Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ভগৱান অগ্নিয়ে মানৱদেহক চিকিৎসা-জ্ঞান আৰু আধ্যাত্মিক বিবেচনাৰ বাবে সুসংগঠিত ক্ষেত্ৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়—কাণ, ছাল, চকু, জিভা, নাক—আৰু সিহঁতৰ বিষয়—শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ—তথা পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়—গুদ, উপস্থ, হাত, ভৰি, বাক্—আৰু সিহঁতৰ কাৰ্য উল্লেখ কৰে। মনক ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু পঞ্চমহাভূতৰ অধিপতি বুলি কোৱা হৈছে; তাৰ পিছত সাংখ্যধাৰাত আত্মা, অব্যক্ত প্ৰকৃতি, চৌব্বিশ তত্ত্ব আৰু পৰম পুৰুষ—মাছ আৰু পানীৰ দৰে সংযুক্ত হলেও পৃথক—বৰ্ণিত। আশয়, স্ৰোত/শিৰা, অঙ্গ-উৎপত্তি, দোষ-গুণ সম্পৰ্ক, গৰ্ভধাৰণক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰজনন অৱস্থা, পদ্মসদৃশ হৃদয়ত জীৱৰ আসন, আৰু অস্থি-সন্ধি-স্নায়ু-পেশী-জাল-কূৰ্চ আদিৰ সংখ্যা দিয়া হৈছে। দেহদ্ৰৱৰ অঞ্জলি-প্ৰমাণ শেষত, দেহ মল-দোষৰ সমষ্টি বুলি জানি আত্মাত দেহাভিমান ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘আত্যন্তিক প্ৰলয়ত গৰ্ভোৎপত্তিৰ নিৰূপণ’ নামৰ ৩৬৮তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘শৰীৰাৱয়ৱ’ বিষয়ক ৩৬৯তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—শ্ৰোত্ৰ, ত্বক, দুটা চক্ষু, জিহ্বা, ঘ্ৰাণ আৰু ধী (বুদ্ধি)—এইবোৰ ভূতসম্বদ্ধ; আৰু ইয়াৰ বিষয়/গুণ ক্ৰমে শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু গন্ধ, নিজ নিজ ইন্দ্ৰিয়ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত।
Verse 2
पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्
পায়ু আৰু উপস্থ, দুটা হাত, দুটা পা আৰু বাক্—এইবোৰক কৰ্মেন্দ্ৰিয় বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ কৰ্ম ক্ৰমে মলোৎসৰ্গ, ৰতি-আনন্দ, গ্ৰহণ/আদান, গতি আৰু বাক্-প্ৰয়োগ আদি।
Verse 3
पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः
ইয়াত পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আছে; ইন্দ্ৰিয়ৰ পাঁচ বিষয় আৰু পাঁচ মহাভূতও আছে—এই সকলোৰ ওপৰত মনেই অধিপতি।
Verse 4
आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे
আত্মা আৰু অব্যক্ত (প্ৰকৃতি), চৌব্বিশ তত্ত্ব আৰু পৰম পুৰুষ—ইয়াক সংযুক্ত বুলিও কোৱা হয়, বিচ্ছিন্ন বুলিও; যেনে মাছ আৰু পানী, একেলগে থাকিও পৃথক।
Verse 5
अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं
ইয়াত অব্যক্ত (প্ৰকৃতি) ত ৰজঃ, সত্ত্ব আৰু তমঃ—এই গুণসমূহ আশ্ৰিত থাকে। অন্তৰস্থিত পুৰুষ, জীৱ—সেই পৰম ব্ৰহ্ম, কাৰণ-স্বরূপ।
Verse 6
स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः
যি পৰম পুৰুষক জানে, সি পৰম স্থানলৈ যায়। দেহত সাত আশয় স্মৃত; তাত এক আশয় ৰুধিৰ (ৰক্ত)ৰ।
Verse 7
श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः
শ্লেষ্ম (কফ) আৰু আম-পিত্তৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পাক্বাশয় পঞ্চম আশয়। বায়ু-আশয় আৰু মূত্ৰ-আশয় সপ্তম বুলি গণ্য; আৰু স্ত্ৰীসকলৰ গৰ্ভাশয় অষ্টম।
