Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ভগৱান অগ্নিয়ে ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ উপদেশ আৰম্ভ কৰে—সংসাৰজাত অজ্ঞানৰ সোজা প্ৰতিকাৰ ‘অয়ম্ আত্মা পৰং ব্ৰহ্ম—অহম্ অস্মি’ এই মুক্তিদায়ক পৰিচয়। বিবেকৰ দ্বাৰা দেহ দৃশ্য বস্তু হোৱাৰ বাবে অনাত্মা বুলি বর্জন কৰা হয়; ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু প্ৰাণো উপকৰণ, সাক্ষী নহয়। আত্মা সকলো হৃদয়ত অন্তৰ্জ্যোতি—অন্ধকাৰত দীপৰ দৰে প্ৰকাশমান, দ্ৰষ্টা-ভোক্তা ৰূপে প্ৰতিপাদিত। তাৰ পিছত সমাধি-প্ৰৱেশ ধ্যান—ব্ৰহ্মৰ পৰা তত্ত্বসমূহৰ উৎপত্তি-ক্রম অনুসৰণ কৰি, লয়ৰ দ্বাৰা স্থূলক ব্ৰহ্মত বিলীন কৰা; বিরাট (স্থূল সমষ্টি), লিঙ্গ/হিৰণ্যগৰ্ভ (সপ্তদশ উপাদানযুক্ত সূক্ষ্ম দেহ), আৰু জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি অৱস্থা তথা বিশ্ব-তৈজস-প্ৰাজ্ঞ সম্বন্ধ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তত্ত্ব অনিৰ্বচনীয়, ‘নেতি-নেতি’ৰে উপলব্ধ; কৰ্মে নহয়, সাক്ഷাৎকাৰ-জ্ঞানেই প্ৰাপ্য। শেষত মহাবাক্যধর্মী ঘোষণা—অজ্ঞানমুক্ত সাক্ষীচৈতন্য; ফল—ব্ৰহ্মজ্ঞানী মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মই হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘সমাধি’ নামৰ ৩৭৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৭৬তম অধ্যায় ‘ব্ৰহ্মজ্ঞান’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—সংসাৰবন্ধনকাৰী অজ্ঞানৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে মই ব্ৰহ্মজ্ঞান ব্যাখ্যা কৰিম। ‘এই আত্মাই পৰম ব্ৰহ্ম; মই সেই’ বুলি জানিলে মুক্তি হয়।
Verse 2
देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं
দেহ আত্মা নহয়, কিয়নো ই ঘট আদি দৰে দৰ্শ্য বিষয়। মৃত্যু ঘটিলে নিশ্চিতভাৱে বুজা যায় যে আত্মা দেহৰ পৰা পৃথক।
Verse 3
देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः
দেহ যদি কৰ্ম-ব্যৱহাৰৰ উপকৰণ নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে ই বিকাৰশীল জড় পদাৰ্থৰ দৰে হ’লেহেঁতেন। সেয়ে চকু আদি ইন্দ্ৰিয়সমূহেই কৰণ; আত্মা কৰণ নহয়।
Verse 4
मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः
মন ধীৰ হ’লেও আত্মা নহয়; ই দীপৰ দৰে কেৱল এক কৰণ। তেনেদৰে প্ৰাণো আত্মা নহয়, কিয়নো সুষুপ্তিত চৈতন্য-প্ৰভাৱত আত্মাৰ স্বাতন্ত্র্য প্ৰকাশ পায়।
Verse 5
जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः
জাগ্ৰত আৰু স্বপ্নত চৈতন্য বিষয়-ৱৃত্তিৰ সৈতে মিশ্ৰ হোৱাৰ বাবে পৃথককৈ বুজা নাযায়। কিন্তু সুষুপ্তিত প্ৰাণক বিভেদ-জ্ঞানৰহিত বুলি জনা যায়; সেয়ে সেই অৱস্থা নিৰ্ণীত হয়।
Verse 6
अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः
সেয়ে ইন্দ্ৰিয় আত্মা নহয়; তেন্তে ইন্দ্ৰিয়াদি সকলো উপকৰণ আত্মস্বৰূপ নহয়। অহংকাৰো আত্মা নহয়, কিয়নো দেহৰ দৰে ই পৰিৱর্তনশীল।
Verse 7
उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्
উক্ত সকলোৰ পৰা পৃথক এই আত্মা সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত। সি সৰ্বদ্ৰষ্টা সাক্ষী আৰু ভোক্তা; ৰাতিৰ উজ্জ্বল দীপৰ দৰে প্ৰকাশিত।
Verse 8
समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः
সমাধিৰ আৰম্ভণিকালত মুনিয়ে এইদৰে চিন্তা কৰিব— ব্ৰহ্মৰ পৰা আকাশ উৎপন্ন হয়; আকাশৰ পৰা বায়ু, আৰু বায়ুৰ পৰা অগ্নি উৎপন্ন হয়।
Verse 9
अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः
অগ্নিৰ পৰা জল উৎপন্ন হয়, জলৰ পৰা পৃথিৱী প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত অপঞ্চীকৃত ভূতসমূহৰ পৰা সূক্ষ্ম শৰীৰ গঠিত হয়, আৰু সেই ভূতসমূহেই পঞ্চীকৃত হৈ স্থূল ভূত ৰূপে উদ্ভৱ হয়।
Verse 10
स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्
স্থূল শৰীৰ ধ্যান কৰি তাৰ ব্রহ্মত লয় চিন্তা কৰিব লাগে। পঞ্চীকৃত পঞ্চভূত আৰু সিহঁতৰ সমষ্টিগত কাৰ্য ‘বিৰাট্’ বুলি স্মৃত।
Verse 11
एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः
এই স্থূল শৰীৰ আত্মাৰ ওপৰত জ্ঞানদ্বাৰা কল্পিত (আৰোপিত)৷ ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ সৈতে সংযুক্ত যি বিজ্ঞান, ধীৰসকলে তাকেই জাগ্ৰত অৱস্থা বুলি জানে।
