Adhyaya 375

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘ধাৰণা’ নামৰ তিনিশ চৌহাত্তৰতম অধ্যায়। এতিয়া ‘সমাধি’ নামৰ তিনিশ পঁচহাত্তৰতম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যি ধ্যানত কেৱল আত্মাই প্ৰকাশিত হয়, যি নিৰ্বিকার, স্থিৰ, শান্ত সমুদ্ৰৰ দৰে অৱস্থিত আৰু শুদ্ধ চৈতন্যৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত, তাকেই ইয়াত সমাধি বোলা হয়।

Verse 2

ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः

যি যোগী ধ্যান কৰি মনক দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰি অচল আৰু স্থিৰ থাকে—বতাহবিহীন ঠাইৰ দীপশিখাৰ দৰে—তাক সমাধিস্থ বুলি কোৱা হয়।

Verse 3

न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः

সেই নুশুনে, নাঘ্ৰাণ কৰে; নেদেখে, নকথা কয়; স্পৰ্শো নুবুজে, আৰু মন সংকল্প নকৰে।

Verse 4

न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते

সেই একোৰ সৈতে অভিমান/তাদাত্ম্য নকৰে আৰু কাঠৰ দৰে বাহ্য বিষয় নুবুজে; এইদৰে ঈশ্বৰত লীন হৈ সি সমাধিস্থ বুলি কোৱা হয়।

Verse 5

यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः

যেনে বতাহ নথকা ঠাইত থোৱা দীপ নকঁপে—এই উপমা স্মৃত; তেনে বিষ্ণুক আত্মা বুলি ধ্যান কৰা যোগীৰ সেই স্থিৰতাই সমাধি।

Verse 6

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः

পূৰ্বলক্ষণ ওলায়—দিব্য, সিদ্ধি-সূচক চিন; যেনে কাণৰ পৰা স্ৰাৱ, ধাতু/দেহতত্ত্বৰ ঝৰা, দাঁতৰ বিষ আৰু অংগবেদনা।

Verse 7

प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः

দেৱতাসকলেও সেই যোগীক দিব্য ভোগেৰে প্ৰাৰ্থনা কৰে; আৰু ৰজাসকল—অঢেল ধনৰ অধিপতি—ভূমিদান আৰু ধনসম্পদেৰে তাক অনুৰোধ কৰে।

Verse 8

वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते

বেদ আদি সকলো শাস্ত্ৰ স্বয়ং উদ্ভৱ হৈ প্ৰৱৰ্তিত হয়; আৰু তেওঁৰ বাবে ইচ্ছিত ছন্দক বিষয় কৰি কাব্যো স্বতঃ প্ৰকাশ পায়।

Verse 9

रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति

তেওঁ দিব্য ৰসায়ন-সিদ্ধি আৰু দিব্য ঔষধি-লতা লাভ কৰে; লগতে সকলো শিল্প আৰু সকলো কলাতো পাৰদৰ্শিতা পায়।

Verse 10

सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति

“সুৰেন্দ্ৰকন্যা …” আদি উদাহৰণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰতিভা আদি কাব্যগুণ যি তৃণসম বুলি জানি ত্যাগ কৰে, তাৰ ওপৰত বিষ্ণু প্ৰসন্ন হয়।

Verse 11

अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः

অণিমা আদি গুণৰ ঐশ্বৰ্যৰে যুক্ত হৈ তেওঁ শিষ্যত জ্ঞান প্ৰকাশ কৰে; আৰু ইচ্ছামতে ভোগ ভোগ কৰি দেহ ত্যাগ কৰি, তাৰ পিছত লয় (পৰম লীনতা) লাভ কৰে।

Verse 12

तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः

মানুহে নিজৰ স্বাত্মাত—বিজ্ঞানত, আনন্দত, ঈশ্বৰ-ৰূপ ব্ৰহ্মত—স্থিত থাকিব লাগে; কিয়নো মলিন মন দাগধৰা দৰ্পণৰ দৰে, সেয়া সত্য আত্মজ্ঞানৰ বাবে সক্ষম নহয়।

