Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে যোগৰ প্ৰযুক্তিগত আৰু মোক্ষদায়ী উপদেশ দিয়ে। সাধকে শুচি স্থানত, ন অতিউচ্চ ন অতিনিম্ন আসনত বস্ত্ৰ‑অজিন‑কুশ বিছাই স্থিৰে বহিব; ধড়‑মূৰ‑গ্ৰীৱা সোজা ৰাখি নাসাগ্ৰ‑দৃষ্টি স্থাপন কৰিব। গোড়ালি আৰু হাতৰ ৰক্ষাকাৰী/স্থিতিকাৰী বিন্যাসে নিশ্চলতা আৰু একাগ্ৰতাক পৰম তত্ত্ব ধ্যানৰ পূৰ্বশৰ্ত বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰাণায়ামক প্ৰাণৰ নিয়ত বিস্তাৰ‑নিগ্ৰহ বুলি ব্যাখ্যা কৰি ৰেচক‑পূৰক‑কুম্ভক ত্ৰয়ী আৰু সময়‑মাপ অনুসাৰে কন্যক‑মধ্যম‑উত্তম ভেদ উল্লেখ আছে। ফল—আৰোগ্য, বল, স্বৰ, কান্তি, দোষশমন; কিন্তু অপক্ক প্ৰাণায়ামে ৰোগ বাঢ়িব পাৰে বুলি সতৰ্কতা। জপ‑ধ্যান ‘গৰ্ভ’ (অন্তৰ্বীজ‑একাগ্ৰ অৱস্থা) লাভৰ বাবে আৱশ্যক; ইন্দ্ৰিয়জয় তত্ত্ব—ইন্দ্ৰিয়েই স্বৰ্গ‑নৰকৰ কাৰণ; দেহ ৰথ, ইন্দ্ৰিয় অশ্ব, মন সাৰথি, প্ৰাণায়াম চাবুক। শেষত প্ৰত্যাহাৰ মানে বিষয়‑সাগৰৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়ক উভতাই অনা, আৰু জ্ঞানবৃক্ষৰ আশ্ৰয়ে আত্মোদ্ধাৰৰ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘যম-নিয়ম’ নামৰ তিনশ একাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনশ বাহাত্তৰতম অধ্যায়—‘আসন, প্ৰাণায়াম আৰু প্ৰত্যাহাৰ’—আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে: ‘পদ্মাসন আদি আসন গ্ৰহণ কৰি তাক দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ কৰি পৰম তত্ত্বৰ ধ্যান কৰিব। শুচি স্থানত নিজৰ বাবে স্থিৰ আসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিব।’
Verse 2
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः
আসন যেন অতি উঁচা নহয়, অতি নিচাও নহয়; তাৰ ওপৰত বস্ত্ৰ, মৃগচর্ম আৰু কুশ বিছোৱা থাকিব। তাত মন একাগ্ৰ কৰি চিত্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ৰিয়াসমূহ সংযম কৰিব।
Verse 3
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
যথাযথ আসনত বহি আত্মশুদ্ধিৰ বাবে যোগ সাধনা কৰিব; দেহ, মূৰ আৰু গৰ্দন সম কৰি, অচল আৰু স্থিৰ হৈ থাকিব।
Verse 4
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
দৃষ্টি নাসিকাগ্ৰত স্থিৰ কৰি, চাৰিওফালৰ দিশসমূহলৈ নাচাব। দুয়োটা গোৰালিৰে অণ্ডকোষ ৰক্ষা কৰিব আৰু তদ্ৰূপ পুনৰায় জননেন্দ্ৰিয়ো সংৰক্ষণ কৰিব।
Verse 5
उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि
উৰুদ্বয়ৰ ওপৰত দুয়োটা অগ্ৰবাহু স্থাপন কৰি, যত্নসহ বাহুদ্বয় তিৰ্যকভাৱে (ক্ৰছ কৰি) ধৰে; তাৰপিছত সোঁ হাতৰ পিঠ খোৱা হাতৰ তালুত স্থাপন কৰে।
Verse 6
उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं
ধীৰে ধীৰে দেহ (ধড়) উচলাই, মুখ নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে আগলৈ স্থিৰ কৰি; নিজ দেহজাত প্ৰাণবায়ুক প্ৰসাৰিত কৰি সংযত কৰা—এই নিয়ত সংযমকেই ‘প্ৰাণায়াম’ বোলা হয়।
Verse 7
नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः
আঙুলিৰে এটা নাসাৰন্ধ্ৰ চেপি ধৰি, আনটোৰে যত্নসহ বায়ু বাহিৰ কৰিব; যিহেতু ই ৰেচন (নিৰ্গমন), সেয়ে একে ‘ৰেচক’ বোলা হয়।
Verse 8
वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः
যেনে ধমনী (বেলো)ৰ দৰে বাহ্য বায়ুৰে দেহ পূৰ্ণ কৰে, তেনেকৈ পূৰ্ণ হৈ স্থিৰ থাকে; পূৰণ (ভৰ্তি) হোৱাৰ বাবে একে ‘পূৰক’ বোলা হয়।
Verse 9
न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः
যেতিয়া ন শ্বাস বাহিৰলৈ যায় ন ভিতৰলৈ আহে, আৰু বায়ু অন্তৰতেই স্থিত থাকে, তেতিয়া সম্পূৰ্ণ কুম্ভৰ দৰে অচল হৈ থাকে—ইয়াকেই ‘কুম্ভক’ বোলা হয়।
Verse 10
कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः
‘কন্যক’ ছন্দত একবাৰ উদ্ঘাত হয় আৰু ই দ্বাদশ মাত্রাৰ। ‘মধ্যম’ ছন্দত দ্বিবাৰ উদ্ঘাত হয় আৰু ই চতুৰ্বিংশতি মাত্রাৰ।
Verse 11
उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः
‘উত্তম’ ছন্দত ত্ৰিবিধ উদ্ঘাত থাকে; ইয়াৰ পৰিমাপ ষট্ত্রিংশৎ তাল-মাত্ৰা। ‘স্বেদ’ আৰু ‘কম্প’ নামৰ ভেদসমূহৰ জনক হোৱাত ই ‘উত্তমোত্তম’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते
যিয়ে প্ৰাণক জয় কৰা নাই, সিয়ে উঁচু ভূমিত আৰোহণ নকৰিব; নহ’লে হিক্কা, শ্বাসকষ্ট আদি হয়। কিন্তু প্ৰাণজয় হ’লে কফাদি দোষ আৰু মল-মূত্ৰাদি বিকাৰ যথোচিতভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত হৈ শম হয়।
Verse 13
आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं
ফল—আৰোগ্য, শীঘ্ৰগতি, উৎসাহ, স্বৰৰ সৌষ্ঠৱ, বল আৰু বৰ্ণৰ প্ৰসন্নতা; লগতে সৰ্বদোষক্ষয়।
Verse 14
जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं
জপ আৰু ধ্যান বিনা (সত্য) ‘গৰ্ভ’ নহয়; কিন্তু জপ-ধ্যানযুক্ত হ’লে সেই ‘গৰ্ভ’ পূৰ্ণতা পায়। ইন্দ্ৰিয়জয়ৰ বাবে সেই পৰম ‘গৰ্ভ’ ধাৰণ কৰা উচিত।
Verse 15
ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्
জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰে যুক্ত হৈ, প্ৰাণায়ামৰ বশে ইন্দ্ৰিয়সমূহ দমন কৰিলে মানুহ নিশ্চয়েই সকলোকে জয় কৰে।
Verse 16
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
সেই সকলো আচলতে ইন্দ্ৰিয়েই; স্বৰ্গ আৰু নৰক—উভয়েই—ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰাই জন্মে। ইন্দ্ৰিয় সংযত হলে স্বৰ্গলৈ, আৰু মুক্ত হলে নৰকলৈ নিয়ে যায়।
Verse 17
शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः
শৰীৰক ৰথ বুলি কোৱা হয়; তাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ ঘোঁৰা। মনক সাৰথি বুলি কোৱা হয়, আৰু প্ৰাণায়ামক চাবুক বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 18
ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्
জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ ৰশ্মিৰে গঢ়া লাগামেদি সংযত মন, প্ৰাণায়ামৰ একসংহিত সাধনাৰে ধীৰে ধীৰে স্থিৰতা লাভ কৰে।
Verse 19
जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः
যি ব্যক্তি কুশৰ আগত লোৱা পানীৰ এটা বিন্দু মাহে মাহে পান কৰে, সেই আচৰণৰ ফল শতবছৰাধিক প্ৰাণায়ামৰ ফলৰ সমান।
Verse 20
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते
ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিষয়াসক্ত হৈ বিষয়-সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, যি সাধকে প্ৰাণায়াম-ৰূপ অঙ্কুশেৰে সিহঁতক টানি আনি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, তাকেই প্ৰত্যাহাৰ বোলা হয়।
Verse 21
उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्
ভোগ-নদীৰ অতিবেগ স্ৰোতে ভাহি যি দৰে কোনোবাই পানীত ডুবিবলৈ ধৰে, তেনেদৰে মানুহে নিজৰ দ্বাৰাই নিজৰ আত্মাক উদ্ধাৰ কৰিব লাগে; আৰু জ্ঞান-বৃক্ষৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে।
Frequently Asked Questions
It emphasizes precise practice-setup (seat height and layers), posture alignment and gaze-fixation, the definitions of recaka–pūraka–kumbhaka, and measured regulation via mātrā/tāla-based types (kanyaka, madhyama, uttama).
It frames bodily steadiness and breath-regulation as tools for purification and indriya-jaya, integrating japa and dhyāna to stabilize the ‘garbha’ (inner seed-state), thereby enabling pratyāhāra and refuge in knowledge—steps that support Brahma-vidyā and liberation.