Verse 12
विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते
যি সমগ্ৰ বিশ্বৰ সৈতে তাদাত্ম্যৰ অভিমান কৰে, সি ‘বিশ্ব’ বুলি কোৱা হয়। এই ত্ৰয় অকৰ্তা (অকাৰক)। অপঞ্চীকৃত ভূত আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যক ‘লিঙ্গ’ (সূক্ষ্ম শৰীৰ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते
সপ্তদশ তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত, ‘হিৰণ্যগৰ্ভ’ নামে প্ৰসিদ্ধ আত্মাৰ সূক্ষ্ম শৰীৰকেই ‘লিঙ্গ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
Verse 14
जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः
জাগ্ৰত অৱস্থাৰ সংস্কাৰৰ পৰা স্বপ্ন জন্মে; ই বিষয়াত্মক প্ৰত্যয়। তাত আত্মা স্বপ্ন-জ্ঞাতাৰ সদৃশ বুলি ধৰা হয় আৰু ‘তৈজস’ বুলি কোৱা হয়, কিয়নো সেই অৱস্থাত বাহ্য প্ৰপঞ্চ নাথাকে।
Verse 15
स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते
স্থূল আৰু সূক্ষ্ম শৰীৰ নামৰ এই দ্বয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ আত্মাই। আৰু আভাসসহ জ্ঞানকো তাতেই অধ্যাৰোপিত (অধ্যাহৃত) বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च
এই তত্ত্ব ন সৎ, ন অসৎ; সৎ-অসৎ উভয় বুলিও ক’ব নোৱাৰি। ই অংশযুক্ত নহয়, অংশসমষ্টিৰূপো নহয়। একে ‘নেতি’ বুলি কোৱা হয়; ই সম্পূৰ্ণ অভিন্নো নহয়, তথাপি (আভাসৰূপে) ভিন্ন বুলিয়েই প্ৰতীয়মান।
Verse 17
भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः
সেই এক ব্ৰহ্ম ভিন্ন-অভিন্ন ৰূপে অনিৰ্বচনীয় আৰু (অবিদ্যাৰ বাবে) বন্ধন আৰু সংসাৰ-ভ্ৰমণৰ কাৰণ যেন প্ৰতীয়মান। সি বিজ্ঞান (সাক্ষাৎ জ্ঞান) দ্বাৰা লাভ হয়, কৰ্মেৰে কেতিয়াও নহয়।
Verse 18
सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्
কাৰণ-স্বভাৱযুক্ত ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ সৰ্বতোভাবে সংহাৰ (লয়) হয়। বুদ্ধিৰ স্থান সুষুপ্তি বুলি কোৱা হয়; আৰু সেই দ্বয় (বুদ্ধি আৰু কাৰণাৱস্থা) লৈ অভিমান কৰা জীৱ ‘অভিমানবান’।
Verse 19
प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च
প্ৰাজ্ঞেই আত্মা; এই প্ৰণৱ ‘ওঁ’ ত্ৰিবিধ বুলি স্মৃত। ইয়াত ‘অ’, ‘উ’ আৰু এই ‘ম’—এই তিন ধ্বনি নিহিত।
Verse 20
अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं
মই সাক্ষী আত্মা—শুদ্ধ চৈতন্যমাত্ৰ—জাগ্ৰৎ, স্বপ্ন আদি অৱস্থাৰ। অজ্ঞান আৰু তাৰ কাৰ্য, অৰ্থাৎ সংসাৰাদি বন্ধন, মোৰ নহয়।
Verse 21
नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ
মই ব্ৰহ্ম—নিত্য শুদ্ধ, বন্ধনমুক্ত, সত্য, আনন্দময় আৰু অদ্বয়। মই ব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি, সৰ্বথা বিমুক্ত—ওঁ।
Verse 22
अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं
মই ব্ৰহ্ম—পৰম জ্ঞান। সমাধি বন্ধননাশক। ব্ৰহ্ম চিৰস্থায়ী আনন্দ; সেয়া সত্য, জ্ঞান আৰু অনন্ত।
Verse 23
अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः
গুৰুৰ উপদেশে—“এই আত্মাই পৰম ব্ৰহ্ম” আৰু “সেই ব্ৰহ্ম; তুমিই তা”—জীৱ নিশ্চিত হয়: “মই ব্ৰহ্ম”, আৰু বাহ্য আচৰণতো সেইভাবেই স্থিত থাকে।
Verse 24
सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्
সেই আদিত্য-পুৰুষ; মইও সেই—অখণ্ড, অদ্বৈত—ॐ। ব্ৰহ্মজ্ঞ এই অসাৰ সংসাৰ-চক্ৰৰ পৰা মুক্ত হয়; সি ব্ৰহ্মই হয়, সেই তত্ত্বত পৰিণত হয়।
Frequently Asked Questions
Discrimination (viveka) that negates body–senses–mind–prāṇa–ego as non-Self, followed by contemplative dissolution (laya) and firm abidance as the witnessing consciousness expressed in “aham brahmāsmi.”
It uses emanation (ākāśa → vāyu → agni → āpaḥ → pṛthvī) and pañcīkaraṇa as a samādhi-entry map, then reverses it through laya so the practitioner resolves the gross and subtle identifications into Brahman.
It explicitly prioritizes realized knowledge (vijñāna/jñāna) over karma and culminates in non-dual affirmations (Brahman as pure consciousness, neti, aham brahmāsmi), aligning strongly with Advaita-leaning Brahma-vidyā.