Sarga 92

Verse 1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।

പിന്നീട് ആ രാത്രി കഴിച്ച്, അതിഥിസത്കാരം സ്വീകരിച്ച ശേഷം, അനുചരസഹിതനായ ഭരതൻ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച ഉദ്ദേശത്തോടെ ഭരദ്വാജ മുനിയെയടുത്തു ചെന്നു.

Verse 2

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।

കൈകൂപ്പി എത്തിയ പുരുഷവ്യാഘ്രനായ ഭാരതനെ കണ്ടിട്ട്, അഗ്നിഹോത്രകർമ്മം പൂർത്തിയാക്കിയ ഋഷി ഭരദ്വാജൻ അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।

ഹേ അനഘാ, ഞങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഇവിടെ നീ രാത്രി സുഖമായി കഴിച്ചുകൂട്ടിയോ? കൂടാതെ, നിന്റെ എല്ലാവരും അതിഥിസത്കാരത്തിൽ യഥാവിധി പരിചരിക്കപ്പെട്ടുവോ എന്നും എനിക്കു പറയുക.

Verse 4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।

ആശ്രമത്തിൽ നിന്നു പുറത്തേക്കു വന്ന അത്യുത്തമ തേജസ്സുള്ള ഋഷിയെ കണ്ടു, ഭരതൻ കൈകൾ ചേർത്ത് ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 5

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।

ഭഗവൻ, ഞാൻ—മന്ത്രിമാരോടും സമഗ്രസൈന്യത്തോടും വാഹനമൃഗങ്ങളോടും കൂടി—സുഖമായി രാത്രി കഴിച്ചു; നിങ്ങളുടെ ശക്തിപ്രഭാവം മൂലം ഞങ്ങൾ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളിലും ആഗ്രഹങ്ങളിലും പൂർണ്ണമായി തൃപ്തരായി.

Verse 6

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।

ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും—ദൂതന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി—ക്ഷീണവും ക്ലേശവും ഇല്ലാതെ ആയിരുന്നു; സമൃദ്ധമായ ആഹാരവും ഉത്തമമായ താമസവും ലഭിച്ചു, എല്ലാവരും സുഖത്തോടെ രാത്രി കഴിച്ചു.

Verse 7

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।

ഭഗവൻ, ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിങ്ങളോട് വിടപറയുന്നു; സഹോദരന്റെ സമീപത്തേക്ക് പോകാൻ പുറപ്പെടുന്ന എന്നെ, മൈത്രിയോടെയുള്ള ആശീർവാദദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കണമേ.

Verse 8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।

ധർമജ്ഞനേ, ആ ധാർമിക മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമത്തെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക: അവിടെ എത്താനുള്ള വഴി ഏതാണ്, ഇവിടെ നിന്ന് എത്ര ദൂരമാണെന്നും അറിയിക്കണമേ.

Verse 9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।

ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, സഹോദരദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ നിന്ന ഭരതനോട് മഹാതേജസ്സും മഹാതപസ്സും ഉള്ള ഭരദ്വാജ മുനി മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।

ഹേ ഭരതാ! ഇവിടെ നിന്ന് മൂന്നു പകുതി യോജന ദൂരത്ത്, ഏകാന്ത വനത്തിൽ, മനോഹരമായ നീർച്ചാലുകളും കാനനങ്ങളും കൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്ന ചിത്രകൂട പർവ്വതം അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।

അതിന്റെ വടക്കേ വശത്തെത്തുമ്പോൾ മന്ദാകിനീ നദി ഒഴുകുന്നു; അതിന്റെ തീരങ്ങൾ പുഷ്പിത വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, മനോഹരമായ പുഷ്പിത കാനനങ്ങൾ കൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്നു.

Verse 12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।

അതിനുശേഷം ആ നദിയുടെ അപ്പുറത്ത് ചിത്രകൂടപർവ്വതം ഉണ്ട്. പ്രിയപുത്രാ, അവിടെ തന്നെയാണ് അവരുടെ പർണ്ണകുടി; തീർച്ചയായും ആ ഇരുവരും അവിടെ വസിക്കുന്നു.

Verse 13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।

ഹേ വാഹിനീപതേ, മഹാഭാഗാ! ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തെ ദക്ഷിണമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയോ അല്ലെങ്കിൽ തെക്കുപടിഞ്ഞാറോട്ടോ നയിക്കൂ; അപ്പോൾ നീ രാഘവനെ ദർശിക്കും.

Verse 14

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।

പുറപ്പെടാനുള്ള സമയമാണെന്ന് കേട്ട ദശരഥരാജന്റെ പത്നിമാർ—യാത്രാവാഹനങ്ങളിൽ ഇരിക്കാൻ യോജ്യരായിരുന്നിട്ടും—വാഹനങ്ങൾ വിട്ട് ബ്രാഹ്മണ ഋഷിയെ ചുറ്റിനിന്നു.

