Adhyaya 36

આ અધ્યાયમાં ભારદ્વાજ સંવાદરૂપે ભગવાન વિષ્ણુના વરાહાવતારનું વર્ણન કરે છે. પ્રલયજળમાં ડૂબેલી વસુમતી વિના પ્રાણીઓનો ભાર કોઈ ધારણ કરી શકે નહીં—એવું જાણી ભગવાન પાતાળ પ્રદેશોમાં નિમગ્ન પૃથ્વીને શોધે છે અને યજ્ઞમય વરાહદેહ ધારણ કરે છે; જેમાં વૈદિક છંદો, અગ્નિઓ અને યજ્ઞોપકરણો અંગોમાં પ્રતીકરૂપે નિરૂપિત છે. વરાહ જળમાં પ્રવેશ કરીને અંધકાર દૂર કરે છે, રસાતલને વશ કરે છે અને દંષ્ટ્રા પર પૃથ્વીને ઉઠાવી ઉપર લાવે છે; ઋષિઓ સ્તુતિ કરે છે અને સમુદ્રનો કલરવ મંગલધ્વનિ તથા આહુતિસદૃશ ઉપમાથી વર્ણવાય છે. પછી અર્જુન પૂછે છે—પ્રલયકાળે પૃથ્વી કેવી રીતે ટકે છે અને સાત પાતાળોની નીચે તેનો આધાર શું છે. ભારદ્વાજ નાડિકા, દિવસ, માસ, વર્ષ જેવા કાળમાન, યુગ-મન્વંતર રચના અને શ્વેતવરાહકલ્પમાં મનુઓનો ક્રમ સમજાવે છે. પ્રલયક્રમમાં પહેલા દુષ્કાળ/તાપ, પછી અનેક વર્ષો સુધી વરસાદ, જગત્પ્લાવન, વિષ્ણુના નાભિકમળ પર બ્રહ્માની યોગનિદ્રા અને પછી ભગવાનની આજ્ઞાથી નવી સૃષ્ટિ—આ બધું કહેવામાં આવે છે. અંતે જણાવે છે કે આ કલ્પમાં વિષ્ણુએ શ્વેત વરાહરૂપ ધારણ કર્યું, પછી વેંકટાચલ પર આવી સ્વામિપુષ્કરિણી નજીક નિવાસ કર્યો; બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી દિવ્યરૂપ સ્વીકાર્યા પછી પ્રત્યક્ષ દર્શન દુર્લભ બન્યું—ત્યારે ભક્તિ અને કથાશ્રવણથી મનુષ્યોને ભગવાન સુધી પહોંચવાનો માર્ગ અર્જુન પૂછે છે.