Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ভগৱান অগ্নিয়ে সাধনাৰ ক্ৰমবদ্ধ ফল বৰ্ণনা কৰে—যজ্ঞে দিৱ্য/লৌকিক পদ, তপস্যাই ব্ৰহ্মাৰ স্থান, বৈৰাগ্যসহ সন্ন্যাসে প্ৰকৃতি-লয়, আৰু জ্ঞানে কৈবল্য। জ্ঞান মানে চেতন-অচেতন বিবেক; পৰমাত্মা সৰ্বাধাৰ, বিষ্ণু আৰু যজ্ঞেশ্বৰ ৰূপে স্তূত—প্ৰবৃত্তিমাৰ্গী কৰ্মকাণ্ডীসকলে পূজা কৰে, নিবৃত্তিমাৰ্গী জ্ঞানযোগীয়ে সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰে। শাব্দ-ব্ৰহ্ম বেদ/আগমভিত্তিক, পৰ-ব্ৰহ্ম বিবেকসিদ্ধ; ‘ভগৱান’ শব্দৰ ব্যুৎপত্তি আৰু ছয় ভগ—ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য, যশ, শ্ৰী, জ্ঞান, বৈৰাগ্য—ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। বন্ধনৰ মূল অবিদ্যা—আত্মাত অনাত্মাৰ অধ্যাস; জল-অগ্নি-ঘট দৃষ্টান্তে আত্মাক প্ৰকৃতিৰ অধৰ্মৰ পৰা পৃথক দেখুৱায়। সাধনাত বিষয়ৰ পৰা মন আঁতৰাই হৰিক ব্ৰহ্মৰূপে স্মৰণ, আৰু যম-নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, সমাধিৰে ব্ৰহ্মত মনৰ যোগ স্থিৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। আৰম্ভণিতে নিৰাকাৰ ধ্যান কঠিন হোৱাত সাকাৰ ধ্যান, শেষত অভেদবোধ; ভেদদৰ্শন অজ্ঞানজনিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘সমাধি’ নামৰ তিনিশ সাতাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনিশ আটাত্তৰতম অধ্যায় ‘ব্ৰহ্মজ্ঞান’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যজ্ঞে দেৱলোক আৰু বৈৰাজ (বিৰাট্) পদ লাভ হয়; তপস্যাৰে ব্ৰহ্মাৰ পদ; আৰু কৰ্মসন্ন্যাস তথা বৈৰাগ্যৰে প্ৰকৃতিত লয় লাভ হয়।
Verse 2
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता
জ্ঞানৰ দ্বাৰা কৈবল্য (পৰম মুক্তি) লাভ হয়; এই পাঁচ গতি স্মৃত। আৰু বিরক্ততা মানে প্ৰীতি, তাপ, বিষাদ আদি অৱস্থাৰ নিবৃত্তি।
Verse 3
सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते
সন্ন্যাস হৈছে কৰ্মৰ ত্যাগ—কৃত আৰু অকৃতৰ বোধসহ। এই তত্ত্বত অব্যক্তৰ পৰা বিশেষান্তলৈ সকলো বিকাৰ সম্পূৰ্ণ নিবৃত্ত হয়।
Verse 4
चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः
চেতন আৰু অচেতনৰ ভেদবিবেকেই ‘জ্ঞান’ বুলি কোৱা হয়। আৰু পৰমাত্মাই পৰমেশ্বৰ—সকল সত্তাৰ আধাৰ আৰু আশ্ৰয়।
Verse 5
विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
তেওঁ দেৱসমূহৰ মাজত আৰু বেদান্তত ‘বিষ্ণু’ নামৰে গীত হয়। তেওঁ যজ্ঞেশ্বৰ, যজ্ঞপুৰুষ; যজ্ঞকর্মত প্ৰবৃত্তসকলে তেওঁকেই পূজা কৰে।
Verse 6
निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः
জ্ঞানযোগে বিষয়নিবৃত্তসকলে সেই জ্ঞানমূর্তিক নিশ্চয় দৰ্শন কৰে। আৰু বাক্—হ্ৰস্ব, দীৰ্ঘ, প্লুত আদি মাত্রাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি—অন্তে সেই পৰম পুৰুষোত্তমেই।
Verse 7
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
হে মহামুনি, সেই তত্ত্বপ্ৰাপ্তিৰ হেতু হিচাপে জ্ঞান আৰু কৰ্ম—দুয়োটাই কোৱা হৈছে। আৰু জ্ঞানো দুবিধ—আগমশাস্ত্ৰোক্ত আৰু বিবেকজাত—বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्
পৰব্ৰহ্ম আগমময় ‘শব্দ-ব্ৰহ্ম’ স্বৰূপ আৰু বিবেকজাত জ্ঞানৰে উপলব্ধি হয়। সেয়ে দুটা ব্ৰহ্ম জ্ঞেয়—শব্দৰূপ ব্ৰহ্ম আৰু পৰম ব্ৰহ্ম।
Verse 9
वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः
বেদাদি বিদ্যা সঁচাকৈ পৰম অক্ষৰ—পৰম সত্য ব্ৰহ্ম—ত পৰ্যবসিত হয়। সেই পৰমক পূজা-উপচাৰ আৰু অন্য প্ৰসঙ্গত ভক্তিৰূঢ়িৰে ‘ভগৱান’ শব্দে অভিহিত কৰা হয়।
Verse 10
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने
