Adhyaya 1

અધ્યાય ૧ નો આરંભ નૈમિષારણ્યમાં થાય છે, જ્યાં શૌનક આદિ ઋષિઓ લોકરક્ષાર્થે બાર વર્ષનું સત્ર કરે છે અને પૌરાણિક સૂત ઉગ્રશ્રવસને સ્કંદપુરાણ કહેવા આમંત્રિત કરે છે. સૂત વ્યાસને પૂછાયેલા પૂર્વ પ્રશ્નનું સ્મરણ કરાવે છે; વ્યાસ પ્રાચીન પ્રસંગ કહે છે—નારદ સુમેરુ પર ચઢી વિશ્વ-પિપ્પલ વૃક્ષ નીચે તેજસ્વી દિવ્ય મંડપ જુએ છે અને કમલાસન પર બિરાજમાન, ઋષિ-દેવગણોથી સેવિત, વરાહમુખ પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે. ત્યાં ધરણી (પૃથ્વી) સખીઓ સાથે અર્પણ લઈને આવે છે; વરાહ તેને આલિંગન આપે છે અને ધરણી પોતાના આધારરૂપ મુખ્ય પર્વતો વિશે પૂછે છે. વરાહ અનેક પર્વતશ્રેણીઓનું વર્ણન કરીને દક્ષિણના પવિત્ર પ્રદેશનું વિશેષ મહાત્મ્ય જણાવે છે—નારાયણાદ્રિ/શ્રીવેંકટાચલ, સુવર્ણમુખરી, કમલાક્ષ સરોવર અને દેવાલય વિસ્તારનો પરિચય આપે છે. પછી તીર્થોની શ્રેષ્ઠતા નક્કી કરીને સ્વામિપુષ્કરિણીને સર્વોત્તમ ગણાવે છે અને તેમાં અસંખ્ય તીર્થો (પરંપરામાં ‘છાસઠ કરોડ’) હોવાની વાત કરે છે; સાથે છ મુખ્ય તીર્થો પણ દર્શાવે છે. કુમારધારિકા, તુંબ, આકાશગંગા, પાંડવ, પાપનાશન અને દેવતીર્થમાં નિર્ધારિત સમયે સ્નાનના ફળો જણાવાય છે. અંતે ધરણીની વરાહ-સ્તુતિ, વરાહનું ધરણી સાથે વૃષભાચલ/શેષાચલ તરફ ગમન અને શ્રદ્ધાથી પાઠ-શ્રવણ કરનારને પ્રતિષ્ઠા તથા ઇચ્છિત ફળ આપતી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.