Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৱৰ্তী অদ্বৈত-ব্ৰহ্মবিজ্ঞানৰ পাছত অগ্নিয়ে ‘গীতাসাৰ’ ৰূপে কৃষ্ণৰ অৰ্জুন-উপদেশৰ সংক্ষিপ্ত সাৰ দাঙি ধৰে, যি ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো প্ৰদান কৰে। অজাত আত্মতত্ত্বে শোকনাশ, আৰু বন্ধনৰ মানসিক শৃংখলা—ইন্দ্ৰিয়-স্পৰ্শৰ পৰা আসক্তি, তাৰপিছত কাম, ক্ৰোধ, মোহ আৰু বিনাশ—বৰ্ণনা কৰি সৎসঙ্গ আৰু কামত্যাগক স্থিতপ্ৰজ্ঞাৰ মুখ্য পথ বুলি কোৱা হৈছে। ব্ৰহ্মত কৰ্ম অৰ্পণ কৰি আসক্তি ত্যাগে কৰ্মযোগ, আৰু সকলো ভূতত আত্মদৰ্শন স্থাপন কৰা হয়। ভক্তি আৰু প্ৰভু-শৰণাগতিয়ে মায়া অতিক্ৰম, অধ্যাত্ম/অধিভূত/অধিদৈৱত/অধিযজ্ঞৰ সংজ্ঞা, আৰু মৃত্যুকালে ‘ওঁ’ স্মৰণে পৰমগতিৰ তত্ত্বো উল্লেখিত। ক্ষেত্ৰ-ক্ষেত্ৰজ্ঞ, জ্ঞানসাধন (অমানিত্ব, অহিংসা, শৌচ, বৈৰাগ্য আদি), ব্ৰহ্মৰ সৰ্বব্যাপিতা, আৰু গুণভেদে জ্ঞান-কর্ম-কর্তা-তপ-দান-আহাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ দিয়া হৈছে। শেষত স্বধৰ্মক বিষ্ণুপূজা ৰূপে পবিত্ৰ কৰি কৰ্তব্যক আধ্যাত্মিক সিদ্ধিৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘অদ্বৈত ব্ৰহ্মবিজ্ঞান’ নামৰ ৩৭৯তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৮০তম অধ্যায় ‘গীতা-সাৰ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—মই গীতাৰ সাৰ বৰ্ণনা কৰিম, যি সকলো ‘গীতা’ উপদেশৰ ভিতৰত উত্তমোত্তম; কৃষ্ণে পূৰ্বে অৰ্জুনক যি কৈছিল আৰু যি ভোগ-মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—প্ৰাণ গ’লেও নাযাওঁলেও দেহধাৰী শোকযোগ্য নহয়। আত্মা অজ, অজৰ, অমৰ আৰু অভেদ্য; সেয়ে শোক আদি ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 3
ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च
বিষয়সমূহক বাৰে বাৰে ধ্যান কৰা পুৰুষৰ তাত আসক্তি জন্মে। আসক্তিৰ পৰা কামনা, তাৰ পৰা ক্ৰোধ; আৰু ক্ৰোধৰ পৰা ঘোৰ মোহ উৎপন্ন হয়।
Verse 4
अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्
মোহৰ পৰা স্মৃতিভ্ৰংশ হয়; বুদ্ধিনাশ হ’লে মানুহ বিনষ্ট হয়। দুঃসঙ্গৰ হানি সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা দূৰ হয়, আৰু সৎসঙ্গৰ পৰা মোক্ষকামনা জাগে।
Verse 5
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
কামনা ত্যাগ কৰিলে মানুহ আত্মাত স্থিত হয়; তাকেই স্থিতপ্ৰজ্ঞ বোলা হয়। যি অৱস্থা সকলো ভূতৰ বাবে ‘ৰাতি’, সেই অৱস্থাত সংযমী জাগ্ৰত থাকে।
Verse 6
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
যি অৱস্থাত সাধাৰণ ভূতসমূহ জাগ্ৰত থাকে, সেই অৱস্থা দৰ্শনশীল মুনিৰ বাবে ‘ৰাতি’। আৰু যি কেৱল আত্মাতেই সন্তুষ্ট, তাৰ কোনো বাধ্যতামূলক কৰ্ম নাই।
Verse 7
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः
হে মহাবাহো! তত্ত্বজ্ঞানীৰ বাবে ইয়াত কৰা কৰ্মে কোনো লাভ নাই, আৰু নকৰিলেও কোনো ক্ষতি নাই; কিয়নো সি গুণ আৰু কৰ্মৰ যথাৰ্থ বিভাগ জানে।
Verse 8
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति
‘গুণসমূহ গুণসমূহৰ মাজতেই প্ৰৱৰ্তে’ বুলি জানি সি আসক্ত নহয়। জ্ঞানৰূপ নাওঁৰে সি সকলো পাপ আৰু বিপদ পাৰ হয়।
Verse 9
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
হে অৰ্জুন! জ্ঞানাগ্নিয়ে সকলো কৰ্ম ভস্ম কৰে। যি কৰ্ম ব্রহ্মত অৰ্পণ কৰি, আসক্তি ত্যাগ কৰি কৰে, সি শুদ্ধ হয়।
Verse 10
