Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ভগৱান অগ্নিয়ে ধ্যানক অবিচ্ছিন্ন, অবিক্ষিপ্ত আৰু নিৰ্বিঘ্ন চিন্তন বুলি ব্যাখ্যা কৰে—পুনঃপুনঃ মনক বিষ্ণু/হৰিত স্থিৰ কৰি, পৰম অৱস্থাত ব্ৰহ্মতেই একাত্ম হোৱা। ধ্যান হৈছে মাজত অন্য ভাব নসোমোৱা একধাৰা ‘প্ৰত্যয়’; খোজ কঢ়া, থিয় হোৱা, শোৱা, জাগি থকা—যিকোনো দেশ-কালত সম্ভৱ। সাধনাৰ চাৰিটা অংগ কোৱা হৈছে: ধ্যাতা, ধ্যান, ধ্যেয় আৰু প্ৰয়োজন; যোগাভ্যাসে মুক্তি আৰু অণিমা আদি অষ্টৈশ্বৰ্যও দিয়ে। ‘ধ্যান-যজ্ঞ’ক শুদ্ধ, অহিংস অন্তৰ্যাগ হিচাপে বাহ্য কৰ্মকাণ্ডতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোৱা হৈছে; ই মন শুদ্ধ কৰি অপৱৰ্গ প্ৰদান কৰে। ক্ৰমে গুণত্রয় বিন্যাস, তিন ৰঙৰ মণ্ডল, হৃদয়-পদ্মৰ প্ৰতীক (পাপৰি সিদ্ধি; নাল/কৰ্ণিকা জ্ঞান-বৈৰাগ্য) আৰু অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ ওঙ্কাৰ বা প্ৰধান-পুরুষাতীত তেজোময় পদ্মাসীন প্ৰভুৰ ধ্যান শিকোৱা হৈছে। শেষত বৈষ্ণৱ মূৰ্তিধ্যান, ‘মই ব্ৰহ্ম… মই বাসুদেৱ’ এই সংকল্প জপসহ; জপ-যজ্ঞক ৰক্ষা, সমৃদ্ধি, মুক্তি আৰু মৃত্যুজয়ৰ বাবে অনুত্তম বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘আসন, প্ৰাণায়াম আৰু প্ৰত্যাহাৰ’ নামৰ ৩৭২তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ৩৭৩তম অধ্যায়—‘ধ্যান’। অগ্নিয়ে ক’লে—‘ধ্যৈ’ ধাতু ‘চিন্তা’ অৰ্থে স্মৃত। অবিক্ষিপ্ত মনৰে বাৰে বাৰে বিষ্ণুচিন্তা কৰাকেই ধ্যান বুলি কোৱা হয়।
Verse 2
आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते
যাৰ মন সমন্বিত আৰু যাৰ সকলো উপাধি-মলিনতা মুক্ত, সেই আত্মাৰ ব্ৰহ্মচিন্তাৰ সমান স্থিৰ শক্তিকেই ধ্যান বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते
ধ্যেয়-বস্তুক আশ্ৰয় কৰি যি প্ৰত্যয় স্থিত, যাৰ ধাৰা একৰূপ, আৰু যি মাজে মাজে উঠা বিচ্ছিন্নকাৰী অন্য প্ৰত্যয়ৰ পৰা মুক্ত—সেই প্ৰত্যয়কেই ধ্যান বোলা হয়।
Verse 4
ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना
ধ্যেয়ত চিত্ত স্থিৰ হোৱা ব্যক্তিৰ বাবে, য’তেই হওক, একেটা প্ৰত্যয়ৰ একাগ্ৰ ভাবনাই ‘ধ্যান’ বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Verse 5
एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्
এইদৰে ধ্যানত সম্পূৰ্ণ যুক্ত হৈ যি নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰে, সি নিজৰ কুল, স্বজন আৰু মিত্ৰক উদ্ধাৰ কৰি হৰি-স্বরূপ (বিষ্ণুতাদাত্ম্য) লাভ কৰে।
Verse 6
एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः
এইদৰে যি শ্ৰদ্ধাৰে হৰিক অর্ধ-মুহূর্তো ধ্যান কৰে, সি সেই পৰম গতি লাভ কৰে, যি সকলো মহাযজ্ঞেও দিব নোৱাৰে।
Verse 7
भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्
‘ভোগ-নদী’ত লীন হোৱাৰ অৰ্থ বুজি, ধ্যাতা, ধ্যান, ধ্যেয় আৰু ধ্যানৰ প্ৰয়োজন—এই চতুষ্টয় জানি তত্ত্ববিদে যোগত নিয়োজিত হ’ব লাগে।
Verse 8
योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः
যোগাভ্যাসৰ পৰা মুক্তি হয় আৰু অষ্টবিধ মহৎ ঐশ্বৰ্যও লাভ হয়। (যোগী) জ্ঞান-বৈরাগ্যসম্পন্ন, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু ক্ষমাশীল হওক।
Verse 9
विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्
বিষ্ণুভক্ত আৰু সদা উদ্যমী পুৰুষে এইদৰে ধ্যান কৰিব লাগে; এনেকুৱা ধ্যানীজনকেই স্মৃতিত সত্য সাধক বুলি কোৱা হৈছে। পৰব্ৰহ্ম মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত দুয়ো; হৰিৰ ধ্যানেই চিন্তন-ৰূপ মনন।
Verse 10
सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्
পৰম হৰিক সাকাৰ (সকল) আৰু নিৰাকাৰ (নিষ্কল) দুয়ো ৰূপে জানিব লাগে; তেওঁ সৰ্বজ্ঞ। অণিমা আদি গুণ-ঐশ্বৰ্য আৰু মোক্ষ—এইবোৰ ধ্যানৰ প্ৰয়োজন বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि
