Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
অগ্নিয়ে যমগীতাৰ পৰিচয় দিয়ে—ই নচিকেতাক পূৰ্বে কোৱা মোক্ষোপদেশ; ইয়াৰ পাঠ আৰু শ্ৰৱণে ভুক্তি-মুক্তি দুয়ো ফল লাভ হয় বুলি প্ৰতিজ্ঞা। যমে মানুহৰ মোহ প্ৰকাশ কৰে: অনিত্য জীৱে স্থায়ী সম্পদ আৰু ভোগ কামনা কৰে। তাৰ পাছত শ্ৰেয়সৰ অধিকাৰপ্ৰমাণ “গীত”সমূহ গাঁথে—কপিলৰ ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু আত্মচিন্তা, পঞ্চশিখৰ সমদৃষ্টি আৰু অপৰিগ্ৰহ, গঙ্গা–বিষ্ণুৰ আশ্ৰম-বিবেক, আৰু জনকৰ দুঃখনিবাৰণ উপায়। উপদেশ স্পষ্টভাৱে বেদান্তময় হয়: অভেদ পৰমত ভেদকল্পনা শান্ত কৰিব লাগে; কামত্যাগে সাক্ষাৎ জ্ঞান হয় (সনক)। বিষ্ণুকেই ব্ৰহ্ম কোৱা হৈছে—পৰাত্পৰ আৰু অন্তৰ্যামী, বহু দিৱ্য নামৰে জ্ঞেয়। ধ্যান, ব্ৰত, পূজা, ধৰ্মশ্ৰৱণ, দান আৰু তীৰ্থসেৱা সাধন। নচিকেতাৰ ৰথ-দৃষ্টান্তে মন-বুদ্ধিৰে ইন্দ্ৰিয়জয় আৰু পুৰুষলৈ তত্ত্বক্ৰম দেখুৱায়। শেষত যোগাঙ্গ—যম, নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি—বৰ্ণনা কৰি, অজ্ঞাননিবৃত্তিত জীৱ ব্ৰহ্মৰূপ অদ্বৈত হয় বুলি উপসংহাৰ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘গীতাসাৰ’ নামৰ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘যমগীতা’ নামৰ ৩৮১তম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—নচিকেতসক কোৱা যমগীতাৰ উপদেশ মই প্ৰবচন কৰিম; যিসকলে পঢ়ে আৰু শ্ৰৱণ কৰে তেওঁলোকৰ ভোগ আৰু মুক্তি হয়, আৰু মোক্ষাৰ্থী সৎজনৰ হিত সাধিত হয়।
Verse 2
यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः
যমে ক’লে—হায়! অতিমোহত নিজে অনিত্য মানুহে অতি স্থিৰ বস্তু বিচাৰে—আসন, শয়ন, যান, পৰিধান, গৃহ আদি।
Verse 3
भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि
ভোগ-বিষয়ত সদায় সংযম আৰু তদ্ৰূপ আত্মাৰ স্থিৰ অৱলোকন—ইয়েই মানুহৰ পৰম শ্ৰেয়; কিয়নো এই কথাই কপিলে ঘোষণা কৰিছে।
Verse 4
सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि
সৰ্বত্ৰ সমদৰ্শিতা, মমত্ব-ৰহিততা আৰু অসঙ্গতা—ইয়েই মানুহৰ পৰম শ্ৰেয়; পঞ্চশিখে এইদৰে গাই/শিকাইছে।
Verse 5
आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं
গৰ্ভধাৰণৰ পৰা জন্ম, বাল্য আদি বয়স-অৱস্থাসমূহৰ বোধ—মানুহৰ পৰম মঙ্গল; এই কথা গঙ্গা আৰু বিষ্ণুৱে গাই/প্ৰচাৰ কৰিছে।
Verse 6
आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च
আধ্যাত্মিক আদি দুখসমূহৰ বাবে সিহঁতৰ আৰম্ভণি, অন্ত আৰু সংশ্লিষ্ট অৱস্থাক লক্ষ্য কৰা প্ৰতিকাৰ/উপায়—ইয়েই মানুহৰ পৰম শ্ৰেয়; এই কথাই জনকে ঘোষণা কৰিছে।
Verse 7
अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं
পৰমাত্মা সম্পৰ্কে যি প্ৰত্যয় প্ৰকৃততে অভিন্নতাত ভেদবোধ জন্মায়, তাকেই ‘ব্ৰহ্মোদ্গীত’ বুলি কোৱা হৈছে—শান্তিতেই যাৰ পৰিণতি, সেই পৰম শ্ৰেয়।
