને તેનો સામાજિક પરિણામ પણ થાય છે. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે વેંકટાદ્રિ જઈ સંકલ્પપૂર્વક સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન, વરાહસ્વામિન અને પછી શ્રીનિવાસની પૂજા તથા નિયમપાલન કરવાનું કહે છે; દર્શનથી કાશ્યપનું આરોગ્ય, પ્રતિષ્ઠા અને માન પાછું મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ શ્રદ્ધાળુ શ્રોતાઓને ઉત્તમ ગતિનું વચન આપે છે.
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—શ્રી સ્વામી પુષ્કરિણી/સ્વામી-તીર્થનું એવું કયું વૈભવ છે કે માત્ર સ્મરણથી પણ મુક્તિ મળે છે. સૂત ઉત્તર આપે છે કે જે આ તીર્થની સ્તુતિ કરે, કથા કહે-સાંભળે અથવા અહીં સ્નાન કરે, તેઓ નામથી ઉલ્લેખિત અઠ્ઠાવીસ નરકોમાં પડતા નથી. ત્યારબાદ અધ્યાયમાં નરકોના નામ ક્રમે ગણાય છે અને કેટલાક અધર્મોને ચોક્કસ દંડસ્થાનો સાથે જોડવામાં આવે છે—પરધન તથા પરસ્ત્રી/પરસંબંધ હરણ, માતા-પિતા અને વિદ્વાનો પ્રત્યે દ્વેષ, વૈદિક માર્ગનો ભંગ, પ્રાણીઓને હાનિ, કામદોષ, પાખંડી મતોથી ધર્મવિઘ્ન, અશુચિ આચરણ, પશુહિંસા, અને કર્મકાંડમાં કપટ વગેરે. દરેક ઉદાહરણ પછી પુનરાવર્તિત આશ્વાસન આવે છે કે સ્વામી-તીર્થસ્નાનથી તે પતન અટકે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ સ્નાન મહાયજ્ઞો અને મહાદાનો સમાન ફળ આપે છે, ઘોર પાપોનું પણ તત્કાળ શુદ્ધિકરણ કરે છે અને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ચિત્તપ્રસન્નતા જેવા ગુણો પ્રગટાવે છે. આને અતિશયોક્તિ માનીને અવગણવું નહીં—અવિશ્વાસ આધ્યાત્મિક રીતે હાનિકારક છે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. દર્શન, સ્પર્શ, સ્તુતિ, નમસ્કાર અને સ્નાન—આ સર્વથી તીર્થ મૃત્યુભયથી રક્ષા કરી ભુક્તિ–મુક્તિ આપે છે.
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
સૂત સ્વામીતીર્થના મહાત્મ્યને આગળ વધારતાં સોમવંશીય નંદના પુત્ર રાજા ધર્મગુપ્તનું ચરિત્ર કહે છે. નંદે રાજ્યભાર પુત્રને સોંપી વનમાં નિવાસ લીધો. ધર્મગુપ્તે નીતિ, યજ્ઞ અને બ્રાહ્મણોને દાન દ્વારા પ્રજાપાલન કર્યું; રાજ્યમાં વ્યવસ્થા રહી અને લૂંટ-ઉપદ્રવ ન થયો. એક વાર શિકાર દરમિયાન તે ભયંકર અરણ્યમાં રાત્રિથી ઘેરાઈ ગયો. સાંજની સંધ્યા પૂજી ગાયત્રી જપીને તે વૃક્ષ પર આશ્રયે ચઢ્યો; સિંહથી ભાગતું એક રીંછ પણ એ જ વૃક્ષ પર ચઢ્યું. રીંછે રાત્રિ-જાગરણનો કરાર કર્યો. સિંહે વિશ્વાસઘાત કરાવવા લલચાવ્યું, પરંતુ રીંછે સમજાવ્યું કે વિશ્વાસઘાત અન્ય પાપોથી પણ વધુ ઘોર છે. પછી રાજાએ ઊંઘતા રીંછને નીચે પાડી દીધું; તે રૂપ બદલી ધ્યાણકાષ્ઠ નામના મુનિ તરીકે પ્રગટ થયો અને રાજાને ઉન્માદનો શાપ આપ્યો. મુનિએ કહ્યું કે સિંહ હકીકતમાં ભદ્રનામા યક્ષ છે—કુબેરનો પૂર્વ મંત્રી—ગૌતમના શાપથી સિંહરૂપે હતો; ધ્યાણકાષ્ઠ સાથે સંવાદથી તે શાપમુક્ત થઈ અલકામાં પરત ગયો. મંત્રીઓએ રાજાના ઉન્માદની વાત નંદને કહી. નંદે મુનિ જૈમિનીને પૂછ્યું. જૈમિનીએ વેંકટ પર્વત પર સુવર્ણમુખરી નજીક સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન કરાવવાનું કહ્યું; સ્નાનમાત્રથી ઉન્માદ દૂર થયો. પિતા-પુત્રે વેંકટેશ/શ્રીનિવાસની પૂજા કરી દાન આપ્યાં અને ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવ્યું. અંતે ફલશ્રુતિ—સ્વામિપુષ્કરિણીમાં ડૂબકી ઉન્માદ, અપસ્મારસદૃશ વ્યાધિ અને દુષ્ટ ગ્રહપીડાથી મુક્તિ આપે છે; કોઈ પણ જળમાં સ્નાન પહેલાં “સ્વામીતીર્થમ્” ત્રણ વાર બોલવાથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે; આ કથા સાંભળવાથી પણ મહાપાપ નાશ પામે છે.
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
અધ્યાય ૧૪ મહારાષ્ટ્રના વિદ્વાન અને ધર્મનિષ્ઠ યજ્ઞદેવના પુત્ર સુમતિની કથા વર્ણવે છે. સુમતિ તેના પિતા અને પત્નીનો ત્યાગ કરી, એક કિરાતીના સંગમાં ચોરી, મદ્યપાન અને બ્રહ્મહત્યા જેવા ઘોર પાપોમાં લિપ્ત થાય છે. આ પાપોના પરિણામે બ્રહ્મહત્યા તેનું પીછો કરે છે, જેનાથી આખું કુટુંબ સંકટમાં મુકાય છે. આ સંકટ સમયે દુર્વાસા ઋષિના સૂચનથી, યજ્ઞદેવ સુમતિને વેંકટાદ્રિના પરમ પવિત્ર સ્વામી પુષ્કરિણી તીર્થમાં લઈ જાય છે. ત્યાં સ્નાન કરતાની સાથે જ સુમતિ પાપમુક્ત થાય છે અને આકાશવાણી આ તીર્થને 'પાપ-વૃક્ષ-કુઠારક' (પાપરૂપી વૃક્ષને કાપનારી કુહાડી) તરીકે ઓળખાવે છે.
