Shloka 12

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

Devanagari script

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।

Transliteration

anantaraṃ tat-saritaś citrakūṭaś ca parvataḥ |

tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam ||

Translation

ఓ తాతా! ఆ నదికి ఆవల చిత్రకూటమనే మహాపర్వతం ఉంది. అక్కడే వారి పర్ణకుటీ ఉంది; నిశ్చయంగా ఆ ఇద్దరూ అక్కడే నివసిస్తున్నారు।

Word by Word

• अनन्तरम्: next/beyond, thereafter
• अनन्तरम्: Deśa/Kāla-adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here used as demonstrative with सरितः (sandhi base)

• सरितः: river/stream
• सरितः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Vedic/epic variant for सरित्); subject coordinated with पर्वतः

• चित्रकूटः: Chitrakuta
• चित्रकूटः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रकूट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• पर्वतः: mountain
• पर्वतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तयोः: of those two
• तयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), द्विवचन

• पर्ण-कुटी: leaf-hut
• पर्ण-कुटी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्ण (प्रातिपदिक) + कुटी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘पर्णैः कुटी’ (hut of leaves)

• तात: O dear child
• तात: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (vocative)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (locative adverb)

• तौ: those two
• तौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन

• वसतः: (they) dwell/live
• वसतः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, द्विवचन

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb)

Context

O dear child, beyond that river lies mount Chitrakuta on which there is a hut made of leaves where, for sure, they both dwell.

Characters & Entities

• Citrakūṭa
• Mandākinī (implied by “that river”)
• Rāma (implied by “the two of them”)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as steadfastness in chosen duty: the leaf-hut symbolizes disciplined simplicity in forest-life undertaken for righteousness.

What is the narrative situation?

Bharadvāja confirms the exact place where Rāma and his companion(s) are living at Citrakūṭa.

Which character virtue is emphasized?

Certainty and truthfulness in guidance (satya in counsel), enabling Bharata to proceed rightly.