Adhyaya 19

આ અધ્યાયમાં સૂત વેંકટાચલને સદૈવ પવિત્ર દિવ્ય ક્ષેત્ર તરીકે વર્ણવે છે—અસંખ્ય સરોવરો, નદીઓ, સમુદ્રો, વનો અને આશ્રમો; વસિષ્ઠાદિ ઋષિઓ, સિદ્ધો, ચારણો અને કિન્નર સમુદાયો ત્યાં નિવાસ કરે છે. વિષ્ણુ લક્ષ્મી અને ધરણી સાથે, બ્રહ્મા સાવિત્રી અને સરસ્વતી સાથે, શિવ પાર્વતી સાથે, ગણેશ અને ષણ્મુખ, ઇન્દ્રાદિ દેવો, ગ્રહદેવતાઓ, વસુઓ, પિતૃઓ અને લોકપાલો—બધા ત્યાં નિત્ય સન્નિહિત હોવાનું દર્શાવી પર્વતને અવિરત દેવસભા સમાન બતાવે છે. પછી યાત્રિક માટે આરોહણ-ક્રમ નિર્ધારિત છે—યાત્રિક વાણીથી વેંકટાદ્રી પાસે ક્ષમા માગી માધવદર્શનની પ્રાર્થના કરે અને ધીમા પગલે પવિત્ર ભૂમિ પર ચડે. સ્વામિપુષ્કરિણીમાં સંયમપૂર્વક સ્નાન કરીને, અલ્પમાત્ર પણ પિંડદાન પિતૃઓને આપવાથી પરલોકસ્થિતિઓમાં ઉન્નતિનું ફળ મળે છે. ત્યારબાદ પાપવિનાશન તીર્થનું માહાત્મ્ય—માત્ર સ્મરણથી ગર્ભવાસનું દુઃખ ટળે છે; સ્વામી-તીર્થના ઉત્તર ભાગે સ્નાન કરવાથી વૈકુંઠારોહણનું ફળ કહેવાયું છે. ઋષિઓના પ્રશ્ને સૂત ઉપદેશક કથા કહે છે—હિમવત નજીક બ્રહ્માશ્રમમાં શૂદ્ર દૃઢમતિ ઉચ્ચ વિધિઓ કરવા ઇચ્છે છે, પરંતુ કુલપતિ બ્રાહ્મણ અધિકારના કડક નિયમો કહી દીક્ષા નકારે છે. દૃઢમતિ તપ કરે છે અને ભક્તિસેવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરે છે; લાંબા સંગથી સુમતિ નામનો બ્રાહ્મણ તેને વૈદિક કર્મ શીખવે છે અને પિતૃકર્મ પણ કરે છે, જેના કારણે સુમતિને મૃત્યુ પછી ઘોર યાતના અને અનેક જન્મોની પરંપરા ભોગવવી પડે છે. અગસ્ત્ય કારણ જણાવી એકમાત્ર ઉપાય કહે છે—વેંકટાચલના પાપવિનાશનમાં ત્રણ દિવસ સ્નાન; તેથી બ્રહ્મરાક્ષસ દોષ નાશ પામે છે અને પિતા-પુત્ર અંતે મુક્તિ પામે છે. દૃઢમતિ પણ નીચ યોનિઓ પછી પક્ષીરૂપે ત્યાં સ્નાન-પાન કરી તત્ક્ષણે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરે છે; અંતે તીર્થની સર્વપાપશોધક શક્તિ અને દોષગ્રસ્ત માટે સુધારક માર્ગ તરીકેની ભૂમિકા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.