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
અધ્યાય ૧૫માં શ્રીસૂત વેંકટ પર્વતના અતિ પુણ્યદાયક કૃષ્ણતીર્થનું માહાત્મ્ય પ્રારંભે વર્ણવે છે અને તેને પાપનાશક કહે છે. નૈતિક પુનઃસ્થાપન પર ભાર છે—કૃતઘ્ન તથા માતા‑પિતા અને ગુરુનો અપમાન કરનાર પણ અહીં સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે એમ જણાવાયું છે. પછી કારણકથા આવે છે: કૃષ્ણ નામના ઋષિ (રામકૃષ્ણ પ્રસંગ સાથે) વેંકટાચલ પર અનેક વર્ષો અચળ રહી કઠોર તપ કરે છે. તેમના શરીર પર વલ્મીક/દીમકનો ઢગલો ચઢી જાય છે; ઘોર વરસાદ‑ગર્જના થાય છે. વીજળી પડતાં વલ્મીકનું શિખર તૂટી જાય છે અને ત્યારે ગરુડારૂઢ, શંખ‑ચક્ર‑ગદાધારી, વનમાળાથી શોભિત વિષ્ણુ/શ્રીનિવાસ પ્રગટ થાય છે. ભગવાન તપથી પ્રસન્ન થઈ વિશેષ સ્નાનયોગ જાહેર કરે છે—સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય ત્યારે, પુષ્ય નક્ષત્રયુક્ત પૌર્ણિમાએ કૃષ્ણતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી પાપમોચન અને અભીષ્ટસિદ્ધિ થાય છે. દેવો, મનુષ્યો અને દિક્પાલો પણ શુદ્ધિ માટે ત્યાં એકત્ર થાય છે; આ તીર્થ ઋષિના નામથી પ્રસિદ્ધ થશે. અંતે આ કથા સાંભળવા‑પઠનથી વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિની ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
આ અધ્યાયમાં વેંકટાદ્રિ પર જલદાન (તરસ્યા લોકોને પાણી આપવું/પાણીની વ્યવસ્થા કરવી) ને નિર્ણાયક ધર્મકર્મ તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવ્યું છે. શ્રીસૂત કહે છે કે ખાસ કરીને તરસ્યા પ્રત્યે જલદાનની ઉપેક્ષા કરવાથી અશુભ પુનર્જન્મ થાય છે; અને વેંકટાચલ પર કરેલું જલદાન અનેકગણું ફળ આપે છે. ઇતિહાસરૂપ ઉદાહરણમાં ઇક્ષ્વાકુવંશીય રાજા હેમાંગ ગોદાન, ધનદાન અને યજ્ઞપોષણમાં દાનશીલ હતો, પરંતુ “પાણી તો સહેલાઈથી મળે છે” એમ માની જલદાનને અપૂણ્ય ગણતો રહ્યો. તેણે અપાત્રોને માન આપ્યો અને વિદ્વાન, નિયમશીલ બ્રાહ્મણોની અવગણના કરી—પાત્રવિવેકનો દોષ. પરિણામે તે ક્રમે નીચ યોનિઓમાં પડી, મિથિલામાં ગૃહગોધિકા (ઘરની છિપકલી) બન્યો. એક વખત ઋષિ શ્રુતદેવ આવ્યા ત્યારે સ્થાનિક રાજાએ તેમનું પૂજન કર્યું. પાદપ્રક્ષાલનનું પાદોદક છાંટા રૂપે છિપકલીને સ્પર્શ્યું અને તેને જાતિસ્મરણ થયું. હેમાંગે પોતાની ભૂલ સ્વીકારી. શ્રુતદેવે સમજાવ્યું કે વેંકટાદ્રિ પર જલદાન ન કરવું અને અપાત્રદાન કરવું—આ જ તેના પતનનું કારણ છે. ઋષિએ પુણ્યસંક્રમણ અને જલસ્પર્શની પવિત્રતા દ્વારા તેને પશુયોનિમાંથી મુક્ત કર્યો; તે સ્વર્ગારોહણ, પછી રાજજન્મ અને અંતે વિષ્ણુસાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. અંતમાં વેંકટાદ્રિની પાવનતા અને જલદાનનું વિષ્ણુલોકપ્રદત્વ ફરી પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી વેંકટાદ્રિ/વેંકટાચલની મહિમાનું વર્ણન આગળ વધારે છે. કહેવામાં આવે છે કે પૃથ્વી અને દિવ્ય લોકોના સર્વ તીર્થો વેંકટ પર્વતમાં સમાયેલાં છે; તેથી આ ક્ષેત્ર સર્વતીર્થમય પવિત્ર ધામ અને એક દિવ્ય સૂક્ષ્મ-બ્રહ્માંડ સમાન છે. ભગવાનનું સ્વરૂપ શાસ્ત્રીય વૈષ્ણવ ચિહ્નોથી યુક્ત—શંખ-ચક્રધારી, પીતાંબરધારી, કૌસ્તુભભૂષિત—ભક્તરક્ષક અને વેદાધારિત પાવનતાનું આધારસ્થાન તરીકે વર્ણવાય છે. પછી વાર્ષિક સેવામાં વિવિધ પ્રદેશોના ભક્તસમૂહોની હાજરી અને ભાદ્રપદ ઉત્સવના સંદર્ભમાં દર્શન-સેવાને શુદ્ધિકારક ગણાવવામાં આવે છે. વિશેષરૂપે બ્રહ્મોત્સવ—કન્યા માસમાં બ્રહ્માએ ધ્વજારોહણ (ધ્વજ ઊંચકવાની) વિધિ સ્થાપી, અને તે વાર્ષિક મહોત્સવમાં મનુષ્યો, દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો તથા વિદ્વાન દ્વિજોની મહાસભા થાય છે. ગંગા જેમ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને વિષ્ણુ જેમ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ—એવી ઉપમાઓથી વેંકટને ક્ષેત્રોમાં ‘ઉત્તમોત્તમ’ ઠરાવવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક આ મહિમાનું શ્રવણ કરનારને વિષ્ણુલોકમાં ઉચ્ચ પદ મળે; તેમજ શ્રીસ્વામી-પુષ્કરિણીને મુખ્ય તીર્થ કહી તેની નજીક લક્ષ્મીસહિત ભગવાનના વરદાનપ્રદ નિવાસનું વર્ણન થાય છે.
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
અધ્યાય ૧૮માં સૂતજી શ્રીનિવાસ/વેંકટેશ્વરની મોક્ષદાયી મહિમાનું તાત્ત્વિક વર્ણન કરે છે. અહીં સ્થાનાધારિત મુક્તિતત્ત્વ રજૂ થાય છે—વેંકટેશ્વરના એક દર્શનમાત્રથી મુક્તિ અને વિષ્ણુ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ યુગ-તુલનાથી કલિયુગમાં પુણ્યનું ફળ તત્કાળ મળે છે એવી વિશેષતા દર્શાવવામાં આવી છે. વેંકટાચલને સર્વતીર્થમય ક્ષેત્ર ગણાવ્યું છે, જ્યાં અનેક પવિત્ર સ્થળોની અસર એકત્રિત છે અને દેવો, મુનિઓ તથા પિતૃઓ પ્રતીકરૂપે નિવાસ કરે છે. બાહ્ય વિધિઓ કરતાં સ્મરણ અને સ્તુતિને વધુ મહત્ત્વ આપીને અષ્ટવિધ ભક્તિનું નિરૂપણ થાય છે—ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહ, પૂજાથી તૃપ્તિ, વ્યક્તિગત સેવા, ભગવાનની મહિમા સાંભળવાની ઉત્કંઠા અને સતત સ્મરણ વગેરે. પવિત્ર કેન્દ્રની અવગણના કે દ્વેષથી બચવા ચેતવણી આપવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં પાપક્ષય, યમની પીડાથી રક્ષા, વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ અને ભક્તિપૂર્વક આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન કરવાથી મહાફળ મળે છે એમ વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં સૂત વેંકટાચલને સદૈવ પવિત્ર દિવ્ય ક્ષેત્ર તરીકે વર્ણવે છે—અસંખ્ય સરોવરો, નદીઓ, સમુદ્રો, વનો અને આશ્રમો; વસિષ્ઠાદિ ઋષિઓ, સિદ્ધો, ચારણો અને કિન્નર સમુદાયો ત્યાં નિવાસ કરે છે. વિષ્ણુ લક્ષ્મી અને ધરણી સાથે, બ્રહ્મા સાવિત્રી અને સરસ્વતી સાથે, શિવ પાર્વતી સાથે, ગણેશ અને ષણ્મુખ, ઇન્દ્રાદિ દેવો, ગ્રહદેવતાઓ, વસુઓ, પિતૃઓ અને લોકપાલો—બધા ત્યાં નિત્ય સન્નિહિત હોવાનું દર્શાવી પર્વતને અવિરત દેવસભા સમાન બતાવે છે. પછી યાત્રિક માટે આરોહણ-ક્રમ નિર્ધારિત છે—યાત્રિક વાણીથી વેંકટાદ્રી પાસે ક્ષમા માગી માધવદર્શનની પ્રાર્થના કરે અને ધીમા પગલે પવિત્ર ભૂમિ પર