Verse 8
पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं
পিত্তপ্ৰকোপৰ ফলত, হে অগ্নি, পাক্বাশয় (বৃহদান্ত্ৰ) দগ্ধৰ দৰে উত্তপ্ত হয়; যোনি অস্বাভাৱিকভাৱে বিকশিত আৰু দীপ্তিময় দেখা যায়, গৰ্ভাশয় পদ্মসদৃশ বুলি কোৱা হয়; সেই অৱস্থাত ৰক্তমিশ্ৰিত স্ৰাৱ হয়।
Verse 9
शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने
হে মুনি, স্বশুক্ৰতত্ত্বসহ শুক্ৰ—দেহাংশ আৰু কেশসহ—যথাকালে তাত নিক্ষিপ্ত হ’লে; সেই শুক্ৰ যোনিত প্ৰৱেশ কৰিলেও তৎক্ষণাৎ গৰ্ভাশয়লৈ নাযায়।
Verse 10
ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते
ঋতুকালতো যদি যোনি বাত-পিত্ত-কফে আৱৃত/অৱৰুদ্ধ হয়, তেন্তে তাত যথাযথ বিকাশ (খোলা) নঘটে; সেয়ে গৰ্ভধাৰণ নহয়।
Verse 11
बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः
হে মহাভাগ, মূত্ৰাশয়, পুক্কস, প্লীহা, যকৃত, কোষ্ঠ (উদৰগুহা), অঙ্গ আৰু হৃদয়ৰ ব্ৰণ—আৰু তণ্ডক—এই সকলো আশয়ত নিবদ্ধ ব্যাধি বুলি মানা হয়।
Verse 12
रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः
হে ধৰ্মজ্ঞ, দেহধাৰীৰ ৰস পচ্যমান (পৰিণত) হওঁতে তাৰ সাৰাংশৰ পৰা প্লীহা আৰু যকৃত উৎপন্ন হয়; আৰু ৰক্তৰ ফেন/অশুদ্ধ অংশৰ পৰা পুক্কস জন্মে।
Verse 13
रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः
ই ৰক্ত আৰু পিত্তৰ বিকাৰ, আৰু ‘তণ্ডক’ বুলি জনা যায়। মেদ আৰু ৰক্তৰ দুষিত প্ৰসাৰৰ ফলত ‘ভুক্কা’ নামৰ ৰোগ উৎপন্ন হয়—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 14
रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्
ৰক্ত আৰু মাংসৰ প্ৰসাৰৰ পৰা দেহধাৰীৰ অন্ত্ৰসমূহ উৎপন্ন হয়। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত তাৰ পৰিমাণ সাৰে তিন ব্যাম বুলি বিশেষকৈ নিৰ্দিষ্ট কৰি ক’ব লাগে।
Verse 15
त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः
বেদবিদ লোকসকলে কয় যে স্ত্ৰীসকলৰ প্ৰমাণ তিন ব্যাম। আৰু ৰক্ত আৰু বায়ুৰ সংযোগৰ পৰা কামেচ্ছাৰ উদ্ভৱ হয় বুলি স್ಮৃত।
Verse 16
कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः
কফৰ প্ৰসাৰৰ ফলত হৃদয় পদ্মসদৃশ আৰু অধোমুখ হয়। ই ভিতৰত শূষিৰ/খালী—সেই ঠাইতে জীৱ অৱস্থিত।
Verse 17
चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्
চেতনাৰ অনুগামী সকলো ভাব তাতেই স্থিত। তাৰ বাওঁফালে প্লীহা (তিল্লি) আৰু সোঁফালে যকৃত অৱস্থিত।
Verse 18
दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च
দক্ষিণ ফালে তদ্ৰূপ ক্লোম অৱস্থিত; এইদৰে ‘পদ্ম’ (হৃদয়-পদ্ম) বৰ্ণিত হৈছে। আৰু এই দেহত কফ আৰু ৰক্ত বহনকাৰী স্ৰোতসসমূহো ঘোষিত।
Verse 19
तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं
সিহঁতৰ ভূতসম্ভৱতা অনুমান কৰি ইন্দ্ৰিয়সম্ভৱ বুজা যায়। নেত্ৰত শ্বেত মণ্ডল (বগা বৃত্তাংশ) কফৰ পৰা উৎপন্ন আৰু পিতৃসম্বন্ধীয় বুলি গণ্য।
Verse 20
कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं
কৃষ্ণ মণ্ডল বাতৰ পৰা উৎপন্ন; তদ্ৰূপ ই মাতৃক (মাতৃসম্বন্ধীয়) বুলি ধৰা হয়। পিত্তৰ পৰা ত্বক-মণ্ডল জ্ঞেয়, যি মাতাপিতৃ উভয়ৰ পৰা উদ্ভূত।