Verse 15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।

അവിടെ കൗസല്യ—കുലുങ്ങി, ക്ഷീണിച്ച്, ദീനയായി—ദേവി സുമിത്രയോടൊപ്പം മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ ഇരുകൈകളാലും ചേർത്തുപിടിച്ചു.

Verse 16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।

ആഗ്രഹം നിറവേരാതെ, സർവ്വലോകത്തിന്റെ നിന്ദയ്ക്ക് പാത്രമായി, ലജ്ജയിൽ മൂടപ്പെട്ട കൈകേയിയും അവന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു.

Verse 17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।

ആ ഭഗവാനായ മഹാമുനിയെ ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് സമീപിച്ച ശേഷം, ദുഃഖഭാരിതമായ മനസ്സോടെ ഭാരതനിൽ നിന്ന് അകലെയല്ലാതെ അവൾ അവിടെ നിന്നു.

Verse 18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।

അപ്പോൾ ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജമുനി ഭാരതനോട് ചോദിച്ചു: “ഹേ രാഘവാ, നിന്റെ മാതാക്കളെക്കുറിച്ച് പ്രത്യേകമായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।

ജ്ഞാനിയായ ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വാക്കിൽ നിപുണനായ ഭാരതൻ കൈകൂപ്പി ആദരത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 20

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“ഭഗവൻ, ഇവിടെ നിങ്ങൾ കാണുന്ന ഈ ദീനയായ, ശോകവും ഉപവാസവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച, ദേവതയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള മഹിഷി എന്റെ പിതാവിന്റെ പ്രധാന പത്‌നിയായ ദേവി കൗസല്യയാണ്. ഇവളാണ് പുരുഷവ്യാഘ്രനും സിംഹസദൃശമായ വിക്രമഗതിയുള്ളവനുമായ രാമനെ പ്രസവിച്ചത്—അദിതി ധാതാവിനെ പ്രസവിച്ചതുപോലെ.”

Verse 21

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।

“ഭഗവൻ, ഇവിടെ നിങ്ങൾ കാണുന്ന ഈ ദീനയായ, ശോകവും ഉപവാസവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച, ദേവതയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള മഹിഷി എന്റെ പിതാവിന്റെ പ്രധാന പത്‌നിയായ ദേവി കൗസല്യയാണ്. ഇവളാണ് പുരുഷവ്യാഘ്രനും സിംഹസദൃശമായ വിക്രമഗതിയുള്ളവനുമായ രാമനെ പ്രസവിച്ചത്—അദിതി ധാതാവിനെ പ്രസവിച്ചതുപോലെ.”

Verse 22

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

കൗസല്യയുടെ ഇടത്തേ ഭുജം ചേർന്നു പിടിച്ച് ദുഃഖാകുലയായി നിൽക്കുന്ന ഈ ദേവി—വനാന്തരത്തിൽ പൂക്കൾ വാടിപ്പോയ കർണികാരശാഖപോലെ—സുമിത്രാരാണിയാണ്. ആ ദേവിയുടെ പുത്രന്മാർ രണ്ടുപേർ, ദേവസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള കുമാരന്മാർ; ഇരുവരും വീരന്മാർ—ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും—സത്യപരാക്രമമുള്ളവർ.

Verse 23

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

കൗസല്യയുടെ ഇടത്തേ ഭുജം ചേർന്നു പിടിച്ച് ദുഃഖാകുലയായി നിൽക്കുന്ന ഈ ദേവി—വനാന്തരത്തിൽ പൂക്കൾ വാടിപ്പോയ കർണികാരശാഖപോലെ—സുമിത്രാരാണിയാണ്. ആ ദേവിയുടെ പുത്രന്മാർ രണ്ടുപേർ, ദേവസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള കുമാരന്മാർ; ഇരുവരും വീരന്മാർ—ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും—സത്യപരാക്രമമുള്ളവർ.

Verse 24

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

അവളുടെ കാരണത്താൽ ആ രണ്ടു നരവ്യാഘ്രന്മാർ ജീവഹാനിയുടെ ഭീഷണിയുള്ള പാതയിലേക്കു ഇവിടെ നിന്നു പോയി; പുത്രവിയോഗത്തിൽ ദശരഥനും സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്കു പ്രാപിച്ചു.

Verse 25

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

കൈകേയിയെ ഇങ്ങനെ അറിയുക—ക്രോധവശയായ, വിവേകരഹിതയായ, ഗർവിതയായ, സ്വയം അതിസുന്ദരിയെന്ന് കരുതുന്നവളായ; ഐശ്വര്യവും അധികാരവും മോഹിക്കുന്നവളായ; ഉള്ളിൽ അനാര്യയായിട്ടും പുറത്ത് ആര്യരൂപിണിയായി തോന്നുന്നവളായ.

