Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
এই অংশটো ধ্যান-বিষয়ক পূৰ্ব উপদেশৰ উপসংহাৰ আৰু স্পষ্টভাৱে পৰৱৰ্তী, অধিক প্ৰযুক্তিগত যোগাঙ্গ—ধাৰণা (একাগ্ৰ স্থিতি)—লৈ সংযোগ স্থাপন কৰে। অধ্যায়ান্ত কলফনে সাধনাৰ মোক্ষলক্ষ্য—হৰি (বিষ্ণু) লাভ আৰু নিয়মিত ধ্যানচিন্তনৰ ‘ফল’—উল্লেখ কৰে; লগতে জীৱন্ত পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্যস্বৰূপ বিভিন্ন পাণ্ডুলিপি-পাঠভেদ সংৰক্ষণৰ ইঙ্গিতো থাকে। প্ৰথমে ধ্যানৰ দ্বাৰা মনক দীঘলীয়া সময় ধ্যানাভিমুখ কৰি প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়, তাৰ পাছত ধাৰণাৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত স্থান আৰু তত্ত্বত সূক্ষ্ম স্থিৰ নিবদ্ধতা আনা হয়—এই ক্ৰমবদ্ধ যোগ-শিক্ষা ইয়াত প্ৰকাশ পায়। অগ্নিয়ে বশিষ্ঠৰ হিতাৰ্থে দিয়া দিব্য উপদেশত, পুৰাণে অন্তৰ্যোগ পদ্ধতিক শাস্ত্ৰীয় বিজ্ঞানৰ দৰে সংজ্ঞা, সীমা আৰু অগ্ৰগতি-ক্রমসহ বিন্যস্ত কৰি, সাধকক চিত্তপ্ৰসাদ আৰু মুক্তিৰ পথ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ধ্যান’ নামৰ তিনিশ চৌসত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। (পাঠান্তৰ: ‘হৰিক প্ৰাপ্য হয়’ / ‘ফল প্ৰাপ্য হয়’)। এতিয়া ‘ধাৰণা’ নামৰ তিনিশ পঁচাত্তৰতম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে— ধ্যেয় বিষয়ত মনৰ স্থিৰ প্ৰতিষ্ঠাই ধাৰণা; ধ্যানৰ দৰে ই দুবিধ। হৰিৰ সাকার আৰু নিৰাকার ধ্যানত মন ধাৰণ কৰিলে হৰিক প্ৰাপ্তি হয়।
Verse 2
यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः
যেতিয়া লক্ষ্য বাহিৰত স্থাপন কৰা হয় আৰু মন তাতৰ পৰা নচলে, তেতিয়া সেই সময়সীমালৈ নিৰ্দিষ্ট স্থানত মন স্থিৰ থাকাকেই ধাৰণা (একাগ্ৰতা) বোলা হয়।
Verse 3
कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते
নির্দিষ্ট সময়সীমাৰ ভিতৰত মনক দেহত স্থাপন কৰি যদি সি লক্ষ্যৰ পৰা নসৰে, তেন্তে তাক ধাৰণা (একাগ্ৰতা) বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते
দ্বাদশ আয়াম (কালমান) ধাৰণা; দ্বাদশ ধাৰণাই ধ্যান; আৰু ধ্যান যেতিয়া দ্বাদশকৰ সমষ্টিলৈ পৰিপূর্ণ হয়, তেতিয়া তাক সমাধি বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं
ধাৰণা-অভ্যাসে সংযত আত্মা যদি প্ৰাণৰ দ্বাৰা দেহ ত্যাগ কৰে, তেন্তে সি নিজৰ কুলৰ একুশ পুৰুষক উদ্ধাৰ কৰি স্বৰ্গলৈ গৈ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 6
यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं
যোগীৰ যি যি অঙ্গে ব্যাধি উদ্ভৱ হয়, সেই সেই অঙ্গক ধিয়াৰে ব্যাপি তাত তত্ত্ব-ধাৰণা (তত্ত্বত একাগ্ৰতা) অনুশীলন কৰিব লাগে।
Verse 7
आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम
হে দ্বিজোত্তম! বিষ্ণুৰ শিখা-কৰ্ম অগ্নেয়ী, বাৰুণী আৰু ঐশানী—অমৃতস্বভাৱ শক্তি—অগ্নিসহ, আৰু অন্তত “ফট্” উচ্চাৰণসহ সম্পাদন কৰিব লাগে।
Verse 8
नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं
নাড়ীৰ দ্বাৰা শুভ, দিব্য আৰু বিকট ‘শূলাগ্ৰ’ ভেদ (অৰ্থাৎ মানসিকভাৱে অতিক্ৰম) কৰিব লাগে; পাদাংগুষ্ঠৰ পৰা কপালান্তলৈ তাক ৰশ্মিমণ্ডলে আৱৃত বুলি ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 9
स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने
“ই স্বয়ং পৰম পদলৈ যায়”—নিশ্চয়। তিৰ্যক্, অধঃ আৰু ঊর্ধ্ব ভাগৰ পৰা সেই প্রবাহসমূহ অতি তেজে প্ৰস্থান কৰোঁতে, হে মহামুনি, সাধকসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনে সেই প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ নোহোৱা পৰ্যন্ত ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 10
भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः