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
যি সকলো ভূতত আত্মাক আৰু আত্মাত সকলো ভূতক দেখে, সি পাপে লিপ্ত নহয়—যেনেকৈ পদ্মপাতা পানীত ভিজে নাযায়।
Verse 11
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते
যোগত নিয়তচিত্ত, সৰ্বত্ৰ সমদৰ্শনে দেখা যোগী; যোগভ্ৰষ্ট হলেও সি শুচি আৰু সমৃদ্ধ লোকৰ ঘৰত পুনৰ জন্ম লয়।
Verse 12
न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
হে তাত! কল্যাণকৰ্ম কৰা কোনো লোকেই দুৰ্গতিলৈ নাযায়। কিয়নো এই দেবী—গুণময়ী মোৰ মায়া—অতিক্ৰম কৰা অতি কঠিন।
Verse 13
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ
হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! যিসকলে কেৱল মোৰ শৰণ লয়, তেওঁলোকে এই মায়া অতিক্ৰম কৰে। তেওঁলোক চাৰি প্ৰকাৰ—আর্ত, জিজ্ঞাসু, অৰ্থার্থী আৰু জ্ঞানী।
Verse 14
चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते
চাৰি প্ৰকাৰ ভক্তে মোক ভজে; আৰু জ্ঞানী একত্বত স্থিত থাকে। অক্ষৰেই পৰম ব্ৰহ্ম; স্বভাৱক অধ্যাত্ম বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं
যি বিসৰ্গে ভূত-ভাবৰ উদ্ভৱ ঘটায়, তাকেই ‘কৰ্ম’ বুলি কোৱা হয়। ক্ষৰভাব ‘অধিভূত’, আৰু পুৰুষ ‘অধিদৈৱত’ নামে অভিহিত।
Verse 16
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः
হে দেহধাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! এই দেহৰ ভিতৰত মই একাই অধিযজ্ঞ। আৰু যি অন্তকালত মোক স্মৰণ কৰে, সি নিঃসন্দেহে মোৰ ভাব প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 17
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्
মানুহে অন্তত যি যি ভাব স্মৰণ কৰি দেহ ত্যাগ কৰে, সি সেই ভাবেই প্ৰাপ্ত হয়। আৰু ভ্ৰূমধ্যত প্ৰাণ স্থাপন কৰি শেষত মোকেই পৰম গতিৰূপে লাভ কৰে।
Verse 18
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः
‘ওঁ’ এই একাক্ষৰ ব্ৰহ্ম উচ্চাৰণ কৰি দেহ ত্যাগ কৰিলে; ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্থাৱৰ পৰ্যন্ত সকলেই মোৰ বিভূতি।
Verse 19
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते
সকলো প্ৰাণী—শ্ৰীসম্পন্ন আৰু বলৱান—মোৰ অংশ বুলি স্মৃত। ‘মই একাই বিশ্বৰূপ’ বুলি জানিলে মানুহ মুক্ত হয়।
Verse 20
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
যি ‘ক্ষেত্ৰ’ অৰ্থাৎ দেহক জানে, সেয়েই ক্ষেত্ৰজ্ঞ বুলি ঘোষিত। ক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞ—উভয়ৰ যি জ্ঞান, সেয়াই মোৰ মতে সত্য জ্ঞান।
Verse 21
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
মহাভূতসমূহ, অহংকাৰ-তত্ত্ব, বুদ্ধি আৰু অব্যক্ত (প্ৰকৃতি); ইন্দ্ৰিয়সমূহ, এক (সৰ্বব্যাপী) আকাশ; আৰু ইন্দ্ৰিয়গোচৰ পাঁচ বিষয়—এইসকল গণিত হৈছে।
Verse 22
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं
ইচ্ছা, দ্বেষ, সুখ, দুখ, সংঘাত (দেহ-ইন্দ্ৰিয়সমষ্টি), চেতনা আৰু ধৃতি—এইসকলক সংক্ষেপে বিকাৰসহ ক্ষেত্ৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 23
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
অমানিত্ব, অদম্ভিত্ব, অহিংসা, ক্ষান্তি, আৰ্জৱ (সৰলতা), আচার্যোপাসনা, শৌচ, স্থৈৰ্য আৰু আত্মবিনিগ্ৰহ—এইসকল পালনীয় শৃঙ্খলা।
Verse 24
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं
ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য আৰু অহংকাৰহীনতা; আৰু জন্ম, মৃত্যু, জৰা, ব্যাধি আৰু দুখত নিহিত দোষসমূহৰ নিৰন্তৰ অনুদৰ্শন—(ইয়াই সাধন)।
Verse 25
आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
পুত্ৰ, পত্নী, গৃহ আদি প্ৰতি আসক্তিহীনতা আৰু আঁকোৰা ধৰা‑ভাবৰ অভাৱ; লগতে সিহঁত ‘মোৰ অংগ’ নহয় বুলি নিত্য বোধ; আৰু ইষ্ট‑অনিষ্ট ঘটিলে সদায় সমচিত্ততা।
Verse 26
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
আৰু মোৰ প্ৰতি অনন্যযোগে অচঞ্চল, অব্যভিচাৰিণী ভক্তি; নিৰ্জন স্থানৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ অভ্যাস; আৰু জনসমাজ‑সভাত অনাসক্তি।
Verse 27
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा
আধ্যাত্মিক জ্ঞানত দৃঢ় নিষ্ঠা আৰু তত্ত্বজ্ঞানৰ প্ৰত্যক্ষ, ধ্যানময় অনুধ্যান—ইয়াকেই ‘জ্ঞান’ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ বিপৰীত যি, সেয়া ‘অজ্ঞান’।
Verse 28
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते
যি জ্ঞেয় তত্ত্ব, সেয়া মই ক’ম—যাক জানিলে অমৃতত্ব লাভ হয়। সেই অনাদি, পৰম ব্ৰহ্মক ‘সত্ত্ব’ নামে কোৱা হয়।
Verse 29
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
তেওঁৰ হাত‑ভৰি সকলো দিশতে; চকু, মূৰ আৰু মুখ সকলোফালে; আৰু জগতত তেওঁৰ শ্ৰৱণশক্তি সৰ্বত্ৰ—তেওঁ সকলোকে ব্যাপি, সকলোকে আৱৰি স্থিত।
Verse 30
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
তেওঁ সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ গুণৰূপে প্ৰকাশ পায়, তথাপি সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰহিত; আসক্তিহীন, সকলোকে ধাৰণকাৰী; নিৰ্গুণ হৈও গুণভোক্তা।
Verse 31
वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्
সেই সকলো ভূতৰ বাহিৰতো আছে আৰু ভিতৰতো; অচল আৰু চল—দুয়োতেই সেই। অতিসূক্ষ্মতাৰ বাবে সাধাৰণ ইন্দ্ৰিয়বোধে অজ্ঞেয়; আৰু দূৰত থাকিও নিকট।
Verse 32
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
সেই ভূতসমূহত অবিভক্ত, তথাপি বিভক্ত যেন স্থিত। তাক ভূতভৰ্তা বুলি জানিব লাগে; প্ৰলয়ত গ্ৰাসকাৰী আৰু সৃষ্টিত প্ৰভৱকাৰীও সেই।
Verse 33
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं
সেই জ্যোতিসকলৰো জ্যোতি, আৰু তমসৰ ওপৰত পৰম বুলি কোৱা হয়। সেই জ্ঞান, জ্ঞেয় আৰু জ্ঞানদ্বাৰা গম্য—সকলৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত।
Verse 34
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
কিছুমানে ধ্যানৰ দ্বাৰা নিজৰ ভিতৰত আত্মাক আত্মাৰ দ্বাৰাই দেখে; আন কিছুমানে সাঙ্খ্য আৰু যোগৰ দ্বাৰা, আৰু কিছুমানে কৰ্মযোগৰ দ্বাৰা (উপলব্ধি কৰে)।
Verse 35
अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
আন কিছুমানে এইদৰে নাজানি, আনৰ পৰা শুনি পৰমৰ উপাসনা কৰে; শ্ৰুতি (বেদ)ৰ প্ৰামাণ্যত নিষ্ঠাৱান হৈ তেওঁলোকেও সোনকালে মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰে।
Verse 36
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च
সত্ত্বৰ পৰা জ্ঞান জন্মে; ৰজসৰ পৰা নিশ্চয় লোভ জন্মে; আৰু তমসৰ পৰা প্ৰমাদ আৰু মোহ—আৰু অজ্ঞানো—উৎপন্ন হয়।
Verse 37
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः
যি ‘গুণসমূহেই কৰ্ম কৰে’ এই বোধত স্থিৰ থাকে আৰু নডৰে; যি মান-অপমান আৰু মিত্ৰ-শত্ৰুক সমান দেখে, আৰু ত্যাগী—সেই সত্যই নিৰ্গুণ।
Verse 38