ચડે. સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સંયમપૂર્વક સ્નાન કરીને, અલ્પમાત્ર પણ પિંડદાન પિતૃઓને આપવાથી પરલોકસ્થિતિઓમાં ઉન્નતિનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ પાપવિનાશન તીર્થનું માહાત્મ્ય—માત્ર સ્મરણથી ગર્ભવાસનું દુઃખ ટળે છે; સ્વામી-તીર્થના ઉત્તર ભાગે સ્નાન કરવાથી વૈકુંઠારોહણનું ફળ કહેવાયું છે. ઋષિઓના પ્રશ્ને સૂત ઉપદેશક કથા કહે છે—હિમવત નજીક બ્રહ્માશ્રમમાં શૂદ્ર દૃઢમતિ ઉચ્ચ વિધિઓ કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ કુલપતિ બ્રાહ્મણ અધિકારના કડક નિયમો કહી દીક્ષા નકારે છે. દૃઢમતિ તપ કરે છે અને ભક્તિસેવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરે છે; લાંબા સંગથી સુમતિ નામનો બ્રાહ્મણ તેને વૈદિક કર્મ શીખવે છે અને પિતૃકર્મ પણ કરે છે, જેના કારણે સુમતિને મૃત્યુ પછી ઘોર યાતના અને અનેક જન્મોની પરંપરા ભોગવવી પડે છે. અગસ્ત્ય કારણ જણાવી એકમાત્ર ઉપાય કહે છે—વેંકટાચલના પાપવિનાશનમાં ત્રણ દિવસ સ્નાન; તેથી બ્રહ્મરાક્ષસ દોષ નાશ પામે છે અને પિતા-પુત્ર અંતે મુક્તિ પામે છે. દૃઢમતિ પણ નીચ યોનિઓ પછી પક્ષીરૂપે ત્યાં સ્નાન-પાન કરી તત્ક્ષણે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરે છે; અંતે તીર્થની સર્વપાપશોધક શક્તિ અને દોષગ્રસ્ત માટે સુધારક માર્ગ તરીકેની ભૂમિકા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
શ્રી સૂત પાપનાશન-તીર્થની પાપનાશક મહિમા એક દૃષ્ટાંતકથા દ્વારા પ્રગટ કરે છે. ભદ્રમતિ નામનો વિદ્વાન પરંતુ ગરીબ બ્રાહ્મણ દારિદ્ર્યથી થતો સામાજિક અપમાન અને માનસિક વ્યથા વર્ણવે છે—વિદ્યા અને સદાચાર હોવા છતાં સાધનોના અભાવે લોકમાન ઘટે છે. તેની પતિવ્રતા અને નૈતિક વિવેકવાળી પત્ની કામિની નારદજીના ઉપદેશ અને પોતાના પિતાના પૂર્વદૃષ્ટાંતને યાદ કરાવી વેંકટાચલ યાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે—સંકલ્પપૂર્વક સ્નાન, શ્રીનિવાસનું દર્શન અને ભૂમિદાન કરવું. પછી ભૂમિદાનને દાનોમાં શ્રેષ્ઠ કહી તેના તુલનાત્મક ફળ, મહાયજ્ઞસમાન પુણ્ય અને યોગ્ય પાત્રને (શ્રોત્રિય, અહિતાગ્નિ) આપવાથી મહાપાપોનું શમન થાય તેવી શક્તિ સમજાવવામાં આવે છે. સુઘોષ નામનો દાતા ભદ્રમતિને માપીને એક ભૂખંડ દાન કરે છે અને તે કર્મ જનાર્દનને અર્પિત કરે છે; આ દાનથી સુઘોષની પરલોકગતિ મંગલ થાય છે એમ કથામાં કહેવાય છે. ભદ્રમતિ પરિવાર સાથે વેંકટાચલ જઈ સ્વામી-સરસમાં સ્નાન કરે છે, વેંકટેશ્વરનું દર્શન કરે છે અને પાપનાશન-તીર્થમાં ભૂમિદાન પૂર્ણ કરે છે. વિધિના પ્રભાવથી શંખ-ચક્ર-ગદા-ધારી વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ તેની સ્તુતિ સ્વીકારે છે અને લોકકલ્યાણ તથા અંતિમ મોક્ષનું આશ્વાસન આપે છે; અંતે સૂત ફરીથી તીર્થ અને દાનની મહિમા પ્રતિપાદિત કરે છે.
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને આકાશગંગા-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને ભાગવતના લક્ષણો કહે છે. રામાનુજ નામનો શાસ્ત્રજ્ઞ, જિતેન્દ્રિય, વૈખાનસ-ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ આકાશગંગાના કિનારે દીર્ઘ તપ કરે છે—ઉનાળામાં પંચાગ્નિ, વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે નિવાસ, શિયાળામાં જલશયન; સાથે અષ્ટાક્ષર મંત્રજપ અને જનાર્દનનું અંતર્ધ્યાન સતત કરે છે. તપથી પ્રસન્ન થઈ વેંકટેશ/શ્રીનિવાસ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરીને, દિવ્ય પરિકર સાથે, નારદના ગાન અને દિવ્ય વાદ્યો વચ્ચે, વક્ષસ્થળે લક્ષ્મી સાથે પ્રગટ થાય છે. રામાનુજની સ્તુતિ સાંભળી ભગવાન તેને આલિંગન આપે છે અને વર માંગવા કહે છે; રામાનુજ અચલ ભક્તિ માગે છે અને દર્શનને પરમ સિદ્ધિ માને છે. અહીં ભગવન્નામ અને દર્શનની તારક શક્તિ પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી ભગવાન આકાશગંગામાં સ્નાનનો વિશેષ પુણ્યકાળ જણાવે છે—મેષ સંક્રાંતિએ, ચિત્રા નક્ષત્રયુક્ત પૂર્ણિમાએ સ્નાન કરવાથી પરમ ધામપ્રાપ્તિ અને પુનરાવર્તન નિવૃત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ ‘ભાગવતને કેવી રીતે ઓળખવો?’ એ પ્રશ્ને અહિંસા, અદ્વેષ, સંયમ, સત્ય, માતા-પિતા/બ્રાહ્મણ/ગૌ-સેવા, હરિકથા-શ્રવણપ્રેમ, તીર્થયાત્રા-રુચિ, જળ-અન્નદાન, એકાદશી વ્રત, હરિનામ-રસ, તુલસી-પૂજા અને તળાવ-કૂવો-ઉદ્યાન-મંદિર જેવા લોકહિત કાર્યો—આ બધાં ભાગવતોત્તમના લક્ષણો તરીકે વિસ્તારે કહે છે. અંતે સૂત વૃષાદ્રિ (વેંકટાદ્રિ) સ્થિત વિયદગંગાના આ ‘ઉત્તમ’ માહાત્મ્યનું સમાપન કરે છે.
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે કે દાન કોને આપવું અને કયા સમય/પરિસ્થિતિમાં દાન કરવું યોગ્ય છે. સૂત બ્રાહ્મણને મુખ્ય દાનપાત્ર તરીકે સ્થાપે છે, પરંતુ શીલ‑આચાર‑સંયમ ધરાવનાર જ દાન સ્વીકારવા યોગ્ય છે એમ નિયત કરે છે. વેદ‑ધર્મદ્વેષી, કપટી, હિંસક, પવિત્ર વિદ્યાનો વેપાર કરનાર, સતત ભિક્ષા માગનાર વગેરે અનેક પ્રકારના લોકોને અપાત્ર ગણાવી કહે છે કે આવા સ્થળે આપેલું દાન ‘નિષ્ફળ’ બને છે. પછી અભિવાદન‑મર્યાદા સમજાવે છે—કયા પ્રસંગે કોને નમસ્કાર ન કરવો, અને અવિચારપૂર્વક અથવા વિધિ વિરુદ્ધ અભિવાદનથી પૂર્વ પુણ્ય ઘટે છે એવી ચેતવણી આપે છે. પછી આકાશગંગા/વિયદગંગાનું માહાત્મ્ય નારદ‑સનત્કુમાર સંવાદમાં આવતી કથા દ્વારા વર્ણવાય છે. પુણ્યશીલ નામનો સદાચારી બ્રાહ્મણ દર વર્ષે શ્રાદ્ધ કરે છે, પરંતુ ભૂલથી ‘વંધ્યાપતિ’ને શ્રાદ્ધકર્મનો ઋત્વિજ બનાવે છે; પરિણામે તેનું મુખ ગધેડા જેવું થઈ જાય છે. તે અગસ્ત્ય પાસે જાય છે; અગસ્ત્ય દોષ બતાવી શ્રાદ્ધ‑નિમંત્રણના કઠોર નિયમો કહે છે—સંતાનવાળો, નિયમશીલ ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણ; ન મળે તો નજીકનો સગો, અથવા પોતે જ કર્મ કરવું. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે વેંકટાચલ યાત્રા, પહેલા સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન અને પછી તીર્થવિધિ મુજબ આકાશગંગા/વિયદગંગામાં સ્નાન કરવાનું કહે છે; યોગ્ય સ્નાનથી વિકૃતિ તરત દૂર થાય છે, અને સૂત પરંપરા‑પ્રવાહની પુષ્ટિ કરે છે.