Verse 26

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

ഇവളെ എന്റെ മാതാവെന്നു തന്നെ അറിയുക—നിർദയയും പാപനിശ്ചയത്തിൽ ദൃഢയുമാണ് അവൾ; മഹാത്മാവായ രാമനു വന്ന ഈ മഹാവ്യസനത്തിന്റെ മൂലകാരണം ഞാൻ അവളിൽ തന്നെയാണു കാണുന്നത്.

Verse 27

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, മനുഷ്യരിൽ സിംഹമായ ഭരതൻ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളോടെ, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ കനത്ത നിശ്വാസം വിട്ടു; ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫുഫ്കരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 28

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।

അപ്പോൾ മഹർഷി ഭരദ്വാജൻ, മഹാബുദ്ധിയുള്ളവൻ, അങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭരതനോട് അർത്ഥസമ്പന്നമായ വചനങ്ങളാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 29

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।

ഹേ ഭരതാ, കൈകേയിയെ കുറ്റക്കാരിയെന്നു നീ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്; രാമന്റെ ഈ വനവാസപ്രസ്ഥാനം അവസാനം മഹത്തായ നന്മയായി, സുഖകരമായ ഫലമായി മാറും.

Verse 30

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।

ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർക്കും—ഇവിടെ രാമന്റെ വനവാസത്തിൽ നിന്നു തീർച്ചയായും ഹിതവും ക്ഷേമവും ഉദിക്കും.

Verse 31

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।

അപ്പോൾ ഭരതൻ യാത്രയ്ക്കായി സജ്ജനായി, വന്ദനം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം നടത്തി; വിടപറഞ്ഞ് സൈന്യത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചു—“കെട്ടിപ്പൊരുക്കൂ, പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറാകൂ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 32

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।

പിന്നീട് പുറപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിച്ച വിവിധ നിലകളിലെ അനേകം പേർ, കെട്ടിപ്പൊരുക്കപ്പെട്ട ദിവ്യവും സ്വർണാലങ്കൃതവുമായ ഉത്തമ അശ്വരഥങ്ങളിൽ കയറി.

Verse 33

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।

സ്വർണ്ണബന്ധങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും പതാകകൾ ധരിച്ചും നിന്ന ഗജകന്യകളും ഗജങ്ങളും ഘോഷമയമായ നാദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു—ഗ്രീഷ്മാന്ത്യത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘസമൂഹങ്ങൾ പോലെ।

Verse 34

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।

വിവിധ തരത്തിലുള്ള അതിമൂല്യമായ വാഹനങ്ങൾ—വലുതും ചെറുതും—മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പാദാതിസൈന്യം തങ്ങളുടെ കാലുകളാൽ തന്നെ നടന്ന് കൂചിച്ചു।

Verse 35

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।

അതിനുശേഷം, കൗസല്യയെ മുൻപാക്കി സ്ത്രീകൾ ഉത്തമ വാഹനങ്ങളിൽ കയറി—രാമദർശനം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്—ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 36

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।

ചന്ദ്രനും നവസൂര്യനും പോലെയുള്ള ദീപ്തിയുള്ള, ഒരുക്കിയ ശുഭമായ ശിബികയിൽ കയറി, അനുചരന്മാരും സാമഗ്രികളും സഹിതം ശ്രീമാൻ ഭരതൻ മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 37

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

ആ മഹാസേന—ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞ—ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു വ്യാപിച്ചു മുന്നേറി; ആകാശത്തിൽ ഉയർന്ന മഹാമേഘംപോലെ തോന്നി। മൃഗപക്ഷികൾ വസിക്കുന്ന വനങ്ങൾ കടന്ന്, ഗംഗയുടെ അപ്പുറത്തീരത്ത്, മലകളിലൂടെയും നദികളിലൂടെയും കൂടി അത് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।

Verse 38

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।

ആ മഹാസേന—ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞ—ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു വ്യാപിച്ചു മുന്നേറി; ആകാശത്തിൽ ഉയർന്ന മഹാമേഘംപോലെ തോന്നി। മൃഗപക്ഷികൾ വസിക്കുന്ന വനങ്ങൾ കടന്ന്, ഗംഗയുടെ അപ്പുറത്തീരത്ത്, മലകളിലൂടെയും നദികളിലൂടെയും കൂടി അത് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।

Verse 39

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।

അവിടെ ഭരതന്റെ സൈന്യം—ഹർഷോന്മുഖമായ ഗജങ്ങളും അശ്വങ്ങളും വീരയോദ്ധാക്കളും നിറഞ്ഞത്—മഹാവനത്തിലേക്ക് കടന്നു; മൃഗപക്ഷിസമൂഹങ്ങളെ ഭീതിപ്പെടുത്തി, തന്റെ ഘനസമൂഹശോഭയാൽ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.