Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ব্ৰহ্মজ্ঞান’ নামৰ তিনিশ আটাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘অদ্বৈত-ব্ৰহ্মবিজ্ঞান’ নামৰ তিনিশ ঊনআশিতম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—আপুনি যেনেকৈ সুধিছে, তেনেকৈ মই অদ্বৈত ব্ৰহ্মবিজ্ঞান ব্যাখ্যা কৰিম। সাধকে শালগ্ৰামত তপস্যা কৰি বাসুদেৱ আদি দেবতাৰ আৰাধনা কৰিলে।

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

হৰিণৰ প্ৰতি আসক্তিৰ ফলত সি হৰিণ হ’ল; আৰু অন্তকালত সেই হৰিণকেই স্মৰণ কৰি হৰিণযোনিত জন্ম ল’লে। কিন্তু পূৰ্বজন্মস্মৃতিযুক্ত সেই হৰিণ দেহ ত্যাগ কৰি যোগবলত পুনৰ নিজৰ স্বস্বরূপ লাভ কৰিলে।

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

অদ্বৈত ব্ৰহ্মত প্রতিষ্ঠিত হৈও সি জড়ৰ দৰে লোকৰ মাজত আচৰণ কৰিছিল। বীৰৰাজৰ সেই ক্ষত্তা (অন্তঃপুৰ অধিকাৰী) ইক ‘বিষ্টি-যোগ’ অৰ্থাৎ বাধ্যতামূলক সেৱাৰ অৱস্থা বুলি ভাবিলে।

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

ক্ষত্তাৰ আদেশত প্ৰেৰিত হৈ সেই জ্ঞানীয়ে শিৱিক্ৰামাৰ পাল্কী বহন কৰিলে। বিষ্টি (বাধ্যতামূলক খাটুনি)য়ে ধৰি পেলোৱাত সি তাক বহন কৰি থাকিল—যি তাৰ নিজৰ ক্ষয়ৰ কাৰণ হ’ল।

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

যাৰ গতি জড় আছিল সি পিছফালে গ’ল; কিন্তু আনসকলে ত্বৰিতে আগবাঢ়িল। দ্ৰুতগতিসকলক দ্ৰুত গতিৰে যোৱা দেখি ৰজাই সেই ধীৰগতিজনক ক’লে—“ইমান ধীৰ নহ’বাঁ।”

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

ৰাজাই ক’লে—তুমি কি ক্লান্ত? তুমি মোৰ শিৱিকা (পালকি) অলপ দূৰহে বহন কৰিছা। তুমি কি পৰিশ্ৰম সহিব নোৱাৰে? তোমাক চাই তুমিও বলৱান যেন নেদেখাও।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—মই মদ্যপান কৰা নাই, আৰু বহন কৰিবলৈ অক্ষমো নহয়। আপোনাৰ এই শিৱিকা (পালকি) মইয়েই বহন কৰিব লাগিব। মই ক্লান্ত নহয়, নাহঁও অৱসন্ন; হে মহীপতে, বহন হ’বলগীয়া আপুনিয়েই।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

ভূমিত দুটা পা স্থাপিত; সেই দুটা পাৰ ওপৰত জঙ্ঘা (পিণ্ডলি) অৱস্থিত। জঙ্ঘাৰ ওপৰত ঊৰু (মাঁজ) আছে; আৰু সেই আধাৰৰ ওপৰত উদৰ (পেট) স্থিত।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

বক্ষস্থল, বাহু আৰু স্কন্ধ—এই সকলো উদৰৰ ওপৰত স্থিত। এই শিৱিকা স্কন্ধতেই টিকে; তেন্তে ইয়াত মোৰ ‘ভাব’ (অহং/প্ৰয়াস) এ কি কৰিলে?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

যদি শিৱিকাত অৱস্থিত এই দেহক তুমি ‘তুমি’ বুলি চিনাক্ত কৰা, তেন্তে সেই একে প্ৰসঙ্গতে ইয়াত ‘মই’ বুলিও কোৱা হয়; নহ’লে বাক্য বিৰোধী হৈ পৰিব।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