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
સૂત ઋષિઓને ચક્રતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. આ તીર્થની મહિમા સાંભળવાથી પાપમલ દૂર થાય, ચિત્ત શુદ્ધ થાય અને ભક્ત વિષ્ણુધામ તરફ ઉન્મુખ બને—એવી ફલશ્રુતિ અહીં પ્રગટ થાય છે. પછી ચક્રપુષ્કરિણીના કિનારે પદ્મનાભ નામના સંયમી બ્રાહ્મણ-તપસ્વી લાંબા સમય સુધી તપ કરે છે. સત્ય, દયા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, વૈરાગ્ય અને સર્વહિતભાવથી યુક્ત તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીનિવાસ/વેંકટેશ્વર પ્રગટ થાય છે; પદ્મનાભ સ્તુતિ કરે છે અને ભગવાન તેને તીર્થની પાસે રહી નિત્યપૂજા કરવા આદેશ આપે છે. આગળ એક રાક્ષસ મુનિને ધમકાવે છે; પદ્મનાભ શરણાગતિના વચનો વડે ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે. વિષ્ણુ સુદર્શન ચક્ર મોકલે છે; તે અગ્નિતેજથી આવી રાક્ષસને ભગાડે છે અને અંતે તેનો વધ કરે છે. પદ્મનાભ સુદર્શનની સ્તુતિ કરી સતત રક્ષણ માગે છે; સુદર્શન ચક્રતીર્થમાં લોકકલ્યાણ માટે નિત્ય નિવાસનો વર આપે છે. ત્યાં સ્નાનને મોક્ષપ્રદ અને વંશપર્યંત શુદ્ધિદાયક કહેવામાં આવ્યું છે; અંતે શ્રવણ-પાઠનું પુણ્ય અને ચક્રતીર્થની અતુલ મહિમા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
અધ્યાયના આરંભે ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણને પીડાવનાર તે ક્રૂર રાક્ષસ કોણ હતો? સૂત શ્રીરંગધામનો પૂર્વ પ્રસંગ કહે છે; વૈકુંઠ સમાન તે ધામમાં ભક્તો શ્રીરંગનાથની આરાધના કરે છે. ત્યાં વીરબાહુનો પુત્ર સુંદર ગંધર્વ જળતીર્થ પાસે અનેક સ્ત્રીઓ સાથે નિર્લજ્જ વર્તન કરે છે. મધ્યાહ્ન કર્મ માટે વસિષ્ઠ આવે ત્યારે સ્ત્રીઓ પોતાને ઢાંકી લે છે, પરંતુ સુંદર નથી ઢાંકતો; તેથી વસિષ્ઠ તેને લાજહીનતાના કારણે રાક્ષસત્વનો શાપ આપે છે. સ્ત્રીઓ વસિષ્ઠને વિનંતી કરે છે કે એવો શાપ લોકધર્મ અને નૈતિકતાને હાનિકારક છે, કૃપા કરો. વસિષ્ઠ પોતાના વચનની સત્યતા રાખીને ઉપાય બતાવે છે—શાપ સોળ વર્ષ રહેશે; પછી સુંદર રાક્ષસરূপે ભટકતો શુભ વેંકટાદ્રિ અને ચક્રતીર્થ પહોંચશે. ત્યાં પદ્મનાભ નામનો યોગી રહે છે; રાક્ષસ જ્યારે તેના પર આક્રમણ કરશે, ત્યારે વિષ્ણુનું સુદર્શનચક્ર બ્રાહ્મણરક્ષાર્થે પ્રેરિત થઈ રાક્ષસનું શિરચ્છેદ કરશે અને સુંદર ફરી દિવ્યરૂપ પામી સ્વર્ગે જશે. કથા એ જ રીતે પૂર્ણ થાય છે—સુંદર ભયંકર રાક્ષસ બની સોળ વર્ષ ભમે છે અને અંતે ચક્રતીર્થે પદ્મનાભ પર ચઢી આવે છે. યોગી જનાર્દનની સ્તુતિ કરે છે; સુદર્શન પ્રગટ થઈ રાક્ષસનો વધ કરે છે. સુંદર તેજસ્વી બની સુદર્શનની સ્તુતિ કરે છે, સ્વર્ગગમન અને શોકાકુલ પત્નીઓના દર્શનની અનુમતિ માગે છે; સુદર્શન અનુમતિ આપે છે. પદ્મનાભ પણ પ્રાર્થના કરે છે કે સુદર્શન ચક્રતીર્થમાં સ્થિર રહી પાપનાશ, મોક્ષ અને ભૂત-પિશાચાદિ ભયથી રક્ષા કરે. અંતે સૂત કહે છે—આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે અને તીર્થની પાવન મહિમા પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
અધ્યાય ૨૫માં શ્રીસૂત નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને વેંકટાદ્રિ પર સ્થિત જાબાલીતીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. તે તેને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે. ઋષિઓ ‘દુરાચાર’ નામના વ્યક્તિની કથા અને તેના દોષનું સ્વરૂપ પૂછે છે. સૂત કહે છે કે કાવેરી નજીક રહેતો એક બ્રાહ્મણ દુરાચાર મહાપાતકીઓ (બ્રહ્મઘ્ન, સુરાપ, સ્તેયી, ગુરુતલ્પગ વગેરે) સાથે લાંબા સમયના સંગથી કલુષિત થયો. ગ્રંથમાં ક્રમશઃ જણાવાયું છે કે આવા લોકો સાથે દીર્ઘ સહવાસ, સ્પર્શ, સાથે ભોજન અને સાથે શયન કરવાથી બ્રાહ્મણ્ય ઘટતું જાય છે અને અંતે દોષ-સામ્ય થાય છે. પછી દુરાચાર વેતાળગ્રસ્ત બની ભટકતો રહ્યો; પરંતુ શેષ પુણ્ય અને દૈવયોગથી વેંકટાદ્રિ પહોંચીને જાબાલીતીર્થમાં સ્નાન કરતાં જ વેતાળ અને પાપોથી મુક્ત થયો. પછી તે જાબાલી ઋષિ પાસે જઈ કારણ પૂછે છે. જાબાલી સમજાવે છે—જે વેતાળ હતો તે પૂર્વે બ્રાહ્મણ હતો; મૃત્યુતિથિએ વિહિત પાર્વણ-શ્રાદ્ધ ન કરવાથી પિતૃશાપથી વેતાળત્વ પામ્યો. જાબાલીતીર્થસ્નાનથી તેને પણ વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત થાય છે. સાથે નીતિરૂપે કહે છે કે અવસાન પામેલા માતા-પિતાના શ્રાદ્ધની ઉપેક્ષા કરવાથી વેતાળગતિ અને નરક મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—જાબાલીતીર્થમાં સ્નાનમાત્રથી સ્મૃતિમાં સ્પષ્ટ પ્રાયશ્ચિત્ત ન હોય એવા કઠિન પાપો પણ નાશ પામે છે, અને આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પણ પાપમોચક છે.