Verse 13

सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां

দেহীয়ে নিজৰ দেহক আশ্ৰয় কৰি বেদনা অনুভৱ কৰে; কিন্তু যোগযুক্ত সাধকে, যোগৰ সকলো অনুশীলনৰ দ্বাৰা, বেদনা নাপায়।

Verse 14

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्

যেনেকৈ একে আকাশ ঘট আদি পাত্ৰত পৃথক পৃথক যেন দেখা যায়, তেনেকৈ একে আত্মা বহু দেহত বহু ৰূপে যেন প্ৰতীয়মান হয়—যেন বহু জলপাত্ৰত সূৰ্যৰ প্ৰতিবিম্ব।

Verse 15

ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं

ব্ৰহ্ম, আকাশ, বায়ু আৰু তেজ; জল, পৃথিৱী আৰু ধাতু-তত্ত্ব—এই লোকসমূহ আৰু এই আত্মা: সেই পৰমতত্ত্বৰ পৰা চৰাচৰ সকলো উদ্ভৱ হয়।

Verse 16

गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः

যেনেকৈ মাটিৰ ঢেলা, দণ্ড আৰু চক্ৰৰ সংযোগত কুম্ভকাৰ ঘট গঢ়ে, অথবা খেৰ, মাটি আৰু কাঠেৰে গৃহকাৰ গৃহ নিৰ্মাণ কৰে; তেনেকৈ সাধন আৰু উপাদানৰ সংযোগত কাৰ্য সিদ্ধ হয়।

Verse 17

करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च

এইদৰে ইন্দ্ৰিয়-কৰণসমূহ গ্ৰহণ কৰি আত্মা ইয়াত বিভিন্ন যোনিত প্ৰৱেশ কৰে; আৰু পাছত কৰণসমূহৰ সৈতে পুনৰ একত্ৰ হৈ নিজকে শুদ্ধ কৰে।

Verse 18

कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्

মানুহ কৰ্ম, দোষ‑মোহ আৰু নিজৰ ইচ্ছাৰ দ্বাৰাই বন্ধন পায়। জ্ঞানৰ দ্বাৰা জীৱ মুক্ত হয়; আৰু ধৰ্মাচৰণে যোগী ৰোগভোগী নহয়।

Verse 19

वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः

যেনেকৈ সলতে, আধাৰ আৰু তেলৰ যথাযথ সংযোগে প্ৰদীপ স্থিৰ থাকে, তেনেকৈ দেহধাৰক তত্ত্বত বিকৃতি দেখা দিলে প্ৰাণক্ষয় হয় আৰু অকালমৃত্যু ঘটে।

Verse 20

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः

তাৰ ৰশ্মি অনন্ত। যি প্ৰদীপৰ দৰে হৃদয়ত অৱস্থিত, তাৰ ৰশ্মি নানা বৰ্ণৰ—শ্বেত‑শ্যাম, বাদামি‑নীলকৃষ্ণ, কপিল, পীত আৰু লোহিত।

Verse 21

ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं

সেই পথসমূহৰ মাজত এটা ঊৰ্ধ্বগতিৰ পথ আছে। যি সূৰ্যমণ্ডল ভেদ কৰি ব্ৰহ্মলোক অতিক্ৰম কৰে, সি সেই পথেই পৰম, পৰাতীত গতি লাভ কৰে।

Verse 22

यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते

তাৰ ৰশ্মিৰ আন এটা শতক কেৱল ঊৰ্ধ্বদিশত স্থিত; সেই ঊৰ্ধ্বমুখী তেজে দেৱনিকায়সমূহৰ ধামসমূহ লাভ হয়।

