Sarga 92

Verse 1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः ।कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥१॥

ఆపై ఆ రాత్రిని అక్కడే గడిపి, అతిథి సత్కారం పొందిన భరతుడు పరిచారకులతో కలిసి, మనసులో ఉద్దేశ్యంతో భరద్వాజుని సమీపించాడు।

Verse 2

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् ।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥२॥

అంజలి ఘటించి వచ్చిన పురుషవ్యాఘ్రమైన భరతుని చూసి, అగ్నిహోత్రం సమాప్తం చేసిన ఋషి భరద్వాజుడు అతనితో పలికాడు।

Verse 3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥३॥

ఓ అనఘా, మా ఆశ్రమంలో నీవు ఈ రాత్రిని సుఖంగా గడిపితివా? అలాగే నీ సమస్త జనులకు యథోచిత అతిథి-సత్కారం జరిగిందో చెప్పుము।

Verse 4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥४॥

ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చిన అత్యంత తేజస్సుగల ఋషిని భరతుడు అంజలి గట్టి నమస్కరించి ఇలా పలికాడు।

Verse 5

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥५॥

హే భగవన్! నేను మంత్రులతో కూడి, సమగ్ర సేనా-వాహనాలతో ఇక్కడ సుఖంగా నివసించాను. మీరు మా అన్ని కోరికలను నెరవేర్చి మమ్మల్ని పూర్తిగా తృప్తిపరిచారు।

Verse 6

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः ।अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥६॥

మేమందరం—దూతలను కూడా కలుపుకొని—అలసట, బాధల నుండి విముక్తులమై ఉన్నాము; సమృద్ధిగా ఆహారము, మంచి ఆశ్రయము లభించింది, రాత్రిని సుఖంగా గడిపాము।

Verse 7

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः ।समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥७॥

హే భగవన్, ఋషిసత్తమా! నేను ఇప్పుడు మీ వద్ద సెలవు కోరుతున్నాను. అన్న దగ్గరకు బయలుదేరిన నాపై మీరు స్నేహపూర్వకమైన, ఆశీర్వాద దృష్టిని ప్రసాదించండి।

Verse 8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥८॥

హే ధర్మజ్ఞా! ఆ ధార్మిక మహాత్ముని ఆశ్రమాన్ని నాకు తెలియజేయండి—అక్కడికి ఏ మార్గం, ఇక్కడి నుండి ఎంత దూరం అని చెప్పండి।

Verse 9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥९॥

ఇట్లు ప్రశ్నింపబడినప్పుడు, అన్నను దర్శించాలనే తపనతో ఉన్న భరతునికి మహాతపస్వి, మహాతేజస్సు గల భరద్వాజ ముని ప్రత్యుత్తరం పలికెను।

Verse 10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥१०॥

ఓ భరతా! ఇక్కడి నుండి మూడున్నర యోజనాల దూరంలో, నిర్జన వనంలో చిత్రకూట పర్వతం ఉంది; అది రమ్యమైన జలపాతాలు, అరణ్యాలతో మనోహరంగా ఉంది।

Verse 11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥११॥

దాని ఉత్తర పార్శ్వాన్ని చేరితే మందాకిని నది ఉంది; ఆమె తీరాలు పుష్పించిన వృక్షాలతో కప్పబడి, చుట్టూ రమ్యమైన పుష్పిత వనాలు విరాజిల్లుతాయి।

Verse 12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥१२॥

ఓ తాతా! ఆ నదికి ఆవల చిత్రకూటమనే మహాపర్వతం ఉంది. అక్కడే వారి పర్ణకుటీ ఉంది; నిశ్చయంగా ఆ ఇద్దరూ అక్కడే నివసిస్తున్నారు।

Verse 13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥१३॥वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।

హే వాహినీపతీ, మహాభాగుడా! ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన నీ సేనను దక్షిణ మార్గమున గానీ, దక్షిణ-పశ్చిమ దిశగా గానీ నడిపించు; అప్పుడు నీవు రాఘవుడు (శ్రీరాముడు)ను దర్శించగలవు।

Verse 14

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः ।हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥१४॥

ప్రయాణ సమయం వచ్చిందని విని, దశరథ మహారాజుని భార్యలు—యానములలో ఎక్కుటకు యోగ్యులైనప్పటికీ—తమ వాహనాలను విడిచి ఆ బ్రాహ్మణ మునిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు।

Verse 15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥१५॥

అక్కడ కౌసల్య—వణుకుతూ, కృశించి, దుఃఖితగా—దేవి సుమిత్రతో కలిసి, తన రెండు చేతులతో ముని పాదాలను పట్టుకుంది।

Verse 16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥१६॥

తన కోరిక తీరక వ్యథపడుతూ, సమస్త లోకముచే నిందింపబడి, లజ్జతో కుంగిపోయిన కైకేయి కూడా ఆయన పాదాలను పట్టుకుంది।

Verse 17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥१७॥

ఆ భగవంతుడైన మహామునిని భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసి, ఆమె అప్పుడు భరతునికి దూరం కాకుండా సమీపంలోనే, శోకభారిత మనస్సుతో నిలిచింది।

Verse 18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥१८॥

అనంతరం దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజుడు భరతుని అడిగాడు— “హే రాఘవ, నీ మాతృమూర్తుల విషయాన్ని విశేషంగా తెలుసుకోవాలని ఉంది।”

Verse 19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥१९॥

జ్ఞానవంతుడైన భరద్వాజుడు ఇలా పలికినప్పుడు, వాక్చాతుర్యమున్న భరతుడు అంజలి ఘటించి భక్తితో సమాధానం చెప్పాడు।