Verse 8
कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते
‘এইটো কৰতেই লাগিব’—এই নिश्चয়ৰে ঋগ্-যজুঃ-সাম নামে সংজ্ঞিত যি কৰ্ম কৰা হয়, সেয়া শ্ৰেয়ৰ বাবে; তাৰ সংলগ্ন গীতাংশ জৈগীষব্য ৰীতিত গোৱা হয়।
Verse 9
हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं
সকলো বিধি-নিয়ম জানিব খোজাসকলৰ বাবে ‘হানি’ও আত্মসুখৰ কাৰণ হয়; কিন্তু মানুহৰ পৰম শ্ৰেয় হৈছে যি ‘দেৱলোদ্গীত’ বুলি ঘোষিত।
Verse 10
कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्
কামত্যাগৰ পৰা বিজ্ঞান (সাক্ষাৎকাৰ জ্ঞান) জন্মে; আনন্দেই ব্ৰহ্ম—পৰম পদ। কিন্তু কামাসক্তসকলৰ বিজ্ঞান জন্মে নাহে; এইয়েই সনকৰ উদ্গীত।
Verse 11
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः
কৰ্মনিষ্ঠজনে ক’লে—প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তি দুয়োটাই যথোচিতভাৱে কৰণীয়। কিয়নো শ্ৰেয়সমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ এইটোৱেই: নৈষ্কৰ্ম্য, যি ব্ৰহ্ম; সেয়াই হৰি (বিষ্ণু) নিজে।
Verse 12
पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च
যি পুৰুষে সত্য জ্ঞান লাভ কৰিছে, সি সজ্জনসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ হৈ কোনো ভেদ নেদেখে; পৰম অব্যয় তত্ত্বই ব্ৰহ্ম, আৰু সেই তত্ত্বই বিষ্ণু নামেও পৰিচিত।
Verse 13
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
জ্ঞান, অনুভৱসিদ্ধ বিজ্ঞান, আস্তিক্য, সৌভাগ্য আৰু উত্তম ৰূপ—এই সকলো তপস্যাৰে লাভ হয়; মনত যি যি ইচ্ছা কৰে, সেয়াই পায়।
Verse 14
नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्
বিষ্ণুৰ সমান কোনো ধ্যানযোগ্য বস্তু নাই; উপবাসতকৈ উচ্চ তপ নাই; আৰোগ্যৰ সমান কোনো ধন্য কল্যাণ নাই; আৰু গঙ্গাৰ সমান কোনো নদী নাই।
Verse 15
न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे
জগদ্গুৰু বিষ্ণুক বাদ দি কোনো সত্য বান্ধৱ নাই; তলত-ওপৰত আৰু অগ্ৰভাগত হৰিয়েই একমাত্ৰ—দেহ, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু বাক্যৰ অগ্ৰত তেওঁ স্থিত।
Verse 16
इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्
এইদৰে স্মৰণ কৰি যি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি হৰিস্বৰূপ হয়; সেই-ই ব্ৰহ্ম—যাৰ পৰা সকলো উদ্ভৱ হয় আৰু যাৰ ভিতৰত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 17
अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः
সেই পৰম তত্ত্ব অগ্ৰাহ্য আৰু অনিৰ্দেশ্য, তথাপি সুপ্ৰতিষ্ঠিত; পৰ আৰু অপৰ—উভয় স্বৰূপে বিষ্ণু সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অৱস্থিত।
Verse 18
यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं
সেই পৰম তত্ত্বত নিবিষ্ট কিছুমানে তেওঁক যজ্ঞেশ আৰু যজ্ঞপুৰুষ ৰূপে বিচাৰে; কিছুমানে বিষ্ণু, কিছুমানে হৰ (শিৱ), আৰু কিছুমানে ব্ৰহ্মা—ঈশ্বৰ—ৰূপে (তেওঁক) মানে।