‘ভ’ অক্ষৰ দ্বয়াৰ্থযুক্ত—সম্ভর্তা (পালনকাৰী) আৰু ভর্তা (ধাৰক/আধাৰ)। ‘গ’ অক্ষৰ নেতা, গময়িতা (প্ৰৱৰ্তক) আৰু স্ৰষ্টা—হে মহামুনে।
Verse 11
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना
সমগ্ৰ ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য, যশ, শ্ৰী, জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য—এই ছয়ক ‘ভগ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः
সকলো ভূত বিষ্ণুত বাস কৰে, আৰু তেৱেঁই ত্ৰিধাত্মক ধাতু (মূল তত্ত্ব)। সেয়ে ‘ভগৱান’ শব্দ হৰিৰ ক্ষেত্ৰত প্রধান; অন্যত্ৰ ই উপচাৰতে (গৌণভাবে) প্ৰয়োগ হয়।
Verse 13
उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति
যি সত্তাসকলৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰলয়, সিহঁতৰ অগতি আৰু গতি (অসহায় অৱস্থা আৰু সত্য পথ), আৰু বিদ্যা আৰু অবিদ্যা—দুয়োটা জানে, তাকেই ‘ভগবান্’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 14
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
জ্ঞানশক্তি, পৰম ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য আৰু তেজ—এই সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে ‘ভগবান্’ শব্দৰ বাচ্য; আৰু হেয় (দোষযুক্ত) গুণাদি বিনা।
Verse 15
खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः
পূৰ্বে কেশিধ্বজে খাণ্ডিক্য-জনকক যোগ উপদেশ দিছিল—যি বুদ্ধিয়ে অনাত্মাত আত্মবুদ্ধি আৰোপ কৰে, আৰু ‘এইটো মোৰ’ (আত্মস্ব) বুলি যি মতি, সেয়াই মূল ভ্ৰান্তি।
Verse 16
अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः
অবিদ্যা আৰু ভবসম্ভূতি (সংসাৰ-ভাবৰ উদয়)—এইয়েই বীজ; ই দ্বিবিধ ৰূপে দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ। পঞ্চভূতাত্মক দেহত দেহী মোহতমসৰ ঘন অন্ধকাৰ আশ্ৰয় কৰি থাকে।
Verse 17
अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च
‘মই এই (দেহ)েই’ বুলি ভাবি কুমতি মানুহে উচ্চস্বৰে তেনে মতি প্ৰকাশ কৰে; আৰু সেইদৰে পুত্ৰ-পৌত্ৰসকলৰ ক্ষেত্ৰতো—যিসকল সেই দেহৰ পৰা উৎপন্ন—এই ভ্ৰান্তি চলি থাকে।
Verse 18
करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः
পণ্ডিত জনে যি দেহ আত্মা নহয়, তাৰ প্ৰতি সমভাব ৰাখে; আৰু মানুহে সকলো দেহধাৰীৰ মঙ্গলৰ বাবে কৰ্ম কৰা উচিত।
Verse 19
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
যেতিয়া মানুহে দেহক আত্মাৰ পৰা পৃথক বুলি ধৰি তাতেই আসক্ত হয়, সেই আসক্তিয়েই বন্ধনৰ কাৰণ হয়; কিন্তু এই আত্মা সঁচাকৈ নিৰ্বাণস্বৰূপ, জ্ঞানময় আৰু নিৰ্মল।
Verse 20
दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
দুখ আৰু (ভ্ৰম)জ্ঞানময় অধৰ্ম প্ৰকৃতিৰ, আত্মাৰ নহয়। পানীৰ অগ্নিৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংযোগ নাই; পাত্ৰ (হাঁড়ি)ৰ সংযোগৰ দ্বাৰাই তেনে সম্পৰ্ক দেখা যায়।
Verse 21
शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः
‘ক’ আদি ধ্বনিসমূহেই ধৰ্ম (নিয়ম/লক্ষণ)—হে মহামুনি—এইদৰে প্ৰতিপাদিত হৈছে। তদ্ৰূপ প্ৰকৃতি-সঙ্গৰ ফলত আত্মা অহংকাৰ আদি দ্বাৰা ‘অলংকৃত’ যেন প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 22
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये
সি প্ৰাকৃত (লৌকিক) ধৰ্ম আচৰণ কৰিলেও, সঁচাকৈ সেগুলিৰ পৰা ভিন্ন—অব্যয়। বিষয়াসক্তি বন্ধনৰ বাবে; জ্ঞানৰ বাবে মনক নিৰ্বিষয় (বিষয়শূন্য) কৰা উচিত।
Verse 23
विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