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત ઘોણ-તીર્થ (તુમ્બુરુ-તીર્થ) ની અદ્વિતીય પાવનતા પ્રગટ કરે છે. ઉત્તરાફાલ્ગુની નક્ષત્ર, શુક્લપક્ષ અને સૂર્ય મીન રાશિમાં હોય તે શુભ કાળે ગંગા વગેરે મહાતીર્થો અહીં એકત્ર થાય છે એમ કહી, તે સમયે સ્નાન વિશેષ ફળદાયક ગણાય છે. પછી ઘોણ-તીર્થસ્નાનથી વિમુખ રહેનારાઓ માટે કઠોર ધર્મ-નીતિની ચેતવણી આવે છે—તેમને ગંભીર સામાજિક અને વૈદિક આચારભંગ કરનારાઓની યાદી સાથે સરખાવી નિંદા કરવામાં આવે છે, જેથી તીર્થયાત્રાધર્મ અને પ્રાયશ્ચિત્તભાવ મજબૂત થાય. ત્યારબાદ ઉદ્ધારક સ્વરમાં જણાવે છે કે આ તીર્થમાં સ્નાન, પાન અને સેવા દ્વારા અનેક પ્રકારના પાપ-દોષ શુદ્ધ થાય છે અને નૈતિક પુનઃસ્થાપન થાય છે. અંતે દેવલ ગાર્ગ્યને તુમ્બુરુ ગંધર્વની કથા કહે છે: ઘરેલુ કલહથી શાપગ્રસ્ત થયેલો તુમ્બુરુ વેંકટેશ્વરની પૂજા કરીને તીર્થસ્નાન કરે છે અને વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત કરે છે. શાપિત પત્ની દેડકી બની પીપળાના ખોખામાં રહે છે; અગસ્ત્ય આવી પતિવ્રતા-ધર્મ શીખવે છે અને તેનો ઉદ્ધાર કરે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ પૌર્ણમાસીએ ઘોણ-તીર્થસ્નાન મહાદાન-યજ્ઞ સમ ફળ આપે છે, અને આ અધ્યાયનું શ્રવણ વાજપેય સમ પુણ્ય તથા ચિરંજીવ વિષ્ણુલોક આપે છે.
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
અધ્યાય ૨૭માં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—વેંકટાદ્રિ કેમ ‘મહાપુણ્યગિરિ’ કહેવાય છે, ત્યાં તીર્થોની કુલ સંખ્યા કેટલી, કયા મુખ્ય તીર્થો, અને કયા તીર્થો ધર્માભિમુખતા, જ્ઞાન, ભક્તિ-વૈરાગ્ય તથા મોક્ષ આપે છે. સૂત ક્રમબદ્ધ રીતે વિશાળ તીર્થ-ગણના કરે છે, પછી ‘મુખ્ય’ તીર્થો અને ફળ અનુસાર ઉપવર્ગો દર્શાવે છે. પછી વેંકટાચલના શિખર પરના મોક્ષ-સંબંધિત તીર્થો માટે યાત્રા-કાળવિધિ આવે છે—સ્વામિપુષ્કરિણી, વિયદગંગા, પાપવિનાશન, પાંડુતીર્થ, કુમારધારિકા અને તુંબોષ્ટીર્થ. કુંભ માસમાં મઘા-યોગ, મીનસ્થ રવિ, મેષ સંક્રાંતિએ ચિત્રા, વૃષભસ્થ રવિ સાથે દ્વાદશી/હરિવાસર, અને ધનુર્માસની પ્રાતઃ દ્વાદશી વગેરે સમયે સ્નાન કરવાથી રાજસૂયાદિ યજ્ઞ સમ પુણ્ય, વિઘ્નમુક્તિ, પાપનાશ અને મોક્ષ મળે છે એમ કહે છે; તેમજ યથાશક્તિ સુવર્ણદાન, ગોદાન, શાલગ્રામ-શિલા દાન વગેરે દાનધર્મ સૂચવે છે. અંતે અધ્યાય સ્થાનકર્મથી આગળ જઈ કલિયુગમાં વિષ્ણુની પુરાણકથા શ્રવણને અતિ ફલદાયક ગણાવે છે—થોડું પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક એકાગ્ર શ્રવણ યજ્ઞ-દાનના સમસ્ત ફળ સમાન કહેવાય છે અને નામસંકીર્તન સાથે જોડાય છે. પછી પુરાણવક્તા અને શ્રોતાઓ માટે આચારનિયમો—વક્તાનું સર્વત્ર સન્માન, પાઠ માટે યોગ્ય સ્થાન, શ્રોતાની શુચિતા-આસન-શિષ્ટાચાર, અને અવમાન/વ્યવધાન/અવધાનહીનતાના દોષફળ—નક્કી કરીને ઋષિઓ સૂતનું સન્માન કરી આનંદિત થાય છે.
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
આ અધ્યાયમાં શ્રીવેંકટાચલ સ્થિત કટાહતીર્થનું માહાત્મ્ય બહુવક્તા સંવાદરૂપે વર્ણવાયું છે. ઋષિઓ ત્રિલોકમાં તેની ખ્યાતિ વિશે પૂછે છે; નારદને પ્રમાણરૂપે સ્મરવામાં આવે છે અને મહાદેવ પણ તેની પૂર્ણ મહિમા જાણે છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. ગંગા વગેરે પવિત્ર નદીઓ અને અન્ય તીર્થો પણ પોતાની શુદ્ધિ માટે કટાહતીર્થનો આશ્રય લે છે—એ રીતે તીર્થોમાં તેની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત થાય છે. સાથે જ તેની સ્તુતિને માત્ર ‘અર્થવાદ’ કહી અવગણવું આધ્યાત્મિક રીતે હાનિકારક છે એવી ચેતવણી આપવામાં આવે છે. પછી તીર્થજળ પાનની રીત જણાવાય છે—અષ્ટાક્ષર મંત્રથી અથવા વિષ્ણુના નામોથી (ત્રિવિધ નામોચ્ચાર સહિત) પાન કરવું શ્રેયસ્કર; મંત્ર વિના પાન કરાય તો પ્રાયશ્ચિત્તવચન બોલવાનું સૂચન છે. અંતે દૃષ્ટાંતરૂપે બ્રાહ્મણ કેશવ વ્યસન અને હિંસાથી પતિત થઈ બ્રહ્મહત્યાદોષમાં પડે છે અને પાપરૂપિણી શક્તિ તેને પીછો કરે છે. ભારદ્વાજના ઉપદેશથી તે સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન, વરાહપૂજન, શ્રીનિવાસ/વેંકટેશ દર્શન અને કટાહતીર્થ પાન કરે છે; પરિણામે બ્રહ્મહત્યા નાશ પામે છે અને વેંકટેશ દૈવી પ્રમાણ આપે છે. ઉપસંહારમાં આ કથા ઇતિહાસસમર્થિત અને વિશ્વાસપૂર્વક પરંપરાથી પ્રસારિત હોવાનું કહેવામાં આવે છે.