Verse 19
इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च
কিছুমানে ইন্দ্ৰ আদি নামৰে সূৰ্য, সোম (চন্দ্ৰ) আৰু কালকেও (তেওঁৰেই প্ৰকাশ) বুলি কয়; ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্তম্ভলৈ—সমগ্ৰ জগতক বিষ্ণু বুলিয়েই ঘোষণা কৰে।
Verse 20
स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः
সেই বিষ্ণুৱেই পৰম ব্ৰহ্ম, যাৰ পৰা পুনৰ উভতি অহা নাই; স্বৰ্ণ আদি মহাদান আৰু পুণ্য তীৰ্থত অবগাহন (স্নান) দ্বাৰা (সেই গতি লাভ হয়)।
Verse 21
ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु
ধ্যান, ব্ৰত, পূজা আৰু ধৰ্মশ্ৰৱণৰ দ্বাৰা সেই (পৰম) লাভ হয়। আত্মাক ৰথী বুলি জানিবা, আৰু শৰীৰক ৰথ বুলিয়েই বুজিবা।
Verse 22
बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्
বুদ্ধিক সাৰথি বুলি জানিবা, আৰু মনকেই লাগাম বুলি ধৰিবা। ইন্দ্ৰিয়সমূহ ঘোঁৰা, বিষয়সমূহ সিহঁতৰ বিচৰণ-ক্ষেত্ৰ।
Verse 23
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा
মনীষীসকলে কয়—ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ সৈতে যুক্ত আত্মাই ‘ভোক্তা’ (অনুভৱকাৰী)। কিন্তু যি বিবেকজ্ঞানহীন, সি সদায় অসংযত মন লৈ বন্ধনত থাকে।
Verse 24
न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा
সি সৎপদ (পৰম শ্ৰেয়) নাপায়; বৰং সংসাৰতেই পতিত হয়—যদি বিবেকবান হৈও সদায় সংযত মনৰ সৈতে যুক্ত নহয়।
Verse 25
स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः
সি সেই পৰম পদ লাভ কৰে, য’ৰ পৰা পুনৰ জন্ম নহয়—যাৰ সাৰথি বিবেকজ্ঞান আৰু যি লাগামৰ দৰে মনক দৃঢ়ভাৱে সংযত ৰাখে।
Verse 26
सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः
সি পৰম পথ লাভ কৰে—বিষ্ণুৰ সেই পৰম পদ। ইন্দ্ৰিয়তকৈ বিষয় উচ্চ, আৰু বিষয়তকৈও মন অধিক পৰম।
Verse 27
मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः
মনসৰ ওপৰত বুদ্ধি; বুদ্ধিৰ ওপৰত মহৎ তত্ত্ব। মহতৰ ওপৰত অব্যক্ত, আৰু অব্যক্তৰ ওপৰত পৰম পুৰুষ।
Verse 28
पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते
পুৰুষৰ ওপৰত একো নাই; সেয়াই পৰম সীমা, সেয়াই পৰম গতি। এই সকলো ভূতত আত্মা গূঢ় হৈ থাকে, সাধাৰণ দৃষ্টিত প্ৰকাশ নাপায়।
Verse 29
दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि
কিন্তু সূক্ষ্মদৰ্শীসকলে অগ্ৰ্য আৰু সূক্ষ্ম বুদ্ধিৰে তাক দেখা পায়। প্ৰাজ্ঞে বাক্ আৰু মন সংযত কৰি, সেই সংযত জ্ঞানক আত্মাত লীন কৰোক।
Verse 30
ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्
শান্ত অন্তৰাত্মাত—মহৎ আত্মাত—জ্ঞান সংযত কৰি স্থিৰ কৰিব লাগে। ব্রহ্ম আৰু আত্মাৰ যোগ উপলব্ধি কৰি, যমাদি অনুশাসনেৰে মানুহ সঁচাকৈ ব্রহ্মত প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 31
