Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
অগ্নিয়ে যোগক একচিত্ততা বুলি নিৰূপণ কৰি চিত্তবৃত্তি-নিৰোধক জীৱ–ব্ৰহ্ম সম্পৰ্ক সাক্ষাৎকাৰৰ পৰম উপায় বুলি স্থাপন কৰে। এই অধ্যায়ত পাঁচ যম—অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ—আৰু পাঁচ নিয়ম—শৌচ, সন্তোষ, তপ, স্বাধ্যায়, ঈশ্বৰ-পূজন—ক ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ অনিবাৰ্য ভিত্তি হিচাপে বিধিবদ্ধ কৰা হৈছে। অহিংসা পৰম ধৰ্ম; সত্যক ‘শেষত হিতকাৰী বাক্য’ ৰূপে, ‘সত্য আৰু প্ৰিয়’ নীতিয়ে শুদ্ধ কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মচৰ্য চিন্তা পৰা কৰ্মলৈ অষ্টবিধ সংযম, আৰু অপৰিগ্ৰহ দেহধাৰণৰ ন্যূনতম প্ৰয়োজনলৈ সীমাবদ্ধ। তাৰ পিছত শুদ্ধি-তপৰ পাছত প্ৰণৱকেন্দ্ৰিত স্বাধ্যায়: ওঁকাৰক অ-উ-ম্ আৰু সূক্ষ্ম অৰ্ধমাত্ৰাসহ বিশ্লেষণ কৰি বেদ, লোক, গুণ, চেতনা-অৱস্থা আৰু দেৱ-ত্রয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। হৃদয়-পদ্মত তুৰীয় ধ্যান—প্ৰণৱ ধনু, আত্মা শৰ, ব্ৰহ্ম লক্ষ্য—উপমাৰে। গায়ত্ৰী ছন্দ, ভুক্তি-মুক্তিৰ বাবে বিনিয়োগ, কবচ/ন্যাস, বিষ্ণুপূজা, হোম আৰু নিয়মিত জপে ব্ৰহ্মপ্ৰকাশ; শেষত ঈশ্বৰত পৰাভক্তি আৰু গুৰুত সমশ্ৰদ্ধা থাকিলে অৰ্থ সম্পূৰ্ণ উদ্ভাসিত হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नरकनिरूपणं नाम सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमनियमाः अग्निर् उवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्य् अष्टाङ्गयोगकं ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “নৰক-নিৰূপণ” নামৰ তিনিশ সত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনিশ একাত্তৰতম “যম-নিয়ম” অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—সংসাৰতাপৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে মই ব্ৰহ্মপ্ৰকাশক জ্ঞানস্বৰূপ অষ্টাঙ্গযোগ বৰ্ণনা কৰিম; তাত যোগ মানে চিত্তৰ একাগ্ৰতা।
Verse 2
चित्तवृत्तिर्निरोधश् च जीवब्रह्मात्मनोः परः अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
চিত্তবৃত্তিৰ নিৰোধেই জীৱ আৰু ব্ৰহ্ম/আত্মাৰ পৰম তত্ত্ব উপলব্ধিৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায়। (মূল ব্ৰত:) অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু অপৰিগ্ৰহ।
Verse 3
यमाः पञ्च स्मृता नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने
যম পাঁচটা বুলি স্মৰণ কৰা হয়; আৰু নিয়মৰ পৰা ভোগ আৰু মুক্তি দানকাৰী সাধনা জন্মে—শৌচ, সন্তোষ, তপ, স্বাধ্যায় আৰু ঈশ্বৰপূজন।
Verse 4
भूतापीडा ह्य् अहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः यथा गजपदे ऽन्यानि पदानि पथगामिनां
জীৱক পীড়া নেদিয়াই অহিংসা; আৰু অহিংসাই উত্তম ধৰ্ম—যেনেকৈ হাতীৰ পদচিহ্নত পথগামী অন্য জীৱৰ পদচিহ্নসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হয়।
Verse 5
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा
এইদৰে সম্পূৰ্ণ অহিংসাৰ প্ৰসঙ্গত ধৰ্মৰ উদ্দেশ্য ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। হিংসা বুলিলে বুজায় যি উদ্বেগ (ভয়-ব্যাকুলতা) জন্মায় আৰু যি সন্তাপ (দুখ) ঘটায়।
Verse 6
रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा ब्रह्मप्रकाशनं ज्ञानमिति ञ यथा नागपदे ऽन्यानीति क पदगामिनामिति ख , ज च हितस्यातिनिषेधश् च मर्मोद्घाटनमेव च