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
અધ્યાયના આરંભે ઋષિઓ સુવર્ણમુખરી નદી અને તેની સાથે જોડાયેલા તીર્થસમૂહની ઉત્પત્તિ તથા મહિમા વિશે વધુ વિગત માંગે છે. સૂત વંદના કરીને ભરદ્વાજના કથન આધારિત વર્ણન આપે છે અને મહાભારત-સંબંધિત પ્રસંગમાં પ્રવેશે છે—ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં પાંડવોનું નિવાસ અને દ્રૌપદી અંગેનો ગૃહ-નિયમ. શરત એવી કે કોઈ ભાઈ બીજા ભાઈના ગૃહમાં દ્રૌપદીને જોઈ લે તો તેને એક વર્ષ તીર્થયાત્રા કરવી પડે. પછી એક બ્રાહ્મણની ચોરાયેલી ગાય પાછી મેળવવા અર્જુનને શસ્ત્રાગારમાં પ્રવેશ કરવો પડે છે; ત્યાં દ્રૌપદી અને યુધિષ્ઠિર હાજર હોવાથી વ્રતનું પરિણામ લાગુ પડે છે. યુધિષ્ઠિર બ્રાહ્મણ-રક્ષા અને સંપત્તિ-રક્ષા માટે કરેલું કાર્ય ધર્મ્ય ગણાવે છે; પરંતુ અર્જુન પ્રતિજ્ઞા-પાલનને સર્વોપરી માને છે—નહીંતર કીર્તિ અને ધર્મનો ક્ષય થાય. રાજાનુમતિ લઈને અર્જુન સેવકો અને સાધનો સાથે પ્રસ્થાન કરે છે અને ગંગા, પ્રયાગ, કાશી, દક્ષિણ સમુદ્ર, પુરી/પુરુષોત્તમ, સિંહાચલ, ગોદાવરી વગેરે અનેક તીર્થોનું દર્શન કરે છે. અંતે તે શ્રીપર્વત અને વેંકટાચલ પહોંચીને શિખરે હરિની આરાધના કરે છે અને સુવર્ણમુખરીનું દર્શન કરે છે. કુંભસમ્ભવ મહર્ષિ અગસ્ત્યે આ પવિત્ર નદીને ત્યાં લાવી/પ્રગટ કરી હોવાનું કહેવાય છે; તેથી તપસ્વી-પ્રમાણથી નદી અને તીર્થની પાવનતા સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
આ અધ્યાયમાં સુવર્ણમુખરી નદીનું સુંદર અને પવિત્ર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. નદીના શીતળ પવન અને તીર્થ વાતાવરણનું વર્ણન કર્યા પછી, અર્જુનની યાત્રા વિશે વાત કરવામાં આવી છે. અર્જુન કાલહસ્તી પર્વતનાં દર્શન કરે છે, નદીમાં સ્નાન કરે છે અને કાલહસ્તીશ્વર મહાદેવની પૂજા કરે છે. ત્યારબાદ, અર્જુન સિદ્ધો અને યોગીઓથી ભરેલા વન વિસ્તારમાંથી પસાર થઈને ભારદ્વાજ મુનિના આશ્રમે પહોંચે છે. ત્યાંની પ્રાકૃતિક સુંદરતાનો અનુભવ કરીને તે મુનિ દ્વારા કરવામાં આવેલ આતિથ્ય સ્વીકારે છે. અંતમાં, અર્જુન નદીની ઉત્પત્તિ વિશે પ્રશ્ન પૂછે છે.
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
અધ્યાયનો આરંભ પુરાણિક કથાવસ્તુની પરિધિમાં થાય છે. સાંજના નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને અર્જુન શ્રદ્ધાપૂર્વક ઋષિ ભારદ્વાજને પ્રણામ કરે છે અને એક મહાનદીની ઉત્પત્તિ તથા ત્યાં સ્નાન અને દાનથી મળતા પુણ્યફળ વિશે ઉપદેશ માગે છે. ભારદ્વાજ અર્જુનના વંશ, શીલ અને ગુણોની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે તો આ દિવ્ય આખ્યાન પાપકર્મથી ઉપજતા ક્લેશને શમાવે અને ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે. પછી પ્રસંગ શંકરના વિવાહોત્સવ સાથે જોડાય છે. દેવગણો સહિત સર્વ જીવોના સમાગમથી પૃથ્વી ભારગ્રસ્ત થઈ અસ્થિર બને છે. આ અસંતુલન જોઈ મહાદેવ લોકરક્ષણ માટે સમર્પિત, દિવ્ય શક્તિમાંથી પ્રગટ થયેલા અગસ્ત્યને દક્ષિણ દિશામાં જવા આદેશ આપે છે. અગસ્ત્ય વિંધ્યને ઓળંગીને દક્ષિણ જાય છે; પૃથ્વી ફરી સમતોલ બને છે અને દેવો તેની સ્તુતિ કરે છે. આગળ અગસ્ત્ય સૂર્ય-નિર્મિત સમા તેજસ્વી મહાપર્વતને જુએ છે, તેના પર ચઢે છે અને એક સુંદર સરોવરના ઉત્તર કાંઠે આશ્રમ સ્થાપે છે. નિયમપૂર્વક પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ અને વાસ્તુદેવતાઓનું પૂજન કરીને તે જગત્-સ્થિરતા માટે તપસ્યાનો આદર્શ પ્રગટ કરે છે. આમ, સંવાદ, તીર્થ-ઉત્પત્તિ અને લોકકલ્યાણકારી તપ—ત્રણે તત્ત્વો એકસાથે ગૂંથાય છે.
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
આ અધ્યાયમાં નદી વિનાના પ્રદેશમાં પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે પુણ્યનદી કેવી રીતે પ્રગટ થઈ અને તેનો માર્ગ કેવી રીતે નક્કી થયો, તેનું કારણાત્મક વર્ણન છે. ભારદ્વાજ કહે છે—પ્રાતઃકર્મ અને દેવપૂજા પૂર્ણ કર્યા પછી અગસ્ત્ય મુનિ આકાશવાણી સાંભળે છે: “જ્યાં નદી નથી ત્યાં યજ્ઞ-સંસ્કારોની કાંતિ રહેતી નથી; ગહન અધર્મજન્ય ભય દૂર કરનારી હિતકારી નદી પ્રવર્તાવ.” તેઓ સમવેત ઋષિઓ સાથે પરામર્શ કરે છે; ઋષિગણ તેમના પૂર્વ અદભુત કાર્યોની પ્રશંસા કરીને સ્નાન-શુદ્ધિ માટે મહાનદી લાવવાની વિનંતી કરે છે. પછી અગસ્ત્ય કઠોર ઋતુઓમાં નિયમો વધારી તીવ્ર તપ કરે છે. તે તપથી જગતમાં ક્ષોભ અને પ્રાણીઓમાં ભય ફેલાય છે. દેવતાઓ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા અગસ્ત્યાશ્રમે પ્રગટ થઈ વર આપે છે. અગસ્ત્ય દેશને પવિત્ર અને સુરક્ષિત કરવા મહાનદીની યાચના કરે છે. બ્રહ્મા ગંગાને બોલાવી આદેશ આપે છે કે તે સ્વાંશથી અવતરી એવી નદી બને જે જનસમુદાયને પાવન કરે અને ઋષિ-દેવોથી નિત્ય સેવિત રહે. ગંગા પોતાના અંશથી ઉત્પન્ન તેજસ્વી રૂપ દર્શાવી સિદ્ધિનું વચન આપે છે; અગસ્ત્ય માર્ગ સૂચવે છે. અંતે તેઓ પર્વતશિખરોથી તે નદીરૂપને ઇચ્છિત પથ પર લઈ જઈ સુવર્ણમુખરીની પવિત્રતાની આધારકથા સ્થાપે છે.