Verse 23

ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः

তেওঁৰ বহুৰূপী ৰশ্মিসমূহ তললৈ বিস্তাৰিত আৰু মৃদুপ্ৰভাযুক্ত; সেই ৰশ্মিৰ দ্বাৰাই তেওঁ ইয়াত কৰ্মফল ভোগৰ বাবে বিচৰণ কৰে।

Verse 24

बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि

সকলো জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, মন আৰু কৰ্মেন্দ্ৰিয়; লগতে অহংকাৰ আৰু বুদ্ধি—পৃথিৱী আদি স্থূলভূতসহ—এইসমূহেই তত্ত্বসমূহ বুলি বুজিব লাগে।

Verse 25

अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः

অব্যক্ত আত্মা ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু তাৰ ক্ষেত্ৰ ‘ক্ষেত্ৰ’ বুলিও নিগদ্য। তেওঁ সৰ্বভূতৰ ঈশ্বৰ—সৎ আৰু অসৎ উভয়; অস্তিত্ব আৰু অনস্তিত্বও তেওঁয়েই।

Verse 26

बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु

অব্যক্তৰ পৰা বুদ্ধিৰ উৎপত্তি হয়; তাৰ পৰা অহংকাৰ জন্মে। সেই অহংকাৰৰ পৰা আকাশ আদি তত্ত্ব জন্মে, আৰু সিহঁতৰ গুণ ক্ৰমে একে একে বৃদ্ধি পায়।

Verse 27

शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते

শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ—এইবোৰেই সিহঁতৰ (ভূতসমূহৰ) গুণ। ইয়াৰ মাজত যি যি আধাৰত আশ্ৰিত, সি শেষত সেই আধাৰতে লীন হয়।

Verse 28

सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः

সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিনিও তাৰ গুণ বুলি কীৰ্তিত। ৰজ-তমে আচ্ছন্ন হ’লে সি সত্যই চক্ৰৰ দৰে ঘূৰি ঘূৰি ভ্ৰমে।

Verse 29

अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः

যি অনাদি হৈও আদিৰ কাৰণ, সেয়াই পৰম পুৰুষ। লিঙ্গ-শৰীৰ আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা যি গ্ৰাহ্য, তাক ‘বিকাৰ’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 30

यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्

যাৰ পৰা দেৱগণ, পুৰাণ, বিদ্যা আৰু উপনিষদ উদ্ভৱ হয়; লগতে শ্লোক, সূত্ৰ, ভাষ্য আৰু বাক্‌ময় যি কিছুমান আছে—সকলো তেওঁৰ পৰাই।

Verse 31

पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति

পিতৃযানৰ উপপথেৰে আৰু অগস্ত্য-সম্পৰ্কীয় অন্তৰাল পথেদি, অগ্নিহোত্ৰকাৰীসকল—প্ৰজাকামনাৰে—স্বৰ্গৰ পিনে গমন কৰে।

Verse 32

ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः

আৰু যিসকল গৃহস্থধৰ্মত স্থিত হৈ দানত সম্যক পৰায়ণ আৰু অষ্টগুণেৰে যুত—সেয়াই গৃহমেধী মুনি; সংখ্যা অষ্টআশি সহস্ৰ।

Verse 33

पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः

পুনৰাৱর্তনৰ সময়ত সৃষ্টিৰ বীজস্বৰূপ ধৰ্মপ্ৰৱৰ্তক সপ্তৰ্ষি আৰু নাগবীথী দেৱলোকৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰে।

Verse 34

तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया

যিসকলে সকলো আৰম্ভ-কাৰ্য ত্যাগ কৰি তপস্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য, আসক্তি-ত্যাগ আৰু মেধাৰ দ্বাৰা স্থিত থাকে, তেওঁলোকেই প্ৰকৃত মুনি।