বেদনা দিয়া, ৰক্তপাত ঘটাই আৰু পৰনিন্দা/চুগলি কৰি; লগতে ব্ৰহ্ম-সম্পৰ্কীয় গূঢ় জ্ঞান প্ৰকাশ কৰা—এইবোৰ নিন্দনীয় কৰ্ম বুলি বুজিব লাগে। তদুপৰি আনক কুমাৰ্গলৈ প্ৰবৃত্ত কৰা আৰু সেই পথগামীসকলৰ দোষ; হিতকৰ কথাতো অতিনিষেধ, আৰু পৰৰ মর্ম/গোপন ৰহস্য উদ্ঘাটন কৰাও।
Verse 7
सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविथा च सा यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं
‘সত্যবচন’ দহ প্ৰকাৰ—(তাত) আনৰ সুখ গোপন কৰা, সংযম/অৱৰোধ আৰু নিষেধো অন্তৰ্ভুক্ত। যি বাক্য সৰ্বভূতৰ পৰম হিতসাধক, সেয়াই সত্যৰ লক্ষণ।
Verse 8
सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः
সত্য ক’ব লাগে, প্ৰিয় কথাও ক’ব লাগে। অপ্ৰিয় সত্য ক’ব নালাগে; আৰু প্ৰিয় মিছাও ক’ব নালাগে—এইয়াই সনাতন ধৰ্ম।
Verse 9
मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यन्तदष्टधा स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणं
মৈথুন ত্যাগেই ব্ৰহ্মচৰ্য; আৰু ই অষ্টবিধ—কামস্মৰণ, কামকথা/কীৰ্তন, কেলি/ৰতিক্ৰীড়া, কামদৃষ্টিৰে চোৱা, আৰু গূঢ়/অশ্লীল ভাষণ (আদি)।
Verse 10
सङ्कल्पो ऽध्यवसायश् च क्रियानिर्वृत्तिरेव च एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः
সঙ্কল্প, অধ্যৱসায় (দৃঢ় নिश्चয়) আৰু ক্ৰিয়ানিৰ্বৃত্তি (ক্ৰিয়াৰ সম্পন্নতা)—মনীষীসকলে কয় যে এইয়াই অষ্টাঙ্গ মৈথুন।
Verse 11
ब्रह्मचर्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया वसिष्ठश् चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्यः पितामहः
ব্ৰহ্মচৰ্য সকলো পবিত্ৰ কৰ্মৰ মূল; ই নাথাকিলে ক্ৰিয়া নিষ্ফল হয়—এইদৰে বসিষ্ঠ, চন্দ্ৰমা, শুক্ৰ, দেবাচাৰ্য বৃহস্পতি আৰু পিতামহ ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে।
Verse 12
तपोवृद्धा वयोवृद्धास्ते ऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः
তপস্যাত উন্নত আৰু বয়সত বৃদ্ধ লোকেও নাৰীৰ দ্বাৰা মোহিত হয়। সুৰা (মদ্য) তিন প্ৰকাৰ—গৌড়ী, পৈষ্টী আৰু মাধ্বী—বুলি জানিব লাগে।
Verse 13
चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्यति
চতুৰ্থীক ‘নাৰী’ আৰু ‘সুৰা’ বুলি জানিব লাগে; ইয়াৰ দ্বাৰাই এই জগত মোহিত হয়। সুন্দৰীক দেখি মানুহ মত্ত হয়, আৰু সুৰা পান কৰিলেও মত্ত হয়।
Verse 14
यस्माद्दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् यद्वा तद्वापरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः
দৃষ্টিৰ ফলত নাৰী গৰ্ব/কামৰ মদত মত্ত হয়; সেয়ে তাক একদৃষ্টে চাব নালাগে। তদ্ৰূপ, মানুহে বলপ্ৰয়োগে আনৰ যিকোনো সম্পত্তি অপহৰণ নকৰিব।
Verse 15
अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारिणीं
আহুতি হিচাপে অৰ্পিত হৱি ভক্ষণ কৰিলে সি অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে তিৰ্যক্-যোনি (পশুজন্ম) লাভ কৰে। তাৰ বস্ত্ৰ কেৱল কৌপীন হয়, আৰু শীত নিবাৰণৰ বাবে ছেঁড়া কন্থাই আৱৰণ হয়।
Verse 16
पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः
সেও পাদুকা (চটি) গ্ৰহণ কৰিব পাৰে; ইয়াৰ বাহিৰে আন একো সঞ্চয় নকৰিব। দেহধাৰণৰ নিমিত্তে বস্ত্ৰাদি প্ৰয়োজনীয় বস্তুৰেই কেৱল পৰিগ্ৰহ হ’ব।
Verse 17
शरीरं धर्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा