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
આ અધ્યાયમાં વેંકટાચલમાહાત્મ્ય અંતર્ગત સુવર્ણમુખરી નદીનો પ્રાદુર્ભાવ, નામકરણ અને તેની વિધિ-તત્ત્વસંબંધિત પવિત્ર પ્રતિષ્ઠા વર્ણવાય છે. ભરદ્વાજ કહે છે કે શક્રપ્રમુખ દેવો તથા ઋષિ, સિદ્ધ, ચારણ અને ગંધર્વોના સમૂહો અગસ્ત્ય સાથે ચાલતી આ નદીની સ્તુતિ કરે છે. વાયુદેવ તેના ઉદ્ભવ અને યશનું વર્ણન કરીને કહે છે—અગસ્ત્યે તેને પૃથ્વી પર લાવી, તે ‘સુવર્ણમુખરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સેવનીય બનશે. આગળ વિસ્તૃત માહાત્મ્ય આવે છે—નદીનું સ્મરણ અને સ્નાન પાપનાશક છે; અસ્થિ-વિસર્જનથી પરલોકગતિમાં સહાય મળે છે; અને તેના કાંઠે કરેલા દાન, જપ, શ્રાદ્ધ વગેરે કર્મો અનેકગણું ફળ આપે છે. ફલશ્રુતિમાં આરોગ્ય, વિઘ્નનિવારણ, પિતૃકાર્યસિદ્ધિ તથા ગ્રહણ, સંક્રાંતિ જેવા કાળમાં વિશેષ પુણ્યનો ઉલ્લેખ છે. અંતે અગસ્ત્યોદય દિવસે વાર્ષિક વ્રત નિર્ધારિત છે—સુવર્ણ અગસ્ત્ય પ્રતિમા બનાવી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને દાન, બ્રાહ્મણભોજન અને સમર્પણ કરવાથી સંચિત દોષો દૂર થાય અને સ્થાયી આધ્યાત્મિક લાભ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
અર્જુન વધુ સાંભળવાની ઉત્કંઠાથી નદીકાંઠાના તીર્થો, તેમના સંગમો અને ત્યાં સ્નાન-પૂજાના વિશેષ ફળ વિશે ઋષિને પૂછે છે. ભરદ્વાજ ક્રમશઃ કહે છે—પ્રથમ અગસ્ત્યતીર્થ, જે ઘોર પાપોને પણ શુદ્ધ કરે છે; પછી અગસ્ત્યે સ્થાપિત કરેલું અગસ્ત્યેશ્વર લિંગ, જ્યાં નદીમાં સ્નાન કર્યા પછી પૂજા કરવાથી યજ્ઞસમાન મહાપુણ્ય મળે છે. મકરસંક્રાંતિના સમયમાં શુભ સ્નાનનો ઉલ્લેખ કરીને તે ઋતુમાં અગસ્ત્યેશના દર્શનનું વિશેષ ફળ જણાવાયું છે. પછી દેવ–ઋષિ–પિતૃ તીર્થોની ત્રિઆડી આવે છે; ત્યાં સ્નાન અને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવાથી ‘ઋણત્રય’ (દેવ, ઋષિ, પિતૃ)માંથી મુક્તિ થાય છે એમ કહે છે. આગળ નદીઓના સંગમો—સુવર્ણમુખરી–વેણા સંગમ અને સુવર્ણમુખરી–વ્યાઘ્રપદા સંગમ—દરેકને પુણ્યવર્ધક સ્થાન તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. અંતે શંખતીર્થ અને શંખ ઋષિ દ્વારા સ્થાપિત શંખેશનું વર્ણન કરીને દર્શન, સ્નાન અને તીર્થજળપાનની સંયુક્ત અસરથી વૃષભાચલ પ્રદેશ તરફ આગળ વધતી ભક્તિમય તીર્થયાત્રાનું મહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
આ અધ્યાયમાં વર્ણન ત્રણ પ્રવાહમાં આગળ વધે છે. પ્રથમ ભારદ્વાજ સુવર્ણમુખરી નદીનો પવિત્ર કલ્યા નદી સાથેનો સંગમ વર્ણવે છે. તે સંગમમાં સ્નાનને અતિશય શુદ્ધિકારક કહેવામાં આવ્યું છે—મહાયજ્ઞફળ આપનારું, તેમજ સંગમ-માહાત્મ્ય અને અભિષેકસંબંધિત પવિત્રતાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા ઘોર પાપો પણ ક્ષીણ થાય છે. પછી વેંકટાચલનું સ્થાન અને મહિમા જણાવાય છે—તે ‘સર્વ તીર્થોનું આશ્રય’ અને વરાહક્ષેત્ર છે. ત્યાં શ્રીસહિત અચ્યુત વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે; સિદ્ધો, ગંધર્વો, ઋષિઓ અને મનુષ્યો પ્રભુની સેવામાં હાજર રહે છે. વેંકટાદ્રિનાથનું સ્મરણ આપત્તિહર અને અક્ષય પદ તરફ દોરી જનારું કહેવાય છે. અર્જુનના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે ભારદ્વાજ નારાયણની પરમતા, નામ-સામ્ય, ચતુર્વ્યૂહ-વિસ્તાર, મંત્રનિષ્ઠ સાધના અને સૃષ્ટિ-પ્રલયક્રમ સમજાવે છે—દિવ્ય દેહમાંથી દેવતાઓ અને તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ, યોગનિદ્રામાં પ્રલય, ફરી બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ, અને ધર્મસ્થાપન માટે ભગવાનનું રૂપધારણ. આમ તીર્થધર્મ, ભક્તિમાર્ગ અને પુરાણતત્ત્વ એક જ ઉપદેશમાં એકત્ર થાય છે.
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
આ અધ્યાયમાં ભારદ્વાજ સંવાદરૂપે ભગવાન વિષ્ણુના વરાહાવતારનું વર્ણન કરે છે. પ્રલયજળમાં ડૂબેલી વસુમતી વિના પ્રાણીઓનો ભાર કોઈ ધારણ કરી શકે નહીં—એવું જાણી ભગવાન પાતાળ પ્રદેશોમાં નિમગ્ન પૃથ્વીને શોધે છે અને યજ્ઞમય વરાહદેહ ધારણ કરે છે; જેમાં વૈદિક છંદો, અગ્નિઓ અને યજ્ઞોપકરણો અંગોમાં પ્રતીકરૂપે નિરૂપિત છે. વરાહ જળમાં પ્રવેશ કરીને અંધકાર દૂર કરે છે, રસાતલને વશ કરે છે અને દંષ્ટ્રા પર પૃથ્વીને ઉઠાવી ઉપર લાવે છે; ઋષિઓ સ્તુતિ કરે છે અને સમુદ્રનો કલરવ મંગલધ્વનિ તથા આહુતિસદૃશ ઉપમાથી વર્ણવાય છે. પછી અર્જુન પૂછે છે—પ્રલયકાળે પૃથ્વી કેવી રીતે ટકે છે અને સાત પાતાળોની નીચે તેનો આધાર શું છે. ભારદ્વાજ નાડિકા, દિવસ, માસ, વર્ષ જેવા કાળમાન, યુગ-મન્વંતર રચના અને શ્વેતવરાહકલ્પમાં મનુઓનો ક્રમ સમજાવે છે. પ્રલયક્રમમાં પહેલા દુષ્કાળ/તાપ, પછી અનેક વર્ષો સુધી વરસાદ, જગત્પ્લાવન, વિષ્ણુના નાભિકમળ પર બ્રહ્માની યોગનિદ્રા અને પછી ભગવાનની આજ્ઞાથી નવી સૃષ્ટિ—આ બધું કહેવામાં આવે છે. અંતે જણાવે છે કે આ કલ્પમાં વિષ્ણુએ શ્વેત વરાહરૂપ ધારણ કર્યું, પછી વેંકટાચલ પર આવી સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક નિવાસ કર્યો; બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી દિવ્યરૂપ સ્વીકાર્યા પછી પ્રત્યક્ષ દર્શન દુર્લભ બન્યું—ત્યારે ભક્તિ અને કથાશ્રવણથી મનુષ્યોને ભગવાન સુધી પહોંચવાનો માર્ગ અર્જુન પૂછે છે.
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
આ અધ્યાયમાં ભારદ્વાજ ઋષિ હૈહય વંશના રાજા શંખનું આદર્શ વૈષ્ણવ-ચરિત્ર વર્ણવે છે. રાજા વિષ્ણુના એકાંત ભક્ત છે—નિત્ય સ્મરણ, જપ, પૂજા અને વૈષ્ણવ પુરાણકથાઓનું શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ કરે છે; તેમજ દાન, વ્રત અને મહાયજ્ઞો યોગ્ય દક્ષિણાસહિત વિધિપૂર્વક કરે છે. એટલું પુણ્ય હોવા છતાં પ્રત્યક્ષ દર્શન ન મળતાં તે દુઃખી થાય છે અને તેને પૂર્વકર્મના આવરણ-શેષ તરીકે માને છે. ત્યારે કેશવ અદૃશ્ય વાણીથી કહે છે કે વેંકટનામક અદ્રિ (વેંકટાચલ) તેમનું અતિ પ્રિય ધામ છે; ત્યાં દીર્ઘ તપ કરવાથી ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થશે. શંખ પુત્ર વજ્રને રાજ્યમાં સ્થાપી નારાયણગિરિ જાય છે, સ્વામી-પુષ્કરિણીના કાંઠે તપોવાસ સ્થાપે છે. આ વચ્ચે બ્રહ્માની આજ્ઞાથી અગસ્ત્ય મુનિ પણ આવે છે; પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરે છે, સ્કંદધારા વગેરે તીર્થોનું સેવન કરી ગોવિંદની આરાધના કરે છે, પરંતુ શરૂઆતમાં દર્શન થતું નથી. પછી બૃહસ્પતિ, ઉશનસ અને રાજોપરિચર નામના વસુ આદેશ આપે છે કે વેંકટ પર ગોવિંદ અગસ્ત્ય અને શંખ—બન્નેને દર્શન આપશે, અને તેથી ત્યાં એકત્રિત સૌને સામૂહિક દર્શન મળશે. અંતે અગસ્ત્યાદિ પર્વતની શુભ પ્રકૃતિ નિહાળી સ્વામી-પુષ્કરિણીના કાંઠે પહોંચે છે; શંખ વિધિપૂર્વક સત્કાર કરી સૌ સાથે કીર્તનમય ભક્તિમાં જોડાય છે.