যেতিয়া দেহ ভস্মীভূত হয়, তেতিয়া তাক নিজে সংগ্ৰহ কৰা উচিত। হে দ্বিজ! শীত, শ্লেষ্ম আদি আৰু পাপ বিনষ্ট হয়।
Verse 11
शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना
সেই মূৰ, ‘ধী’ আৰু ‘কা’ অক্ষৰ, আৰু কণ্ঠক অধোমুখে স্মৰণ কৰিব। অবিচ্ছিন্ন ধ্যানচিত্তে ভূততত্ত্বৰ সৈতে আত্মাক একীভূত কৰি পুনঃপুনঃ ধ্যান কৰিব।
Verse 12
स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्
ঝলমলীয়া ছিটা-বিন্দুৰ স্পৰ্শে সমৃদ্ধ, হিমৰ দৰে শীতল গতিৰ ধাৰাৰে পৃথিৱীত সমগ্ৰ বিশ্ব সম্পূৰ্ণভাৱে ভৰি উঠিছে—এদৰে ধ্যান কৰিব।
Verse 13
ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं
ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰৰ পৰা সংক্ষোভ হ’লে সেয়া সুষুম্নাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি আধাৰ-মণ্ডল (মূলাধাৰ) পৰ্যন্ত যায় আৰু ‘পূৰ্ণচন্দ্ৰ’ স্থানে আশ্ৰয় লয়।
Verse 14
संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः
হিমস্পৰ্শযুক্ত, অমৃতস্বৰূপ জলে নিজকে সম্পূৰ্ণভাৱে স্নান কৰালে, ক্ষুধা-তৃষ্ণাৰ আক্রমণ আৰু তীব্ৰ তাপৰ পীড়াত কাতৰ ব্যক্তি উপশম লাভ কৰে।
Verse 15
धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु
মন্ত্ৰসাধকে অচঞ্চলচিত্তে তুষ্টিলাভৰ বাবে বাৰুণী-ধাৰণা ধাৰণ কৰিব লাগে। বাৰুণী-ধাৰণা কোৱা হ’ল; এতিয়া ঐশানী-ধাৰণা শুনা।
Verse 16
व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता
অন্তৰাকাশৰ ব্রহ্মময় পদ্মত, যেতিয়া প্ৰাণ-আপান শমিত হয়, তেতিয়া বিষ্ণুৰ প্ৰসাদময় উপস্থিতি ধ্যান কৰিব—যেতিয়ালৈকে চিন্তাও লয় নাযায়।
Verse 17
महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं
মহাভাব অৱস্থাত সকলো জপ কৰিব; তাৰ পাছত সৰ্বব্যাপী ঈশ্বৰক অৰ্ধচন্দ্ৰসদৃশ পৰম শান্ত, নিৰাভাস আৰু নিৰঞ্জন ৰূপে ধ্যান কৰিব।
Verse 18
असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः
গুৰুমুখৰ উপদেশে নিজৰ অন্তৰূপ দেখা নোহোৱালৈকে অসত্যই সত্যৰ দৰে ভাসে; চল-অচল সমগ্ৰ জগত সত্যবৎ প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 19
दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं
সেই পৰ তত্ত্ব দৃষ্ট হলে, ব্রহ্মা পৰ্যন্তসহ সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত একত্বে জ্ঞাত হয়। এই পাঠ লিপিক-দোষে দুষিত; অভিপ্ৰায়—প্ৰমাতা-মান-মেয় ত্ৰয় অতিক্ৰান্ত হয়, আৰু ধ্যান হৈছে হৃদয়-পদ্মৰ কল্পনা-নির্মাণ।
Verse 20
मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे
মাতৃমোদক-বিধি অনুসাৰে জপ, হোম, অৰ্চনা আদি সকলো কৰা উচিত; অথবা বিষ্ণু-মন্ত্ৰৰ দ্বাৰাই সকলো কৰ্ম সম্পাদন কৰা উচিত। এতিয়া মই ‘অমৃতা’ নামৰ ধাৰণা কওঁ।
Verse 21
संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं
সম্পূৰ্ণ চন্দ্ৰ সদৃশ এক পদ্ম ধ্যান কৰিব, যাৰ কৰ্ণিকা বীণাৰ মুষ্টিৰ দৰে। তাক শিৰত অৱস্থিত বুলি যত্নসহ চিন্তা কৰি, কোটি চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান বুলি ধাৰণ কৰিব।
Verse 22
सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः
অন্তৰ্ব্যোমত শিৱ-কল্লোলৰে পৰিপূৰ্ণ সম্পূৰ্ণ মণ্ডল ধ্যান কৰিব। তদ্ৰূপ হৃদয়-পদ্মতো তাক ধ্যান কৰি, তাৰ মাজত নিজৰ স্বতনুৰ স্মৰণ কৰিব। এই ধাৰণাৰ দ্বাৰাই সাধক এই জীৱনতেই ক্লেশমুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
It closes the dhyāna instruction and prepares the reader for the next limb—dhāraṇā—by reiterating the attainment of Hari as the intended fruit and marking the textual transition.
They indicate manuscript-lineage diversity and preserve interpretive nuances (e.g., ‘one attains Hari’ vs. ‘the fruit is attained’), useful for critical study and traditional recitation lineages.