হে পাৰ্থিৱ! মই, তুমি আৰু আন সকলোৱে দেহ-ভূততত্ত্বসমূহৰ দ্বাৰা বহমান। গুণপ্ৰবাহত পতিত এই গুণসমষ্টি নিশ্চয়েই আগলৈ বোৱাই নিয়া হয়।

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

হে পৃথিৱীপতি! সত্ত্ব আদি এই গুণসমূহ কৰ্মৰ অধীনতে কাৰ্য কৰে। আৰু অবিদ্যাৰে সঞ্চিত কৰ্ম সেই সকলো জীৱত ব্যতিক্ৰম নোহোৱাকৈ বিদ্যমান।

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

আত্মা শুদ্ধ, অক্ষৰ আৰু শান্ত; তেওঁ নিৰ্গুণ আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত। সকলো জীৱত অৱস্থিত সেই এক আত্মাৰ ন বৃদ্ধি আছে, ন ক্ষয়।

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

হে নৃপ! যেতিয়া তাৰ ন বৃদ্ধি আছে, ন ক্ষয়, তেতিয়া তুমি নিজে ‘তেতিয়া সি পীবানস (পুষ্ট)’ বুলি কোন যুক্তিৰে ক’লা?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

এই ‘শিবিকা’ বাহু, জঙ্ঘা, পাদ, কটি, ঊৰু, জঠৰ আদি ঠাইত অৱস্থিত; আৰু স্কন্ধত (কাঁধত)ও তদ্ৰূপ। এইদৰে সমগ্ৰ বিৱৰণ তোমাৰ দ্বাৰা কোৱা হ’ল।

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

হে ৰাজন, যদি ই অন্য জীৱৰ দ্বাৰা ঘটে—শিবিকা (পালকি) উঠোৱাৰ কৰ্মৰ পৰা, বা শিলা‑দ্ৰব্য‑গৃহাদি পৰা উৎপন্ন, অথবা পৃথিৱীৰ পৰা নিজেই উৎপন্ন—তথাপি সেই একে বিধি প্ৰযোজ্য।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

হে নৃপ, যেনেকৈ মানুহৰ পৃথক্‑ভাব (অহংভাব) তাৰ প্ৰাকৃত কৰণসমূহে সহিব লাগে, তেনেকৈ সেই মহাভাৰো সহনীয়। কওক, হে নৃপতে, মই কোন ভাৰ বহন কৰিম?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

এই শিবিকাত যি যি দ্ৰব্য আছে, সেই দ্ৰব্যই ভূত‑সংগ্ৰহ (জীৱসমষ্টি)। হে প্ৰভু, আপোনাৰ শক্তিত এই সমগ্ৰটো সমত্বে ধাৰিত আৰু বর্ধিত হৈছে।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

এই কথা শুনি ৰজাই ক’লে—“আপোনাৰ চৰণ ধৰি ক্ষমা বিচাৰোঁ; কৃপা কৰি প্ৰসন্ন হওক। এই শিবিকা ত্যাগ কৰি কওক—মই শুনিছোঁ—আপুনি কোন, কিহৰ বাবে, আৰু আপোনাৰ আগমনৰ কাৰণ কি?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—“শুনক। ‘মই কোন?’—এইদৰে কোৱা একেবাৰে সম্ভৱ নহয়। এই পাঠ সমীচীন নহয়; (অর্থাৎ) সৰ্বত্র উপভোগ (ফলানুভৱ) নিমিত্তেই গমন‑আগমনৰ ক্ৰিয়া প্ৰৱৰ্তে।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ধৰ্ম-অধৰ্মৰ পৰা উৎপন্ন সুখ-দুখৰ ভোগে জন্মস্থান আদি পৰিস্থিতি নিৰ্ধাৰণ কৰে; সেই ফল ভোগ কৰিবলৈ জীৱে বিশেষ দেশাদি লাভ কৰে।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