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
ભરદ્વાજ કહે છે કે જગન્નાથના ભક્તો દિવસો સુધી સ્તુતિ અને પૂજાવિધિમાં લીન રહે છે. ત્રીજી રાત્રે તેમને શુભ સ્વપ્નમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ચતુર્ભુજ પુરુષોત્તમના દર્શન થાય છે. પછી સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સ્નાન કરીને પ્રાતઃકર્મો પૂર્ણ કરી તેઓ ફરી આરાધના કરે છે; ત્યારે જાણે સમગ્ર વિશ્વનો પ્રકાશ એકત્ર થયો હોય એવો અદભુત તેજ પ્રગટે છે. આ ભયજનક દિવ્ય પ્રાકટ્ય જોઈ બ્રહ્મા વગેરે દેવો આવે છે, નારાયણની પરત્વની સ્તુતિ કરે છે અને ભયથી શાંત રૂપની પ્રાર્થના કરે છે. ભગવાન મણિમય વિમાન પર સૌમ્ય રૂપે પ્રગટ થઈ અગસ્ત્યને વર આપે છે. અગસ્ત્ય પોતાની તપસ્યાની સિદ્ધિ નિવેદી અચલ ભક્તિ માગે છે અને પ્રભુના પર્વત પાસેની સુવર્ણમુખરી નદી પાપહર તીર્થ બને એવી વિનંતી કરે છે—જ્યાં સ્નાન કરીને વેંકટ પર ભગવાનના દર્શન કરનારને ભુક્તિ અને મુક્તિ મળે. ભગવાન આ વર મંજૂર કરી વૈકુંઠ-નામક શૈલ પર પોતાની નિત્ય ઉપસ્થિતિ જાહેર કરે છે અને દર્શન-સેવા તથા ક્યાંયથી પણ સ્મરણ કરનારને મળતા ફળો કહે છે. પછી રાજા શંખને ઉત્તમ પરલોકગતિ આપી ભગવાન અંતર્ધાન થાય છે. અંતે ભરદ્વાજ વેંકટાદ્રિ, સ્વામિપુષ્કરિણી અને આ માહાત્મ્યના શ્રવણ-સ્મરણની તારક શક્તિનું ફલશ્રુતિમાં ગાન કરે છે.
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
આ અધ્યાય સૂતજી દ્વારા કહેલા સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. સંતાનહીનતાથી વ્યથિત અંજના પાસે ઋષિ મતંગ આવે છે અને તેના હેતુ વિશે પૂછે છે. અંજના કહે છે—પૂર્વે શિવે તેના પિતા કેશરીને વર આપ્યો હતો: આ જન્મમાં મર્યાદા હોવા છતાં કેશરીને એક પ્રસિદ્ધ પુત્રી થશે, અને તે પુત્રીનો પુત્ર કેશરીને મહાન આનંદ આપશે. સંતાન માટે અંજના ઋતુ-અને માસિક વ્રતો, સ્નાન-દાનવિધિ, પ્રદક્ષિણા-નમસ્કાર, શાલગ્રામ સંબંધિત ઉપચાર અને અનેક પ્રકારના દાનો કરે છે; છતાં પુત્ર ન મળતાં તે તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત થાય છે. મતંગ તેને ચોક્કસ પવિત્ર યાત્રામાર્ગ બતાવે છે—દક્ષિણ તરફ ઘનાચલ અને બ્રહ્મતીર્થ, પૂર્વ તરફ સુવર્ણમુખરી, ઉત્તર તરફ વૃષભાચલ અને સ્વામિપુષ્કરિણી; ત્યાં સ્નાન કરીને વરાહ અને વેંકટેશનું પૂજન કરી, શુભ વૃક્ષોથી શોભિત વિયદગંગા તીર્થમાં વાયુને ઉદ્દેશીને નિયત તપ કરવું. અંજના ક્રમે તપ વધુ કઠોર કરે છે—ફળાહારથી જલાહાર અને પછી વધુ સંયમ. હજાર વર્ષ પછી શુભ જ્યોતિષ-ચિહ્નિત મુહૂર્તે વાયુ પ્રગટ થઈ વર આપે છે; અંજના પુત્ર માગે છે, ત્યારે વાયુ પોતે જ તેનો પુત્ર બનશે એમ ઘોષણા કરીને યશ-કીર્તિનું વચન આપે છે. અંતે દેવો, ઋષિઓ અને દેવીઓ તેની અદભુત તપસ્યા જોવા એકત્ર થાય છે—નિર્દિષ્ટ તીર્થોમાં શિસ્તબદ્ધ સાધના દિવ્ય પ્રતિસાદ લાવે છે, એવો ઉપદેશ અધ્યાયમાં પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
આ અધ્યાયમાં સૂત સંવાદરૂપે ધર્મ‑કર્મનો ઉપદેશ આપે છે. અંજના પતિ સાથે બ્રહ્મા તથા અન્ય દેવોને મળે છે; તેમની સંમતિથી વ્યાસ મુખ્ય ઉપદેશક બને છે. વ્યાસ ‘લોકહિત’ વાણીમાં મતંગ ઋષિના પૂર્વવચનને જોડીને કહે છે કે વેંકટ પર્વતે ઘોર તપ પછી અંજના માટે પુત્રજન્મ નિશ્ચિત છે. પછી આકાશગંગા/વેંકટ તીર્થસમૂહમાં સ્નાનનો કાળ‑નિર્ણય જણાવાય છે. અંજના ના ‘પ્રત્યક્ષ‑દિવસે’ ગંગા વગેરે તીર્થો ત્યાં એકત્ર થાય છે એમ કહી સ્વામી પુષ્કરિણીની વિશેષ પાવનતા વખાણાય છે. પૌર્ણિમા, મેષ‑પૂષન સંયોગ અને નક્ષત્ર‑સંકેતવાળો વિશિષ્ટ પંચાંગયોગ દર્શાવી, તે સમયે સ્નાનનું ફળ લાંબા સમય સુધી ગંગાતટના સર્વ તીર્થસ્નાન સમાન કહેવાય છે. ત્યારબાદ વેંકટાદ્રિ પર વિધિપૂર્વક દાનની પ્રશંસા—અન્નદાન અને વસ્ત્રદાન શ્રેષ્ઠ, તેમજ પિતૃશ્રાદ્ધ વિશેષ ફળદાયક જણાવાય છે. સોનું, શાલગ્રામ, ગાય, જમીન, કન્યાદાન, જળશાળા, તલ, ધાન્ય, સુગંધ‑પુષ્પ, છત્ર‑ચામર, તાંબૂલ વગેરે દાનો દ્વારા ક્રમે સ્વર્ગભોગ, રાજ્યૈશ્વર્ય, શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણત્વ અને અંતે ચક્રપાણિ (વિષ્ણુ) કૃપાથી મોક્ષ સુધીની ફળશ્રેણી બતાવવામાં આવે છે. નિયમિત શ્રવણ‑પાઠથી પાપશુદ્ધિ, વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ અને તે પુણ્ય સંતતિ સુધી વિસ્તરે છે—એવી ફલશ્રુતિથી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.