Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
এই যোগ–ব্ৰহ্মবিদ্যা অংশত অগ্নিদেৱে সংক্ষিপ্ত অদ্বৈত ঘোষণা কৰে—“মই ব্রহ্ম, পৰম জ্যোতি।” অপবাদ-পদ্ধতিত তেওঁ সকলো উপাধিৰ নিষেধ কৰে: স্থূল তত্ত্ব (পৃথিৱী, অগ্নি, বায়ু, আকাশ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিরাট, জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি, তাইজস-প্ৰাজ্ঞ আদি পৰিচয়লৈকে; কৰ্মেন্দ্ৰিয়-জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, অন্তঃকৰণ (মন, বুদ্ধি, চিত্ত, অহংকাৰ), প্ৰাণ আৰু তাৰ বিভাগসমূহো নিৰাকৰণ কৰে। প্ৰমাণ-প্ৰমেয়, কাৰণ-কাৰ্য, সৎ-অসৎ, ভেদ-অভেদ, ‘সাক্ষিত্ব’ আদি ধাৰণাও অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মক তুৰীয়—তিন অৱস্থাৰ অতীত—ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। শেষত ব্ৰহ্মৰ স্বভাৱ নিত্য শুদ্ধতা, চৈতন্য, স্বাধীনতা, সত্য, আনন্দ আৰু অদ্বৈত বুলি নিশ্চিত কৰি, এই সাক্ষাৎকাৰ পৰম সমাধিৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ব্ৰহ্মজ্ঞান’ নামৰ ৩৭৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘ব্ৰহ্মজ্ঞান’ নামৰ ৩৭৭তম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—“মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—পৃথিৱী আৰু অগ্নি-তত্ত্বৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—বায়ু আৰু আকাশৰ পৰা ৰহিত।”
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—আদি কাৰণ আৰু কাৰ্যভাবৰ পৰা ৰহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—বিৰাট-আত্মাৰ তাদাত্ম্য আৰু দেহাভিমানৰ পৰা মুক্ত।
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—জাগ্ৰত অৱস্থাৰ পৰা ৰহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—বিশ্বভাব, অৰ্থাৎ প্ৰপঞ্চৰূপতাৰ পৰা মুক্ত।
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—আকাৰ আৰু অক্ষৰ (বৰ্ণ/শব্দ)ৰ পৰা ৰহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—বাক্, হাত আৰু ভৰি নথকা।
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—গুদ আৰু উপস্থৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—শ্ৰোত্ৰ, ত্বক আৰু চকুৰ সীমাৰহিত, ইন্দ্ৰিয়াতীত।
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—ৰস আৰু ৰূপৰ পৰা রহিত। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—সকলো গন্ধৰ পৰা মুক্ত।
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—জিহ্বা আৰু ঘ্ৰাণৰ পৰা রহিত। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—স্পৰ্শ আৰু শব্দৰ পৰা রহিত।
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—মন আৰু বুদ্ধিৰ পৰা রহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—চিত্ত আৰু অহংকাৰৰ পৰা মুক্ত।
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—প্ৰাণ আৰু অপানৰ পৰা রহিত। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি—ব্যাণ আৰু উদানৰ পৰা রহিত।
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—তুলনা আৰু সমতুল্যতাৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—জৰা আৰু মৃত্যুৰ পৰা ৰহিত।
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—শোক আৰু মোহৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—ক্ষুধা আৰু পিপাসাৰ পৰা ৰহিত।
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—শব্দৰ পৰা উদ্ভূত আদি সকলো তত্ত্বৰ পৰা অতীত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—হিৰণ্যগৰ্ভৰ পৰাও পৃথক আৰু পৰাত্পৰ।
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—স্বপ্নাৱস্থাৰ পৰা ৰহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—তৈজস আদি সকলো অৱস্থাগত বন্ধনৰ পৰা মুক্ত।
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—অপকাৰ আদি পৰা ৰহিত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সভাজ্ঞান, অৰ্থাৎ লোকব্যৱহাৰজন্য তৰ্ক-বিতৰ্কময় বোধৰ পৰা মুক্ত।
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—আৰোপিত উপাধিৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সত্ত্বাদি গুণশূন্য।
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সৎ-অসৎ ভাবনাৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সকলো অঙ্গ-অৱয়বৰহিত, অবিভক্ত।
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—ভেদ-অভেদ দুয়োটাৰো অতীত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সুষুপ্তি নামৰ অৱস্থাত অস্পৰ্শ।
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—প্ৰাজ্ঞভাব (শর্তাধীন বোধাৱস্থা)ৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—‘ম’ আদি বৰ্ণ-উপাদানৰ অতীত, অক্ষৰ-ধ্বনিৰ পাৰত।
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—মান আৰু মেয় (মাপক-মাপ্য) দ্বৈততাৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সীমাবদ্ধ জ্ঞান আৰু গ্ৰহণ-ক্রিয়াৰ অতীত।
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—সাক্ষিত্ব আদি সীমিত ধাৰণাৰ পৰা মুক্ত। মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্যোতি—কাৰ্য-কাৰণ ভেদৰহিত।
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
তুৰীয় বুলি কোৱা ব্ৰহ্ম দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, প্ৰাণ আৰু অহংকাৰৰ পৰা মুক্ত; জাগ্ৰত, স্বপ্ন, সুষুপ্তি আদি অৱস্থাৰ অতীত।
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
মই ব্ৰহ্ম—নিত্য শুদ্ধ, চৈতন্য আৰু মুক্ত; সত্য, আনন্দ আৰু অদ্বয়। মই ব্ৰহ্ম; মই ব্ৰহ্ম—প্ৰত্যক্ষানুভৱ-জ্ঞানসহ বিমুক্ত। ॐ: মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি; এই পৰম সমাধি মোক্ষদায়িনী।
Frequently Asked Questions
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.