শৰীৰ ধৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত; সেয়ে ইয়াক যত্নসহ প্ৰচেষ্টাৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে। শৌচ (পবিত্ৰতা) দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰ।
Verse 18
गृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः
বাহ্য শৌচ মাটি আৰু পানীৰে হয় বুলি স্মৃত। আভ্যন্তৰ শৌচ হয় ভাবশুদ্ধিৰে। যি উভয়তে শুচি, সেয়াই সত্য শুচি; অন্য নহয়।
Verse 19
यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते
যিকোনো উপায়ে যি পোৱা যায়, তাতেই সন্তুষ্ট হোৱা—ইয়াক সন্তোষ (তুষ্টি) বোলা হয়। মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ একাগ্ৰতাক তপ (তপস্যা) কোৱা হৈছে।
Verse 20
तज्जयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्जनं
তাৰ (অন্তঃশত্ৰু—ৰাগ/কাম) জয় সকলো ধৰ্মতকৈ শ্ৰেষ্ঠ; সেয়াই পৰম ধৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে। বাচিক অনুশীলন মন্ত্রজপ আদি; মানস অনুশীলন ৰাগ-আসক্তি ত্যাগ।
Verse 21
शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः
তপস্যা ত্ৰিবিধ—শাৰীৰিক, যেনে দেৱপূজা আদি, আৰু অন্য ৰূপসমূহো সৰ্বতোভাবে। বেদসমূহৰ আৰম্ভণি প্ৰণৱ (ॐ)ৰে; প্ৰকৃততে বেদ প্ৰণৱতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 22
वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् अकारश् च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया
প্ৰণৱ (ॐ) সমগ্ৰ উচ্চাৰিত বাণীৰ সাৰ; সেয়ে প্ৰণৱৰ জপ-ধ্যান অভ্যাস কৰা উচিত। ই অ, উ, ম ধ্বনি আৰু অর্ধমাত্রা (সূক্ষ্ম অনুনাদ) সহিত।
Verse 23
तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश् च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
তিন মাত্রা, তিন বেদ, আৰু ভূঃ আদি লোকসমূহ; তিন গুণ; জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থা; আৰু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ্বৰ—এই ত্ৰয়।
Verse 24
प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात् अमात्रो नष्टमात्रश् च द्वैतस्यापगमः शिवः
তেওঁ প্ৰদ্যুম্ন; তেওঁ শ্ৰী (ঐশ্বৰ্য আৰু মঙ্গল); তেওঁ বাসুদেৱ। ক্ৰমে তেওঁৱেই সৰ্বব্যাপী ‘ॐ’-তত্ত্ব। তেওঁ অমাত্ৰ (পৰিমাপ-সীমাহীন), আৰু যাঁত সকলো মাত্রা লীন হয়; তেওঁ দ্বৈতৰ অপগম—তেওঁ শিৱ, মঙ্গলময়।
Verse 25
ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते
যিজনে ওংকাৰ (ॐ)ক যথাৰ্থভাবে বুজিছে তেওঁৱেই মুনি; আন কোনো (প্ৰকৃত অৰ্থত) মুনি নহয়। চতুৰ্থ মাত্রা—‘গান্ধাৰী’—যথাযথ প্ৰয়োগ কৰিলে মস্তকৰ শিখৰত (মূর্ধা) তাৰ লক্ষণৰে চিনাক্ত হয়।
Verse 26
तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः
সেই ‘তুৰীয়’ পৰম ব্ৰহ্ম—যেনেকৈ ঘটৰ ভিতৰত দীপৰ জ্যোতি। তেনেদৰে হৃদয়-পদ্মত নিবাস কৰা সেই তত্ত্বক নিত্য ধ্যান কৰি নিৰন্তৰ জপ কৰিব লাগে।
Verse 27
प्रणवो धनुः शरो ह्य् आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
প্ৰণৱ (ওঁ) ধনু, আত্মাই বাণ, আৰু ব্ৰহ্ম তাৰ লক্ষ্য বুলি কোৱা হয়। অপ্রমাদে সেই লক্ষ্য বিদ্ধ কৰিব লাগে; তেতিয়া বাণৰ দৰে সি সেই (ব্ৰহ্ম) স্বৰূপময় হয়।
Verse 28
एतेदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं देतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्
