Adhyaya 21

આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને આકાશગંગા-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને ભાગવતના લક્ષણો કહે છે. રામાનુજ નામનો શાસ્ત્રજ્ઞ, જિતેન્દ્રિય, વૈખાનસ-ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ આકાશગંગાના કિનારે દીર્ઘ તપ કરે છે—ઉનાળામાં પંચાગ્નિ, વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે નિવાસ, શિયાળામાં જલશયન; સાથે અષ્ટાક્ષર મંત્રજપ અને જનાર્દનનું અંતર્ધ્યાન સતત કરે છે. તપથી પ્રસન્ન થઈ વેંકટેશ/શ્રીનિવાસ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરીને, દિવ્ય પરિકર સાથે, નારદના ગાન અને દિવ્ય વાદ્યો વચ્ચે, વક્ષસ્થળે લક્ષ્મી સાથે પ્રગટ થાય છે. રામાનુજની સ્તુતિ સાંભળી ભગવાન તેને આલિંગન આપે છે અને વર માંગવા કહે છે; રામાનુજ અચલ ભક્તિ માગે છે અને દર્શનને પરમ સિદ્ધિ માને છે. અહીં ભગવન્નામ અને દર્શનની તારક શક્તિ પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી ભગવાન આકાશગંગામાં સ્નાનનો વિશેષ પુણ્યકાળ જણાવે છે—મેષ સંક્રાંતિએ, ચિત્રા નક્ષત્રયુક્ત પૂર્ણિમાએ સ્નાન કરવાથી પરમ ધામપ્રાપ્તિ અને પુનરાવર્તન નિવૃત્તિ થાય છે. ત્યારબાદ ‘ભાગવતને કેવી રીતે ઓળખવો?’ એ પ્રશ્ને અહિંસા, અદ્વેષ, સંયમ, સત્ય, માતા-પિતા/બ્રાહ્મણ/ગૌ-સેવા, હરિકથા-શ્રવણપ્રેમ, તીર્થયાત્રા-રુચિ, જળ-અન્નદાન, એકાદશી વ્રત, હરિનામ-રસ, તુલસી-પૂજા અને તળાવ-કૂવો-ઉદ્યાન-મંદિર જેવા લોકહિત કાર્યો—આ બધાં ભાગવતોત્તમના લક્ષણો તરીકે વિસ્તારે કહે છે. અંતે સૂત વૃષાદ્રિ (વેંકટાદ્રિ) સ્થિત વિયદગંગાના આ ‘ઉત્તમ’ માહાત્મ્યનું સમાપન કરે છે.