Verses 20-21

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥२०॥एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥२१॥

భగవన్! మీరు ఇక్కడ దుఃఖంతోనూ ఉపవాసంతోనూ క్షీణించి, దేవతలా దివ్యంగా కనిపిస్తున్న ఈ దేవిని చూస్తున్నారు కదా—ఆమె నా తండ్రి ప్రధాన మహిషి దేవి కౌసల్య. సింహవిక్రమ గమనమున్న పురుషవ్యాఘ్రమైన రాముని ఆమెనే ప్రసవించింది; అదితి ధాతాను ప్రసవించినట్లే।

Verses 22-23

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥२२॥एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥२३॥

ఈమె దుఃఖంతో కౌసల్య ఎడమ భుజాన్ని ఆలింగనం చేసుకొని నిలుచున్నది—అరణ్యంలో పుష్పాలు వాడిపోయిన కర్ణికార శాఖవలె—ఆమె సుమిత్రా దేవి. ఆ దేవికి దేవసమ వర్ణకాంతిగల ఇద్దరు కుమారులు—వీరులు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు—సత్యమైన, అచలమైన పరాక్రమముగలవారు।

Verses 24-26

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥२४॥क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् ॥२५॥ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥२६॥

ఆమె నా తల్లి కైకేయి, క్రోధిని, వివేకం లేనిది, గర్విష్ఠురాలు, సౌందర్యంతో మదించినది, ఐశ్వర్యకాంక్ష గలది, ఆర్య రూపంలో అనార్య, దుష్ట సంకల్పం గలది. ఆమె కోసం నరవ్యాఘ్రులైన రామలక్ష్మణులు ప్రాణనాశకమైన అరణ్యానికి వెళ్ళారు. రాజపుత్రుని కోల్పోయిన దశరథుడు స్వర్గం చేరాడు. నేను ఎదుర్కొంటున్న ఈ మహా వ్యసనానికి ఆమెయే మూలకారణం.

Verse 27

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥२७॥

ఇట్లు పలికి ఆ నరశార్దూలుడు కన్నీళ్లతో గద్గదమైన వాణితో మాట్లాడుతూ, ఎర్రబడిన కన్నులతో గాఢంగా నిట్టూర్చి, కోపించిన నాగంలా ఫుసఫుసలాడెను।

Verse 28

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥२८॥

అప్పుడు మహాబుద్ధిమంతుడైన మహర్షి భరద్వాజుడు, అలా పలుకుతున్న భరతునికి అర్థవంతమైన వచనంతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను।

Verse 29

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥२९॥

ఓ భరతా, నీవు కైకేయిని దోషిణిగా భావించి నిందించకూడదు; ఎందుకంటే రాముని ఈ వనవాసం చివరికి మహా శుభఫలదాయకమగును।

Verse 30

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥३०॥

ఇక్కడ శ్రీరాముని వనప్రవాసం వల్ల దేవులకు, దానవులకు, భావితాత్ములైన ఋషులకు—అందరికీ మేలే కలుగును।

Verse 31

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥३१॥

అప్పుడు ప్రయాణానికి సిద్ధుడైన భరతుడు ఆయనకు నమస్కరించి ప్రదక్షిణ చేసి, వీడ్కోలు చెప్పి సైన్యాన్ని ప్రేరేపించాడు—“కట్టండి, ప్రయాణానికి సిద్ధమవండి।”

Verse 32

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् ।अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥३२॥

అనంతరం ప్రయాణానికి ఉత్సుకులైన వివిధ వర్గాల అనేక మంది, జోడించబడి బంగారు అలంకారాలతో శోభించిన దివ్య అశ్వరథాలపై ఎక్కారు।

Verse 33

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥३३॥

సువర్ణ కక్ష్యాలతో అలంకృతులై, పతాకలతో యుక్తమైన హస్తినీలు మరియు హస్తులు—గ్రీష్మాంతంలో గర్జించే మేఘాలవలె—మహానాదంతో బయలుదేరిరి।

Verse 34

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च ।प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥३४॥

వివిధ రకాల అత్యంత విలువైన వాహనాలు—పెద్దవీ చిన్నవీ—ముందుకు సాగెను; పదాతులు మాత్రం తమ పాదాలమీదనే నడుచుచు బయలుదేరిరి।

Verse 35

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥३५॥

ఆపై కౌసల్యా ప్రధానంగా ఉన్న స్త్రీలు ఉత్తమ వాహనాలలో అధిరోహించి, రామదర్శనాభిలాషతో ఆనందించి అప్పుడే బయలుదేరిరి।

Verse 36

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् ।आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥३६॥

చంద్రసూర్యుల నవప్రభలవలె కాంతిమంతమైన, సిద్ధపరచబడిన శుభ శిబికను అధిరోహించి, శ్రీమాన్ భరతుడు పరివారసామగ్రితో ముందుకు సాగెను।

Verses 37-38

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥३७॥वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥३८॥

హస్తి-అశ్వ-రథాలతో నిండిన ఆ మహాసేన దక్షిణ దిశను ఆవరించి, ఆకాశంలో లేచిన మహామేఘంలా ముందుకు కదిలెను। మృగపక్షులు సంచరించే అరణ్యాలను దాటి, గంగానది పరతీరమున, పర్వతములలోను నదులలోను సాగుచు ముందుకు వెళ్లెను।

Verse 39

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥३९॥

అక్కడ భరతుని సేన—హర్షిత గజాలు, అశ్వాలు, వీరయోధులతో కూడి—మృగపక్షి సమూహాలను భయపెట్టి మహావనంలోకి ప్రవేశించి, సమూహ వైభవంతో ప్రకాశించింది।