যি ব্যক্তি কৰ্মক তাৰ ফলসহ বিষ্ণুলৈ অৰ্পণ কৰে, সেয়ে সেয়ে পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিব লাগে—চলতে, থিয় হৈ, শুই, জাগি, চকু মেলি-বন্ধ কৰোঁতেও।
Verse 12
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्
শুচি হওক বা অশুচি, সদায় ঈশ্বৰক ধ্যান কৰা উচিত। নিজৰ দেহ-আয়তনৰ অন্তৰস্থ অন্তত, মনত কেশৱক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 13
हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः
হৃদয়-পদ্মৰ পীঠিকাৰ মাজত ধ্যানযোগে পূজা কৰিব লাগে। ধ্যান-যজ্ঞ পৰম, শুদ্ধ আৰু সৰ্বদোষবিবৰ্জিত।
Verse 14
तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः
সেই যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে মুক্তি লাভ হয়; কেৱল বাহ্যিক ‘শুদ্ধ’ অথচ প্ৰকৃত যজ্ঞ নহয়—এনে আচার-অনুষ্ঠানৰ দ্বাৰা নহয়। হিংসাদোষমুক্ত হোৱাৰ বাবে ই সত্য শুদ্ধি আনে আৰু চিত্তসংযম-পরিশোধনৰ সাধন হয়।
Verse 15
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं
ধ্যানযজ্ঞ সেই বাহ্য কৰ্মতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আৰু অপবৰ্গ (মুক্তি) ফল প্ৰদান কৰে। সেয়ে শুদ্ধ হলেও অনিত্য বাহ্যসাধন ত্যাগ কৰি অন্তৰ্মুখী পথ আশ্ৰয় কৰা উচিত।
Verse 16
यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं
যজ্ঞাদি কৰ্ম ত্যাগ কৰি অতি নিবিড়ভাৱে যোগাভ্যাস কৰা উচিত—বিকাৰমুক্ত অব্যক্ত তত্ত্বৰ ধ্যান কৰি, যি ভোগ্য বস্তু আৰু ভোগানুভৱৰ—উভয়ৰ সঙ্গেও সংযুক্ত।
Verse 17
चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः
প্ৰথমে হৃদয়ত ক্ৰমে গুণত্রয় ধ্যান কৰিব—তমসক ৰজসৰে আচ্ছাদিত কৰি, তাৰ পিছত ৰজসক সত্ত্বৰে আচ্ছাদিত কৰিব।
Verse 18
ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः
‘ধ্যানমাৰ্গেণ’—খ আৰু জ পাণ্ডুলিপিত এই পাঠ। প্ৰথমে ত্ৰিমণ্ডল ধ্যান কৰিব—ক্ৰমে কৃষ্ণ, ৰক্ত আৰু শ্বেত। গুণাতীত, কেৱল সত্ত্ব-উপাধিযুক্ত পুৰুষ পঞ্চবিংশ তত্ত্ব বুলি গণ্য।
Verse 19
ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं
এই অশুদ্ধ ধ্যানবস্তু ত্যাগ কৰি শুদ্ধ ৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে—পুৰুষৰ ওপৰত স্থিত দিব্য পদ্মৰূপ ঐশ্বৰ্য।
Verse 20
द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं
সেয়া বাৰ অঙ্গুল বিস্তৃত—শুদ্ধ, সম্পূৰ্ণ বিকশিত আৰু শ্বেত হ’ব। তাৰ নাল আঠ অঙ্গুল, নাভিকন্দৰ পৰা উদ্ভূত।
Verse 21
पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्
পদ্মৰ আঠটা পাঁহি অণিমা আদি আঠ গুণৰূপে জ্ঞেয়। তাৰ কৰ্ণিকা, কেশৰ আৰু নাল—এইবোৰেই উত্তম জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য।
Verse 22
विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं
পদ্ম ধ্যান কৰি এইদৰে ভাবিব—“তাৰ কন্দ বিষ্ণু আৰু ধৰ্ম।” তাৰ পৰা ধৰ্ম, জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য উদ্ভৱ হয়—পৰম, শিৱ-ঐশ্বৰ্যময়।
Verse 23
ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं
পদ্মাসন সম্পূৰ্ণকৈ জানি (সাধি) সকলো দুখৰ অন্ত লাভ হয়। সেই পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ মাজত দীপশিখাৰ দৰে শুদ্ধ ৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 24
अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं
অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ পৰিমাণৰ নিৰ্মল পৰমেশ্বৰক ওঙ্কাৰৰূপে ধ্যান কৰিব লাগে—তারা (প্ৰণৱ) স্বৰূপে, কদম্ব-কুঁহিৰ গোলকৰ সদৃশ আকাৰত অৱস্থিত যেন।
Verse 25
ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं
অথবা পদ্মাসনত অধিষ্ঠিত প্ৰভুক ধ্যান কৰিব লাগে—যি চাৰিওফালে ৰশ্মিজালে দীপ্তিমান, পৰম পদত স্থিত, আৰু প্ৰধান আৰু পুৰুষ উভয়ৰ অতীত।
Verse 26
ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्
মন স্থিৰ কৰিবলৈ পৰম অক্ষৰ ওঙ্কাৰৰ সদা ধ্যান আৰু জপ কৰিব লাগে; আৰু ক্ৰমে স্থূল (আধাৰযুক্ত) ধ্যানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আগবাঢ়িব লাগে।
Verse 27
तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं
যেতিয়া সেই (অন্তঃপ্ৰবাহ) নিশ্চল হয়, তেতিয়া সূক্ষ্ম দেহত অৱস্থিত হ’লেও তাৰ উপলব্ধি হয়। ই নাভিকন্দত স্থিত নাল, যি দহ অঙ্গুল পৰিমাণে বিস্তৃত।
Verse 28
नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं
নালসহ অষ্টদল পদ্ম—দ্বাদশ অঙ্গুল বিস্তৃত—ধ্যানত ধাৰণ কৰিব লাগে। সত্ত্ব-উপাধিযুক্ত কেশৱক সদায় ধ্যান কৰিব লাগে। কৰ্ণিকা আৰু কেশৰসহ সেই পদ্মত সূৰ্য, সোম আৰু অগ্নি-মণ্ডলসমূহো ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 29
अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः
অগ্নিমণ্ডলৰ মধ্যস্থলে বিষ্ণু অৱস্থিত—তেওঁ শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণকাৰী, পদ্মধাৰী চতুৰ্ভুজ; অথবা অষ্টভুজ হৰি ৰূপেও ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 30
शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः
তেওঁ শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু বাহুবলয় ধাৰণ কৰে, পাশ আৰু অঙ্কুশো ধৰে; তেওঁ পৰম। তেওঁৰ বৰ্ণ স্বৰ্ণময় আৰু দীপ্ত শ্বেত; বক্ষে শ্ৰীৱৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে ভূষিত।
Verse 31
वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्
তেওঁ বনমালা ধাৰণ কৰে, স্বৰ্ণহাৰে শোভিত; মকৰাকৃতি কুণ্ডল দীপ্তিময়; ৰত্নোজ্জ্বল কিৰীটধাৰী আৰু মহান প্ৰভু পীতাম্বৰ পৰিধান কৰে।
Verse 32
सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ
সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ, ইচ্ছামতে বিতস্তি-মাত্ৰ (এটা বিত্তা) পৰিমাণৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি এইদৰে ধ্যান কৰিব লাগে—“মই ব্ৰহ্ম; মোৰ স্বৰূপ জ্যোতি; মই বাসুদেৱ—সম্পূৰ্ণ বিমুক্ত।” ওঁ।
Verse 33
ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति
ধ্যানত ক্লান্ত হলে মন্ত্ৰজপ কৰিব, আৰু জপত ক্লান্ত হলে (অৰ্থ আৰু দেৱতাক) চিন্তা কৰিব। যি জপ-ধ্যান আদি সাধনাত নিয়োজিত থাকে, তাৰ প্ৰতি বিষ্ণু শীঘ্ৰে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 34
जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं
জপযজ্ঞৰ তুলনাত অন্য যজ্ঞসমূহ তাৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়। জপকাৰীৰ ওচৰলৈ ৰোগ, মানসিক ক্লেশ আৰু অশুভ গ্ৰহপ্ৰভাৱ নাহে। জপৰ দ্বাৰা ভোগ, মুক্তি আৰু মৃত্যুজয়—এই ফল লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
It specifies dhyāna as a single, uniform pratyaya free from intervening cognitions, and gives a stepwise inner-visualization protocol: guṇa sequencing, tri-maṇḍala colors, heart-lotus measurements (e.g., 12-aṅgula lotus; stalk measures), Oṅkāra as thumb-sized, and placement of Viṣṇu within fire/solar/lunar maṇḍalas.
It reframes worship as dhyāna-yajña—an inward, non-violent sacrifice that purifies the mind, replaces reliance on external rites, stabilizes attention through Omkāra and japa, and culminates in realization-oriented contemplation (Hari/Brahman), thereby supporting both disciplined living (bhukti) and liberation (mukti/apavarga).
Liberation (mukti/apavarga) and aṣṭa-aiśvarya—mastery through qualities beginning with aṇimā—are explicitly stated as the purposes of dhyāna, with japa also yielding protection from afflictions and victory over death.