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः
অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্রহ্মচৰ্য আৰু অপরিগ্ৰহ—এই পাঁচ যম; আৰু শৌচ, সন্তোষ, সৎ-তপ (সম্যক তপ) আদি পাঁচ নিয়ম।
Verse 32
स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः
স্বাধ্যায় আৰু ঈশ্বৰ-পূজা; পদ্মাসন আদি আসন; প্ৰাণায়াম—প্ৰাণবায়ুৰ জয়; আৰু প্ৰত্যাহাৰ—ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ: এইসমূহ যোগসাধনাৰ অনুশাসন।
Verse 33
शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते
হে দ্বিজ! এক শুভ বিষয়ত চিত্তক অচঞ্চলভাৱে স্থিৰ কৰি ধাৰণ কৰা—তাৰ নিস্তব্ধ একাগ্ৰ স্বভাৱৰ বাবে—জ্ঞানীসকলে একে ‘ধাৰণা’ বুলে।
Verse 34
पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः
পুনঃপুনঃ অভ্যাসে সেই বিষয়তেই চিত্ত স্থাপন কৰি ৰখা ‘ধাৰণা’; তাৰ অবিচ্ছিন্ন ধাৰা ‘ধ্যান’; আৰু ‘অহং ব্রহ্ম’ এই আত্মস্থিতিত প্রতিষ্ঠা ‘সমাধি’।
Verse 35
घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्
যেনেকৈ ঘট ভাঙিলে তাৰ ভিতৰৰ আকাশ মহাকাশৰ সৈতে অভিন্ন হয়, তেনেকৈ মুক্ত জীৱ ব্রহ্মৰ সৈতে একাত্ম হয়; সেই সদ্ব্রহ্মই নিশ্চয় ব্রহ্ম হয়।
Verse 36
आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः
সত্য জ্ঞানৰ দ্বাৰা জীৱে নিজকে ব্রহ্ম বুলিয়েই জানে, অন্যথা নহয়। কিয়নো জীৱ অজ্ঞান আৰু তাৰ পৰা উৎপন্ন ফলৰ পৰা মুক্ত হ’লে জৰা-মৰণহীন হয়।
Verse 37
अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः
অগ্নিয়ে ক’লে—হে বশিষ্ঠ! ‘যমগীতা’ নামে এই উপদেশ পাঠ কৰোঁতাসকলক ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটা প্ৰদান কৰে। ইয়াত বেদান্তীয় ব্ৰহ্মবোধময় ‘আত্যন্তিক লয়’ ঘোষণা কৰা হৈছে।
Frequently Asked Questions
It teaches that liberation arises from discrimination, desirelessness, and yogic discipline, culminating in Vedāntic realization of the jīva’s non-difference from Brahman—identified also as Viṣṇu/Hari.
The body is the chariot, buddhi the charioteer, mind the reins, senses the horses, and objects their field; disciplined mind guided by discriminative knowledge leads to the ‘highest station of Viṣṇu’ (mokṣa).
Yamas and niyamas (including ahiṃsā, satya, asteya, brahmacarya, aparigraha; plus śauca, santoṣa, tapaḥ, svādhyāya, īśvara-pūjā), along with āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, and samādhi.
They function as a chain of authoritative lineages validating a unified doctrine of śreyas: restraint, equanimity, discernment, and desirelessness leading to Brahman-knowledge.