Verse 21
मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु
জিহ্বা মাংস, ৰক্ত আৰু কফজাত; মেদ ৰক্ত, কফ আৰু মাংসজাত; আৰু দুটা বৃষণ মেদ, ৰক্ত, কফ আৰু মাংসজাত। এইসমূহ প্ৰাণৰ দহ আয়তন (আধাৰস্থান) বুলি জ্ঞেয়।
Verse 22
मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः
মূৰ্ধা, হৃদয়-প্ৰদেশ, নাভি আৰু কণ্ঠ; জিহ্বা; শুক্ৰ আৰু শোণিত (ৰক্ত); গুদ; বস্তি (মূত্ৰাশয়); আৰু গুল্ফ (গোৰালি/টখনা)—এইসমূহ কণ্ডূ (চুলকনি)ৰ ষোলটা স্থান বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 23
द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश
হাতত দুটা আৰু পায়ত দুটা ‘জাল’ আছে; পিঠিত আৰু কণ্ঠত চাৰিটা। এইদৰে দেহত—পা পৰা মূৰৰ অন্তলৈ—মুঠ ষোলটা জাল (জালিকা/প্লেক্সাস) বিদ্যমান।
Verse 24
मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं
মাংস, স্নায়ু, শিৰা আৰু অস্থি—এই চাৰিটা, প্ৰত্যেকেই পৃথক—মণিবন্ধ (কব্জা) আৰু গুল্ফ (গোৰালি) সন্ধিত পৰস্পৰে নিবদ্ধ থাকে।
Verse 25
षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः
ইয়াত ছটা ‘কূৰ্চ’ বিন্দু স্মৃত—হাতত আৰু পায়ত পৃথক পৃথক; লগতে গ্ৰীৱাত আৰু মেঢ্ৰ (লিঙ্গ)তও—এনেদৰে মনীষীসকলে কৈছে।
Verse 26
पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः
পৃষ্ঠবংশ (মেৰুদণ্ড)ৰ সৈতে সংযুক্ত চাৰিটা মাংস-ৰজ্জু আছে; লগতে নব্বইটা ‘পেশী’ আছে, যিবোৰ সিহঁতৰ বন্ধনকাৰক (বাঁধনি) ৰূপে কাম কৰে।
Verse 27
सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं
তদুপৰি সাতটা ‘সীৰণ্য’ আছে, আৰু মূৰ (মূৰ্ধা)ত আশ্ৰিত পাঁচটা আছে। প্ৰত্যেকটো একক; জিহ্বা আৰু মেঢ্ৰ (লিঙ্গ)ও সেই গণনাত ধৰা হয়। অস্থি তিনশ ষাঠি।
Verse 28
सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं
সূক্ষ্ম দাঁতসহ দাঁতৰ সংখ্যা চৌষট্টি; নখ বিশটা; আৰু হাত‑ভৰিৰ দণ্ডসদৃশ আঙুলিও আছে—ইহঁতৰ স্থান চাৰিখন ভাগত বিন্যস্ত।
Verse 29
षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु
আঙুলিত ষাঠিটা অস্থি; গোড়ালিত দুটা; টাখনিত চাৰিটা; পূৰ্ববাহুত (অৰত্নি) চাৰিটা অস্থি; আৰু জঙ্ঘাতো তদ্ৰূপেই।
Verse 30
द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्
একেদৰে জানু (হাঁটু), কপোল (গাল) আৰু ঊৰু‑ফলক (জাঁঘ অংশ)ত উৎপন্ন অস্থি দুটা‑দুটা; অক্ষ‑স্থানাংশত দুটা; আৰু শ্ৰোণি‑ফলকতো দুটা—এনেদৰে নিৰ্দেশ কৰিব লাগে।
Verse 31
भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः
ভগ‑প্ৰদেশ (শ্ৰোণি অংশ)ত অস্থি অলপ; পৃষ্ঠত পঁয়তাল্লিশ; গ্ৰীৱাতো অস্থি আছে; আৰু জত্ৰু (কলাৰবোন) আৰু হনু (চোয়াল)ো গণ্য।
Verse 32
तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः
তাৰ মূলৰ পৰা দুটা (সমষ্টি) বুলি—ললাট, চকু, গণ্ড, নাক আৰু পাদত অৱস্থিত—কোৱা হৈছে; আৰু পৰ্শুকা (পাঁজৰ) তালু আৰু অৰ্বুদ (গ্ৰন্থিসদৃশ স্ফীতি)সহ মিলাই বাহাত্তৰ বুলি কথিত।
Verse 33
द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश
কৰোটিৰ দুয়োটা শঙ্খ-প্ৰদেশত চাৰিটা কপাল-পট্টিকা থাকে; শিৰতো তেনেদৰে। উৰঃস্থলত সতৰটা অস্থি, আৰু সন্ধিৰ সংখ্যা দুই শত দহ।