বিষয়বস্তুৰ পৰা মনক টানি আনি ব্ৰহ্মস্বৰূপ হৰিৰ স্মৰণ কৰা উচিত। হে মুনি, এই সাধনাই ব্ৰহ্মধ্যানীক আত্মভাব-স্থিতিলৈ নি যায়।
Verse 24
विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
যেনেকৈ চুম্বকে নিজৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তিৰে লোহাক আকৰ্ষণ কৰে, তেনেকৈ মনৰ সেই বিশেষ গতি আত্মপ্ৰয়াস (স্ব-অনুশীলন)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
Verse 25
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति
তাৰ (মন) ব্ৰহ্মৰ সৈতে সংযোগক ‘যোগ’ বুলি কোৱা হয়। সমাধিত স্থিত, স্পন্দনহীন হৈ সাধকে পৰম ব্ৰহ্ম লাভ কৰে।
Verse 26
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः
যম আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত নিয়মে; আসনৰ স্থৈৰ্য্যে; প্ৰত্যাহৃতিয়ে; মৰুত্ (প্ৰাণবায়ু) জয়ে; প্ৰাণায়াম আৰু বায়ুপ্ৰবাহ নিয়মনে; আৰু প্ৰত্যাহাৰ—অর্থাৎ ইন্দ্ৰিয়সংযমে।
Verse 27
वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा
তাৰপিছত ইন্দ্ৰিয়সমূহ বশ কৰি মনক কোনো শুভ আশ্ৰয়ত স্থিৰ কৰিব লাগে। মনৰ আশ্ৰয় ব্ৰহ্ম; ই দুবিধ—মূর্ত (সাকার) আৰু অমূর্ত (নিরাকার)।
Verse 28
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः
সনন্দন আদি ব্ৰহ্মভাব-ভাবনাৰে যুক্ত; আনসকল—দেৱতাসকলৰ পৰা স্থাৱৰলৈকে—কৰ্ম-সম্পৰ্কীয় ভাবনাৰে যুক্ত বুলি কোৱা হয়।
Verse 29
हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते
হিৰণ্যগৰ্ভ আদি বিষয়ে ভাবনা জ্ঞানাত্মিকা আৰু কৰ্মাত্মিকা—এই দ্বিবিধ, আৰু ত্ৰিবিধ বুলিও কোৱা হৈছে; ইয়াৰ দ্বাৰা বিশ্বৰূপ ব্ৰহ্মৰ উপাসনা কৰা হয়।
Verse 30
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्
য’ত সকলো ভেদ লীন, যি কেৱল সত্তামাত্ৰ, বাক্যৰ অগোচৰ আৰু আত্ম-সংবেদ্য—সেই জ্ঞানক ‘ব্ৰহ্ম’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
Verse 31
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्
বিষ্ণুৰ সেই পৰম ৰূপ—অৰূপ, অজ আৰু অক্ষয়—আৰম্ভতে ধ্যান কৰা অসম্ভৱ; সেয়ে মূৰ্তি আদি সগুণ ৰূপৰ পৰা চিন্তন কৰা উচিত।
Verse 32
सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्
সদ্ভাৱ অৱস্থালৈ আহি সি পৰমাত্মাৰ সৈতে অভেদ হয়; আৰু যি ভেদ প্ৰত্যক্ষ হয়, সেয়া কেৱল অজ্ঞানজনিত।
Frequently Asked Questions
Sacrifice yields divine/Virāj states, tapas yields Brahmā’s station, renunciation with dispassion yields dissolution into prakṛti, and knowledge yields kaivalya—placing Brahma-jñāna as the direct route to liberation.
Śabda-brahman is Brahman approached through āgama/veda as sacred sound and doctrinal transmission, while para-brahman is realized through viveka and direct self-awareness beyond speech and distinctions.
Because the formless, unborn, imperishable supreme is difficult to grasp initially; therefore saguṇa contemplation serves as an entry-point that matures into nirguṇa realization and non-difference.
Avidyā: the superimposition of ‘I’ upon the body (anātman) and ‘mine’ upon related extensions, producing ego-sense and attachment through prakṛti.
It supplies the para-vidyā capstone: it reframes pravṛtti (ritual/action) and nivṛtti (knowledge/withdrawal) as a coherent ladder, and then gives operational yogic steps (yama-niyama through samādhi) to convert doctrine into realization.