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
তেওঁলোকে অব্যয় অশ্বত্থক ঊৰ্ধ্বে মূল আৰু অধঃত শাখা থকা বুলি কয়; যাৰ পাতা হৈছে বৈদিক ছন্দ। যিয়ে তাক সত্যকৈ জানে, সেয়াই বেদবিত্।
Verse 39
द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां
এই লোকত জীৱসৃষ্টিৰ দুটা প্ৰকাৰ—দৈৱী আৰু আসুৰী। অহিংসা আদি আৰু ক্ষমাও মানুহৰ দৈৱী সম্পদ।
Verse 40
न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्
আসুৰী স্বভাৱৰ পৰা ন শৌচ জন্মে, ন সদাচাৰ। ক্ৰোধ, লোভ আৰু কাম নৰকগতিৰ কাৰণ; সেয়ে এই তিনিটা ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 41
यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं
যজ্ঞ, তপস্যা আৰু দান সত্ত্ব আদি গুণভেদ অনুসাৰে ত্ৰিবিধ বুলি স্মৃত। যি আহাৰে আয়ু, মনৰ স্পষ্টতা, বল, নিৰোগতা আৰু সুখ বৃদ্ধি কৰে, সেয়াই সাত্ত্বিক।
Verse 42
दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं
যি আহাৰে দুখ, শোক আৰু ৰোগ জন্মায় আৰু অতিতীক্ষ্ণ তথা ৰূক্ষ, সেয়া ৰাজস। যি আহাৰ অপবিত্ৰ—উচ্ছিষ্ট, পচা—আৰু নিৰস আদি, সেয়া তামস।
Verse 43
यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः
যজ্ঞ বিধি অনুসাৰে কৰিব লাগে; নিষ্কামভাৱে কৰিলে সেয়া সাত্ত্বিক। ফলৰ কামনাৰে দম্ভস্বভাৱে কৰা যজ্ঞ ৰাজস; আৰু হীনবিধিৰে কৰা ক্ৰতু তামস।
Verse 44
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते
শ্ৰদ্ধা, মন্ত্ৰ আৰু বিধি অনুসাৰে কৰা তপস্যা শাৰীৰ তপ বুলি কোৱা হয়। দেৱপূজা, অহিংসা আদি নিয়মাচৰণক বাঙ্ময় (বাণী-সম্পৰ্কীয়) তপ বুলি কোৱা হয়।
Verse 45
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः
যি বাক্য উদ্বেগ নজনায়, সত্যবাদিতা আৰু স্বাধ্যায়ত যত্নসহ জপ; লগতে চিত্তশুদ্ধিৰ বাবে মানসিক সংযম, আৰু ভোগাৰ্থ স্নান আৰু উৎসৱ-আসক্তিৰ নিগ্ৰহ।
Verse 46
सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते
কামনা-ৰহিত তপ সাত্ত্বিক; ফলাদি উদ্দেশ্যে কৰা তপ ৰাজস; আৰু আনক পীড়া দিবলৈ কৰা তপ তামস। শুদ্ধ আশয়ে কৰা দানও সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হয়।
Verse 47
देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं
দেশ-কাল আদি বিবেচনা কৰি প্ৰতিদান বা লাভৰ আশাৰে দিয়া দান ৰাজস; আৰু বিধি-নিষেধ অৱজ্ঞা কৰি তাচ্ছিল্যসহ দিয়া দান তামস বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 48
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां
‘ওঁ’, ‘তৎ’ আৰু ‘সৎ’—ই ব্ৰহ্মৰ ত্ৰিবিধ নিৰ্দেশ বুলি স্মৃত। এই ভাব লৈ কৰা যজ্ঞ, দান আদি কৰ্মে মানুহক ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে।
Verse 49
अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्
কৰ্মফল তিনিধৰণ—অনিষ্ট, ইষ্ট আৰু মিশ্ৰ। ফলত্যাগ নকৰাসকলৰ বাবে ই মৃত্যু-পৰতে ফলিত হয়; কিন্তু সত্য সন্ন্যাসীৰ ক্ষেত্ৰত ই কেতিয়াও নহয়।
Verse 50
तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः
কৰ্মৰ পাঁচটা প্ৰেৰক হেতু আছে—(১) কৰ্মসংযোগৰ পৰা জন্মা তামস (অন্ধভাৱে কৰা), (২) মোহজনিত, (৩) ক্লেশ, ভয় আদি পৰা জন্মা, (৪) ৰাজস, আৰু (৫) নিষ্কাম সাত্ত্বিক—এই পাঁচেই কৰ্মহেতু।
Verse 51
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं
ইয়াত পাঁচ (কাৰক) আছে—অধিষ্ঠান (কৰ্মৰ আধাৰ), কৰ্তা, বিভিন্ন বিধৰ কৰণ (সাধন), ত্ৰিবিধ পৃথক চেষ্টাৰূপ ক্ৰিয়া, আৰু পঞ্চম—দৈৱ (বিধি/দৈৱতত্ত্ব)।
Verse 52
एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं
যি জ্ঞান এক (পৰম তত্ত্ব) গ্ৰহণ কৰে সি সাত্ত্বিক; যি জ্ঞান ভেদ আৰু বহুত্ব দেখে সি ৰাজস; আৰু যি জ্ঞান অতত্ত্ব/অসত্য বিষয়লৈ ধাৱিত সি তামস। ফলকামনা-ৰহিত কৰ্ম সাত্ত্বিক।
Verse 53
कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि
কামনাৰ বাবে কৰা কৰ্ম ৰাজস; মোহৰ পৰা কৰা কৰ্ম তামস। সিদ্ধি-অসিদ্ধিত সম হৈ থকা কৰ্তা সাত্ত্বিক; আৰু অতিমাত্ৰা ৰাগ-আবেগে চালিত ব্যক্তি ৰাজস।
Verse 54
शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी
প্ৰতাৰক বা অলস ব্যক্তি তামস বুলি গণ্য। যি বুদ্ধি কৰ্তব্য আদি সঠিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পথ দেখুৱায় সি সাত্ত্বিকী। যি বুদ্ধি কেৱল কাৰ্যসিদ্ধি/লাভৰ বাবে প্ৰবৃত্ত হয় সি ৰাজসী; আৰু তাৰ বিপৰীত বুদ্ধি তামসী।
Verse 55
मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं
মনোধৃতি সাত্ত্বিক বুলি কোৱা হয়; প্ৰীতি আৰু কামনাৰ পৰা যি উদ্ভৱ হয় সেয়া ৰাজস; আৰু তীব্ৰ শোক আদি আৰম্ভ হ’লে যি অৱস্থা হয় সেয়া তামস—তাৰ লক্ষণ নত মুখ; ফলও ব্যক্তিৰ প্ৰবল সত্ত্ব অনুসৰি তদনুৰূপে শেষ হয়।
Verse 56
सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं
সেই প্ৰেৰণা ৰাজস—আৰম্ভতে সুখদ, কিন্তু শেষত দুঃখৰূপ হৈ তামস হয়। সেয়ে জীৱসমূহৰ প্ৰবৃত্তি তাৰ দ্বাৰাই হয়; যাৰ দ্বাৰা এই সমগ্ৰ জগত্-প্ৰবাহ ব্যাপ্ত আৰু বিস্তৃত।
Verse 57
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
নিজ নিজ কৰ্তব্যকৰ্মে বিষ্ণুক অর্চনা কৰিলে মানুহে সিদ্ধি লাভ কৰে। কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে—সৰ্বদা আৰু সৰ্বাৱস্থাত—তাঁকেই উপাসনা কৰা উচিত।
Verse 58
भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं
এই ফল অযোগীসকলৰো হয়—ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণৰ ডাঁটি পৰ্যন্ত সমগ্ৰ জগত বিষ্ণুময় বুলি যি জানে, সেই ভগৱদ্ভক্ত ভাগৱত নিশ্চিতভাৱে সিদ্ধি লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It presents Kṛṣṇa’s distilled teaching as bhukti-mukti-prada: it supports righteous worldly life through disciplined action and ethics, and culminates in liberation through knowledge, devotion, and non-attachment.
Bondage arises from repeated dwelling on sense-objects leading to attachment, desire, anger, delusion, memory-confusion, and loss of discernment; the remedy is sat-saṅga, desire-renunciation, steadiness of wisdom, and karma performed without attachment as an offering to Brahman.
It defines adhyātma (intrinsic spiritual principle), adhibhūta (perishable elemental domain), adhidaivata (presiding divine principle as Puruṣa), and adhiyajña (the Lord within the body), alongside kṣetra/kṣetrajña and the guṇa-based classifications of knowledge and action.
It frames one’s own prescribed work as worship of Viṣṇu—performed by body, speech, and mind—so that practical duty becomes a yoga that yields siddhi and supports mokṣa through devotion and non-attachment.