ৰজসে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, ‘সো’হম্’ (মই সেই) বুলি কোৱা কেনেকৈ অসম্ভৱ? আত্মনিষ্ঠসকলৰ বাবে ‘মই’ শব্দ দোষ নহয়, হে দ্বিজ।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—‘মই শব্দ’ এই ধাৰণা দোষকাৰক; ই আত্মাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নহয়। অনাত্মত আত্মবোধ, বা কেৱল শব্দকেই সত্য ধৰা—ই ভ্ৰান্তিৰ লক্ষণ।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

যেতিয়া একে পুৰুষ (আত্মা) সকলো দেহত স্থিত, তেতিয়া ‘আপুনি কোন? মই কোন?’ এই বাক্য নিষ্ফল হয়।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘আপুনি ৰজা, এই শিৱিকা (পালকি), আমি আগত চলা বাহক, আৰু এই আপোনাৰ লোকসমূহ’—এই কথা যথাৰ্থ নহয়; ৰজাৰ বিষয়ে এনেদৰে (আত্মশ্লাঘাময়) কোৱা উচিত নহয়।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

বৃক্ষৰ পৰা দাৰু (কাঠ) উৎপন্ন হয়; আৰু সেই দাৰুৰে নিৰ্মিত এই শিৱিকা তুমি অধিষ্ঠিত। তেন্তে উৎপন্ন বস্তুটোক ‘বৃক্ষ’ বুলি কেনেকৈ কোৱা যায়? হে নৃপ, ‘দাৰু’ বুলিয়েই কোৱা উচিত নহয়নে?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

এই চেতন ব্যক্তি ‘মহাৰাজ বৃক্ষত আৰূঢ়’ বুলি নকয়; আৰু সকলোয়ে কঠোৰভাৱে তোমাক ‘শিৱিকাগত’ বুলি সম্বোধনো নকৰে।

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

শিৱিকা দাৰু (কাঠ)ৰ সমষ্টি, যি নিজৰ বিন্যাস আৰু স্থিতিত সুস্থিত। হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, ইয়াক পৰীক্ষা কৰোৱা; অংশভেদ বিশ্লেষণ কৰিলে শিৱিকাৰ গঠন (আৰু দোষ) বুজা যাব।

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘পুৰুষ’, ‘স্ত্ৰী’, ‘গাই’, ‘ঘোঁৰা’, ‘হাতী’, ‘পক্ষী’ আৰু ‘বৃক্ষ’—এইবোৰ দেহধাৰী ৰূপৰ ওপৰত লোকপ্ৰচলিত সংজ্ঞা; আৰু সিহঁতৰ বিশেষ অৱস্থা কৰ্ম-কাৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হয় বুলি জানিব লাগে।

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

জিভা কয়—‘মই কওঁ’; দাঁত, ওঁঠ আৰু তালু কয়—‘মই নহয় (আমি-সকল)’. হে নৃপ, কিয়নো এই সকলো বাক্‌প্ৰকাশৰ হেতু।

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ইয়াত কাৰণৰ কি প্ৰয়োজন? বাক্ নিজেই ঘোষণা কৰে—‘মই বাক্’। তথাপি ‘মই বাক্ নহয়’ এই উক্তি মিছা বুলিও যুক্তিসংগত নহয়।

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

যিহেতু মানুহৰ দেহপিণ্ড শিৰ, পায়ু আদি লক্ষণৰে পৃথক, তেন্তে তাত ‘মই’ এই সংজ্ঞা ক’ত আৰোপ কৰিম? হে ৰাজন, মই সেই পৰিচয় কেনেকৈ স্থিৰ কৰিম?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

হে পাৰ্থিৱসত্তম! যদি মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোনো অন্য থাকে, তেন্তে সি—এই ‘মই’ আৰু সেই ‘অন্য’—এইদৰে ক’বলৈও ইচ্ছুক হওক।