এই একাক্ষৰেই ব্ৰহ্ম; এই একাক্ষৰেই পৰম। এই একাক্ষৰক জানিলে যি যি ইচ্ছা কৰে, সেয়াই তাৰ হয়।
Verse 29
छन्दो ऽस्य देवी गायत्री अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये
এই (মন্ত্ৰ)ৰ ছন্দ দেৱী গায়ত্ৰী; ঋষি হিচাপে অন্তৰ্যামী স্মৃত। ইয়াৰ দেৱতা পৰমাত্মা; আৰু ইয়াৰ বিনিয়োগ ভুক্তি আৰু মুক্তিৰ লাভৰ বাবে।
Verse 30
भूरग्न्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने शिरः स्वःसूर्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते
‘ভূঃ’—অগ্ন্যাত্মা ৰূপে—হৃদয়ত নিয়োজিত; ‘ভুবঃ’—প্ৰাজাপত্যাত্মা ৰূপে—শিৰত; আৰু ‘স্বঃ’—সূৰ্যাত্মা ৰূপে—শিখাত। ইয়াকেই কবচ বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
ओंभूर्भुवः स्वःकवचं सत्यात्मने ततो ऽस्त्रकं विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये
‘ওঁ ভূর্ভুৱঃ স্বঃ’ এই কবচ-মন্ত্ৰ সত্যাত্মা প্ৰভুৰ উদ্দেশে দেহত স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত অস্ত্ৰ-ন্যাস সম্পন্ন কৰি বিষ্ণুৰ পূজা কৰিব আৰু ভোগ-মোক্ষৰ বাবে জপ কৰিব।
Verse 32
जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत्
তিল, ঘিঁউ আদি দ্ৰব্যেৰে হোম কৰিব; যি ব্যক্তি প্ৰতিদিন বাৰ হাজাৰ জপ আচৰে, তাৰ সকলো কাম সিদ্ধ হয়।
Verse 33
तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते अनिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं
সেই সাধকৰ বাবে বাৰ মাহৰ ভিতৰত পৰব্ৰহ্ম প্ৰকাশ পায়; অনিমা আদি সিদ্ধিৰ নিমিত্ত কোটি জপৰ ফল আৰু সাৰস্বতী-মন্ত্ৰ আদি লক্ষ জপৰ ফলৰ পৰা (এই কথা) কোৱা হৈছে।
Verse 34
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णार्वै त्रिविधो मखः त्रयानामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्चयेत्
বিষ্ণুৰ মখ (যজ্ঞ) তিন প্ৰকাৰ—বৈদিক, তান্ত্ৰিক আৰু মিশ্ৰ। এই তিনটাৰ ভিতৰত যি এক বিধি ইচ্ছিত আৰু উপযুক্ত, সেই বিধিৰে হৰিৰ অর্চনা কৰিব।
Verse 35
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण यो ऽर्चयेत् स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैर् अपि
যি ব্যক্তি ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি নমস্কাৰ-ৰূপে পূজা কৰে, সি সেই পৰম গতিলাভ কৰে, যি শত যজ্ঞ কৰিলেও লাভ নহয়।
Verse 36
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः
যি মহাত্মাৰ দেৱতাত পৰম ভক্তি আছে আৰু দেৱৰ দৰে গুৰুতেও আছে, তেনে জনৰ বাবে এই উপদেশিত অৰ্থসমূহ নিশ্চয় স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পায়।
Frequently Asked Questions
It gives a structured, quasi-śāstric mapping of Praṇava: A-U-M plus ardha-mātrā; correlations with Vedas, lokas, guṇas, and consciousness-states; and a ritual-technical protocol (viniyoga, kavaca, astra-nyāsa, homa, and a quantified japa regimen of 12,000 daily).
It builds a step-ladder from conduct to concentration: yama-niyama purify intention and behavior, tapas and svādhyāya stabilize attention, and Praṇava-upāsanā focuses the mind toward turīya—culminating in non-dual realization framed as ‘piercing’ Brahman with unwavering awareness.