Verse 35

यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः

তেওঁলোকে য’তে য’তে অৱস্থান কৰে, আহূত সম্প্লৱ (অন্তিম প্ৰলয়) পৰ্যন্ত তাত বেদপাঠ, যজ্ঞ, ব্ৰহ্মচৰ্য, তপস্যা আৰু দম (ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ) প্ৰবল থাকে।

Verse 36

श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु

শ্ৰদ্ধা, উপবাস (ব্ৰতাচৰণ) আৰু আত্মনিষ্ঠ সত্যতা—এইবোৰ জ্ঞানৰ হেতু। সেয়ে সকলো আশ্ৰমে এইদৰে সেই তত্ত্ব/আত্মাৰ ওপৰত নিৰন্তৰ নিদিধ্যাসন কৰা উচিত।

Verse 37

द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः

সেয়ে দ্বিজসকলে তাক প্ৰত্যক্ষভাৱে উপলব্ধি কৰিব লাগে, তাৰ পাছত মনন কৰিব লাগে আৰু শাস্ত্ৰোপদেশৰ পৰা শ্ৰৱণো কৰিব লাগে। যিসকলে এইদৰে তাক লাভ কৰে—যিসকলে আৰণ্যক-আশ্ৰয় (বননিষ্ঠ ধ্যানজীৱন) গ্ৰহণ কৰিছে—তেওঁলোকেই সত্য লাভ কৰে।

Verse 38

उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं

পৰম শ্ৰদ্ধাযুক্ত দ্বিজসকলে সত্যৰ উপাসনা কৰে; তেওঁলোকৰ বাবে ক্ৰমে উজ্জ্বল পথৰ স্তৰসমূহ—অৰ্চি (জ্বালা), দিন, শুক্লপক্ষ আৰু তাৰ পিছত উত্তৰায়ণ—উদ্ভৱ হয়।

Verse 39

अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्

সেইজন আনন্দময় দেৱলোক, সবিতৃলোক আৰু বিদ্যুৎ-দীপ্ত লোক লাভ কৰে; তাৰ পিছত সেই পুৰুষে কেৱল মনৰ দ্বাৰাই ব্ৰহ্মলোকীয় স্তৰসমূহৰ ওচৰলৈ গমন কৰে।

Verse 40

करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः

তেওঁলোকৰ বাবে ইয়াত পুনৰাগমন নাই। যিসকল লোকে যজ্ঞ, তপস্যা আৰু দানৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ জয় কৰিছে, তেওঁলোক পুনৰ নাহে।

Verse 41

धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं

(প্ৰয়াণ কৰা জীৱ) ধোঁৱা, ৰাতি, কৃষ্ণপক্ষ আৰু দক্ষিণায়নৰ পথে যায়; তাৰ পিছত পিতৃলোক, চন্দ্ৰলোক, আকাশ, বায়ু, জল আৰু পৃথিৱীলৈ উপনীত হয়।

Verse 42

क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः

তেওঁলোক ক্ৰমে ইয়াত জন্ম লয় আৰু পুনৰ প্ৰস্থান কৰে। আত্মাৰ এই দ্বিমাৰ্গ (বন্ধন আৰু মুক্তিৰ পথ) যিয়ে নাজানে, সি এই চক্রতেই আবদ্ধ থাকে।

Verse 43

दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्

ধ্যানৰ দ্বাৰা জীৱ যেন সংসাৰিক অহংকাৰৰ বাবে মৃতপ্ৰায় হয়। সি সাপ, পতংগ, কীট বা কৃমি যিয়েই হওক—হৃদয়ত দীপৰ দৰে ব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিলে জীৱৰ পৃথক অহংবোধ নিভি যায়।

Verse 44

न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते

যাৰ ধন ন্যায়পথে অৰ্জিত, যি তত্ত্বজ্ঞানত নিষ্ঠাৱান, যি অতিথিসত্কাৰত আনন্দ পায়, যি শ্রাদ্ধ কৰে আৰু সত্যভাষী—এনেকুৱা গৃহস্থও মুক্তি লাভ কৰে।