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

পৰমাৰ্থত কোনো ভেদ নাই—ন সৰ্প, ন পশু, ন গছ; আৰু ইয়াত দেখা বিভিন্ন শৰীৰ আৰু সিহঁতৰ ভেদসমূহ কেৱল কৰ্মজন্য জন্মৰূপ।

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

কিন্তু জগতত যাক ‘ৰাজা’ বুলি কোৱা হয়, আৰু যি ৰাজভটাত্মক (সৈন্য-অনুচৰাদি), লগতে ৰাজত্ব-স্বভাৱৰ আন যি কিছু—হে নৃপ, সম্যক্ সংজ্ঞাৰে বিচাৰ কৰিলে সেয়া প্ৰকৃততে সত্ নহয়।

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

আপুনি সৰ্বলোকৰ ৰজা—পিতাৰ পুত্ৰ, শত্রুৰো শত্রু, পত্নীৰ পতি আৰু পুত্ৰৰ পিতা। হে ভূপ, মই কোন যে আপোনাক উপদেশ বা বৰ্ণনা কৰোঁ?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

আপুনি কি এই শিৰ? নে শিৰ আপোনাৰ? তেনেদৰে আপুনি কি এই উদৰ? নে পাদাদি আপুনি? হে মহীপতে, কওক—ইয়াত ‘আপুনি’ কি আৰু ‘আপোনাৰ’ কি?

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

আপুনি দেহ-মনৰ সকলো অংগ-উপাংগৰ পৰা পৃথক হৈ স্থিত। ‘মই কোন?’—এই তত্ত্বত নিপুণ হৈ গভীৰ চিন্তা কৰক, হে পাৰ্থিৱ। এই কথা শুনি ৰজাই সেই অৱধূত দ্বিজ হৰিক ক’লে।

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

ৰজাই ক’লে—হে দ্বিজ, শ্ৰেয়ৰ বাবে মই কপিল ঋষিক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ ওলাইছিলোঁ। আপুনি সেই কপিল ঋষিৰ অংশ; মোৰ নিমিত্তে ভূৱিত জ্ঞানদাতা। সেয়ে আপোনাৰ পৰা জ্ঞান-তৰংগ উঠিছে; যি শ্ৰেয়, সেয়া মোক কওক।

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—আপুনি আকৌ ‘শ্ৰেয় কি?’ বুলি সুধিছে; কিন্তু পৰমাৰ্থ সুধা নাই। হে ভূপতে, পৰম লক্ষ্য নহোৱা শ্ৰেয়সমূহ সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে সীমিত আৰু গৌণ।

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

দেৱতাৰ আৰাধনা কৰি মানুহে ধন-সম্পত্তি কামনা কৰে; পুত্ৰ আৰু ৰাজ্যও বিচাৰে—হে নৃপ, ইয়াতকৈ ডাঙৰ শ্ৰেয় আৰু কি?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

বিবেকীৰ বাবে পৰমাত্মাৰ সৈতে সংযোগেই পৰম শ্ৰেয়। যজ্ঞাদি ক্ৰিয়া কৰা উচিত নহয়, কিয়নো প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্য-সাধন তত্ত্বতঃ লভ্য নহয় (বা অসাৰ)।

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

পৰম সত্য আৰু আত্মাৰ যোগকেই ‘পৰমাৰ্থ’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁ এক, সৰ্বব্যাপী, সমদৰ্শী, শুদ্ধ, নিৰ্গুণ আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত।

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

আত্মা জন্ম, বৃদ্ধি আদি ৰহিত; তেওঁ সৰ্বগত আৰু অব্যয়—পৰম, জ্ঞানময়, অসঙ্গ, আৰু গুণ-জাতি আদি দ্বাৰা সীমাবদ্ধ নহয়; তেওঁ সৰ্বব্যাপী।

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

হে দ্বিজ, নিদাঘ আৰু ঋতুৰ সংবাদ মই কওঁ; সেয়া শুনা। ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ জ্ঞানী ঋতুৰ শিষ্য আছিল পুলস্ত্যৰ পুত্ৰ।