Verse 34
अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च
শাখা-অঙ্গত আঠষট্টি (অস্থি) আছে; ধড়ত ষাঠি—এটা বাদ দি। মধ্যৱৰ্তী অংশত তিৰাশি; আৰু স্নায়ু ন’শ।
Verse 35
त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु
দুই শত ত্ৰিশৰ গণনাত মধ্যভাগত সত্তৰ। আৰু ঊর্ধ্ব গণনাত শাখা ঠিক ছয়শো বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 36
पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका
পেশী পাঁচশোই; আৰু ঊর্ধ্বভাগত অতিৰিক্ত চল্লিশ। ইয়াৰে চাৰিশো শাখা-অঙ্গত, আৰু ষাঠি মধ্য/ধড় অংশত।
Verse 37
स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये
স্ত্ৰীসকলৰ ক্ষেত্ৰত সংখ্যা এটা অধিক—চৌব্বিশ। দুয়োটা স্তনত দহ, যোনিত তেৰ, আৰু আশয় (গৰ্ভাশয়)তো তদ্ৰূপ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 38
गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु
গৰ্ভত চাৰিটা প্ৰধান শিৰা আছে বুলি কোৱা হৈছে। দেহধাৰীসকলৰ শিৰাৰ সংখ্যা তিনি লক্ষ; আৰু তাৰ উপৰিও আৰু ন’টাও আছে।
Verse 39
षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्
দেহত ৰস বহন কৰা শিৰা ছাপ্পান্ন হাজাৰ বুলি কোৱা হৈছে। খেতিৰ সেচ-নালাৰ দৰে সিহঁতে সৰ্বত্ৰ আর্দ্ৰতা, লেপন আদি পুষ্টিপ্ৰভাৱ বিয়পায়।
Verse 40
द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज
হে মহামুনে! ইয়াত ‘ব্যোমন’ (আকাশীয় অৱকাশ) বাহাত্তৰ কোটি বুলি কোৱা হৈছে। হে দ্বিজ! তদ্ৰূপ মজ্জা, মেদ আৰু বসাৰো (বাহাত্তৰ কোটি) উল্লেখ আছে।
Verse 41
मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः
ইয়াত মূত্ৰ, পিত্ত, শ্লেষ্মা আৰু মল—ইয়াৰ পৰিমাণ ক্ৰমে অঞ্জলি-প্ৰমাণে ধৰা হৈছে। কিছুমান পাঠত (খ, ঞ) পেশীৰ সংখ্যা পাঁচশত বুলিও কোৱা আছে। তদ্ৰূপ ৰক্ত আৰু ৰসৰ পৰিমাণো ইয়াত ক্ৰমে অঞ্জলিত নিৰ্দিষ্ট।
Verse 42
अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः
পূৰ্বোক্ত সকলো পৰিমাণ, প্ৰতিটো আগৰ অঞ্জলিতকৈ এক-আধ গুণ (অৰ্থাৎ অর্ধৰ অর্ধ বৃদ্ধি সহ) বুলি ধৰা হৈছে। শুক্ৰৰ পৰিমাণ অর্ধ অঞ্জলি, আৰু ওজস তাৰ অর্ধেক (অর্থাৎ চতুৰ্থাংশ অঞ্জলি)।
Verse 43
रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्
তদ্ৰূপে নাৰীৰ ৰজঃস্ৰাৱৰ চাৰিটা অৱস্থা জ্ঞানীসকলে বৰ্ণনা কৰিছে। দেহক মল‑দোষাদি অশুচিৰ সমষ্টিমাত্ৰ বুলি জানি আত্মাত তাৰ সৈতে তাদাত্ম্য ত্যাগ কৰা উচিত।
Frequently Asked Questions
A śāstric, metric anatomy: enumerations of indriyas and their objects, āśayas (including garbhāśaya), networks (jāla, kūrca), and quantitative counts such as 360 bones and 210 joints, plus channel totals (e.g., śirā and rasa-vāhinī srotas) and fluid measures in añjali.
By coupling embodied science with tattva-vicāra: after mapping senses, guṇas, and the tattvas up to Puruṣa/Brahman, it frames the body as a doṣa-mala aggregate and directs the seeker to relinquish identification with it, strengthening viveka (discernment) central to yoga and Brahma-vidyā.