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

নিদাঘ বিদ্যা লাভ কৰি আমাৰ নগৰত বাস কৰিছিল; দেৱিকা নদীৰ তীৰত ঋতুৱে তেওঁৰ সৈতে তৰ্ক-বিতৰ্ক আৰু আলোচনা কৰিলে।

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

এহাজাৰ দিব্য বছৰ পাৰ হোৱাৰ পিছত তেওঁ নিদাঘক চাবলৈ আহিল। নিদাঘে বৈশ্বদেৱৰ অন্তত আহাৰ কৰি শিষ্যক ক’লে—“তুমি খালাঁ; তোমাত তৃপ্তি জাগিল; সেয়ে স্থায়ী সন্তোষদায়িনী তুষ্টি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত।”

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ঋতুৱে ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ, যাৰ ক্ষুধা থাকে, সি অন্ন ভক্ষণ কৰিলে তুষ্টি জন্মে। মোৰ ক্ষুধা হোৱা নাই, সেয়ে তৃপ্তি নহয়; তেন্তে তুমি মোক কিয় সুধিছা?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

হে দ্বিজ, ক্ষুধা আৰু তৃষ্ণা—যাক দেহধৰ্ম বুলি কোৱা হয়—সেইবোৰ মোৰ নহয়। তুমি সুধিছা বুলিয়েই কওঁ: মোৰ বাবে তৃপ্তি সদায়েই আছে।

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

যেতিয়া এই পুৰুষ (আত্মা) আকাশৰ দৰে সৰ্বগত আৰু ব্যাপক, তেন্তে “অতএব মই প্ৰত্যগাত্মা” এই বাক্যাৰ্থ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

মই সেই পৰম তত্ত্ব; মই নাযাওঁ, নাআহোঁ, আৰু কোনো এক ঠাইত স্থায়ীভাৱে নাথাকোঁ। তুমি মোৰ পৰা ভিন্ন নহয়; মইও তোমাৰ পৰা ভিন্ন নহয়।

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“অদ্বৈত-বোধ জাগ্ৰত কৰিবলৈ নিদাঘ আৰু ঋতুৰ সংলাপ শুনা।” (কিছুমান পাঠত) “তাৰ পাছত ক্ষুধাৰ উদ্ভৱ নহয়।” (আৰু) “ক’ৰ পৰা, ক’ত, আৰু কোন ঠাইলৈ কোনে যাব?—ইয়াও অৰ্থৱৎ; কেনেকৈ (অন্যথা হ’ব)?” (আৰু) “ভোক্তা কোন?” যেন মাটিৰ ঘৰ মাটিৰ লেপ দিলে দৃঢ় হয়, তেনেকৈ এই দেহো পাৰ্থিৱ; পাৰ্থিৱ পৰমাণুৰে গঠিত।

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

মই ঋতু, তোমাৰ আচার্য। হে দ্বিজ, তোমাক প্ৰজ্ঞা দান কৰিবলৈ মই ইয়ালৈ আহিছোঁ। এতিয়া মই প্ৰস্থান কৰিম; তোমাক পৰমাৰ্থ (পৰম সত্য) কোৱা হ’ল।

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ইয়াকেই একমাত্ৰ সত্য বুলি জানিবা: সমগ্ৰ জগত ভেদৰহিত। ই ‘বাসুদেৱ’ নামে অভিহিত পৰমাত্মাৰেই স্বৰূপ।

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

হাজাৰ বছৰৰ অন্তত ঋতু পুনৰ সেই নগৰলৈ গ’ল। নগৰৰ প্ৰান্তত নিদাঘক একান্তত থিয় হৈ থকা দেখি সি ক’লে—“নিদাঘ, তুমি একান্তত কিয় থাকিছা?”—এইদৰে ঋতুৱে নিদাঘক ক’লে।

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

নিদাঘে ক’লে— হে বিপ্ৰ, হে নৰেশ্বৰ! ইয়াত মহৎ জনসমাগম আৰু সংলাপ চলিছে। এই ৰম্য নগৰ দৰ্শন কৰিবলৈ আহি মই সেই কাৰণেই ইয়াত থাকিছোঁ।

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

ঋতুৱে ক’লে— ইয়াত লোকসকলৰ মাজত ৰজা কোন, আৰু আন (সাধাৰণ) জন কোন? হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, মোক কওক; আপুনি জ্ঞানী, হে ব্ৰাহ্মণোত্তম।

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

এই যি ৰজা— পৰ্বতশৃংগৰ দৰে উঁচা, মদোন্মত্ত গজেন্দ্ৰৰ ওপৰত আৰূঢ়— তেৱেঁ নৰেন্দ্ৰ; এইসকল তেওঁৰ পৰিবাৰ আৰু অনুচৰ, আৰু বাকীসকল অন্য লোক।

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ঋতুৱে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন! তলত থকা এই গজেই ভূপতি; ওপৰত থকা জনেই ৰজা। তেতিয়া নৃপে ক’লে— ইয়াত গজ কোন, ৰজা কোন? আৰু নিদাঘকে উত্তৰ দিলে।

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

ঋতুৱে ক’লে— হে নিদাঘ! আৰূঢ় হৈ এই দৃষ্টান্ত চাওক, এই বাহনটো লক্ষ্য কৰক। যেনেকৈ ৰজা ওপৰত, তেনেকৈ তুমি তলত— তেওঁক বহন কৰা কুঞ্জৰৰ দৰে।

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ঋতুৱে নিদাঘক ক’লে—“মই তোমাক কোন নামে সম্বোধন কৰিম?” এই প্ৰশ্ন শুনি নিদাঘে তেওঁক প্ৰণাম কৰি ক’লে—“আপুনিয়েই নিশ্চয় মোৰ ধ্ৰুৱ, সত্য গুৰু।”

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“এই ৰজা হাতীত আৰূঢ়; পৰলোকো আছে আৰু এই লোকো আছে”—খ-, ঞ- আৰু ক-প্ৰতিত এনে পাঠান্তৰ পোৱা যায়; সৰ্বত্ৰ ‘ঋতু’ৰ ঠাইত ‘ঋভু’ পাঠ দেখা যায়। দ্বৈত-সংস্কাৰে গঠিত মন অন্যথা সত্য বুজি নাপায়। ঋতুৱে নিদাঘক ক’লে—“ব্ৰহ্মজ্ঞান দান কৰিবলৈ মই আহিছোঁ; পৰমাৰ্থৰ সাৰভূত অদ্বৈত মই তোমাক দেখুৱাইছোঁ।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—সেই উপদেশে নিদাঘো অদ্বৈতনিষ্ঠ হ’ল; আৰু সি সকলো ভূতক ভেদহীনভাবে সেই আত্মাস্বৰূপতেই দেখিলে।

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

সি জ্ঞানৰ দ্বাৰা মুক্তি পালে; তুমিও তেনেদৰে মুক্তি পাবা। একেই সৰ্বস্ব; তুমি আৰু মই সেই সৰ্বব্যাপী বিষ্ণু, কিয়নো তেওঁ সৰ্বত্ৰ বিদ্যমান।

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

যেনেকৈ একে আকাশেই হালধীয়া, নীলা আদি ভেদ দেখা যায়, তেনেকৈ আত্মাও এক হৈয়ো ভ্ৰান্ত দৃষ্টিৰে পৃথক পৃথক যেন বোধ হয়।

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

অগ্নিয়ে ক’লে—তোমাৰ জ্ঞানসাৰৰ বলত ৰজাই মুক্তি লাভ কৰিলে। সংসাৰ-ৰূপ অজ্ঞান-বৃক্ষক ছেদন কৰা শত্রু-জ্ঞানকেই ব্ৰহ্ম বুলি ধ্যান কৰা।