Opening the text

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः · Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
பரத்வாஜ முனிவரின் ஆசிரமத்தில் உபசாரம் பெற்ற பின், பரதன் முழு பரிவார-சேனையுடன் முறையாக விடைபெற்று, இராமனை அடையத் துல்லியமான வழிகாட்டலை வேண்டுகிறான். முனிவர் நிலவியலைச் சொல்கிறார்—சித்ரகூடம் சுமார் மூன்றரை யோஜனை தூரத்தில் தனிமையான வனத்தில் உள்ளது; அதன் வடபுறம் மலர்ந்த மரங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட மந்தாகினி நதி ஓடுகிறது; அந்த நதியைத் தாண்டி உள்ள மலைமேல் இராமன்-சீதையுடன் பर्णகுடிலில் வசிக்கிறார். ராகவனைச் சந்திக்க சேனை தெற்கு அல்லது தென்மேற்கு பாதையில் செல்லுமாறு அவர் ஆணையிடுகிறார். புறப்பாட்டுச் செய்தி கேட்டதும் தசரதனின் அரசமகளிர் தங்கள் வாகனங்களில் இருந்து இறங்கி முனிவரை அணுகுகின்றனர்—கௌசல்யா, சுமித்ரா இருவரும் துயரத்தில் தளர்ந்தவர்கள்; கைகேயி வெட்கத்தால் தலைகுனிந்தவள். பரதன் தாய்மாரைத் தனித்தனியாக அறிமுகப்படுத்தி—கௌசல்யாவை இராமனின் தாயெனப் போற்றி, சுமித்ராவை லக்ஷ்மணன் மற்றும் சத்ருக்னனின் தாயெனக் கூறி, கைகேயியையே பேராபத்தின் மூலமெனக் கடுஞ்சொல் கூறுகிறான். அப்போது பரத்வாஜர் அறிவுறுத்துகிறார்—கைகேயியின்மேல் குற்றம் சுமத்த வேண்டாம்; இராமனின் வனவாசம் இறுதியில் தேவர்கள், தானவர்கள், முனிவர்கள் அனைவருக்கும் நலனாக முடியும். பரதன் முனிவரைப் பிரதட்சிணம் செய்து வாகனங்களை இணைக்கச் சேனைக்கு ஆணையிடுகிறான்; யானை, ரதம், காலாட்கள், அரசமகளிர் உடன் படை கங்கையைத் தாண்டி வன-நதிக்கரைப் பகுதிகள் வழியே தெற்கே மேகம்போல் நகர்ந்து செல்கிறது.
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
பின்னர் அந்த இரவைக் கழித்து, விருந்தோம்பல் பெற்ற பரதன், தன் பரிவாரத்துடன், மனத்தில் ஒரு நோக்குடன் பரத்வாஜ முனிவரை அணுகினான்।
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
கைகூப்பி வந்த மனிதப் புலியான பரதனைப் பார்த்து, அக்னிஹோத்ரம் நிறைவேற்றிய முனிவர் பரத்வாஜர் அவனை உரைத்தார்।
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
ஓ குற்றமற்றவனே, எங்கள் ஆசிரமத்தில் நீ இவ்விரவை நலமாகக் கழித்தாயா? மேலும், உன் அனைவருக்கும் உரிய விருந்தோம்பல் முறையாக நடந்ததா—எனக்குச் சொல்வாயாக।
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியே வந்த மிகுந்த ஒளிவீசும் ரிஷியைப் பரதன் கைகூப்பி, பணிவுடன் வணங்கி இவ்வாறு கூறினான்.
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
பகவனே! நான்—அமைச்சர்களுடன், முழுப் படை மற்றும் வாகனங்களுடன்—இன்பமாக இரவு தங்கினேன்; உங்கள் அருளால் எங்கள் எல்லா தேவைகளும் விருப்பங்களும் நிறைவேறி திருப்தியடைந்தோம்.
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
நாங்கள் அனைவரும்—தூதர்களையும் சேர்த்து—சோர்வும் துன்பமும் இன்றிப் இருந்தோம்; போதிய உணவும் நல்ல தங்குமிடமும் கிடைத்து, இரவை மிகுந்த நிம்மதியுடன் கழித்தோம்।
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
ஓ பகவனே, முனிவர்களில் சிறந்தவரே! நான் இப்போது உம்மிடம் விடைபெறுகிறேன். அண்ணன் அருகே செல்லப் புறப்படும் என்னை நீங்கள் நட்பும் ஆசீர்வாதமும் நிறைந்த பார்வையால் நோக்குங்கள்।
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
ஓ தர்மஞ்ஞரே! அந்த தர்மநிஷ்ட மகாத்மாவின் ஆசிரமத்தை எனக்குச் சொல்லுங்கள்—அங்கே செல்லும் வழி எது, இங்கிருந்து எவ்வளவு தூரம்?
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
இவ்வாறு கேட்கப்பட்டபோது, அண்ணனைத் தரிசிக்க ஆவலுற்ற பரதனுக்கு, மகாதபஸ்வியும் மகாதேஜஸும் உடைய பரத்வாஜ முனிவர் பதிலுரைத்தார்।
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
ஓ பரதா! இங்கிருந்து மூன்றரை யோஜனை தூரத்தில், தனிமையான காட்டில் சித்ரகூட மலை உள்ளது; அது அழகிய நீர்வீழ்ச்சிகளும் வனங்களும் கொண்டு மனம் கவர்வதாக உள்ளது।
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
அதன் வடபுறத்தை அடைந்தால் மந்தாகினி நதி உள்ளது; அதன் கரைகள் மலர்ந்த மரங்களால் மூடப்பட்டு, சுற்றிலும் அழகிய மலர்ச்சோலைகள் விளங்குகின்றன।
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
அன்புக் குழந்தையே! அந்த நதிக்கு அப்பால் சித்ரகூடம் எனும் மாபெரும் மலை உள்ளது. அங்கேயே அவர்களின் இலைக்குடில் இருக்கிறது; நிச்சயமாக அந்த இருவரும் அங்கேயே வாசம் செய்கிறார்கள்।
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
படைத்தலைவனே, பெருமைக்குரியவனே! யானை, குதிரை, தேர்கள் நிறைந்த உன் படையை தெற்குப் பாதையிலோ அல்லது தென்-மேற்கு நோக்கிலோ நடத்திச் செல்; அப்பொழுது ராகவனை (ஸ்ரீராமனை) நீ காண்பாய்।
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
புறப்பட வேண்டிய நேரம் என்று கேட்டதும், தசரதராஜனின் மனைவியர்—அழகிய வாகனங்களில் ஏறத் தகுதியுடையவர்களாயினும்—தங்கள் வாகனங்களை விட்டுவிட்டு அந்தப் பிராமண முனிவரைச் சூழ்ந்து நின்றனர்।
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
அங்கே கௌசல்யை—நடுங்கி, மெலிந்து, துயருற்றவளாய்—தேவி சுமித்ரையுடன் சேர்ந்து, இரு கைகளாலும் முனிவரின் திருவடிகளைப் பற்றிக் கொண்டாள்।
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
தன் ஆசை நிறைவேறாததால் வருந்தி, உலகமெங்கும் பழிக்கப்பட்டு, வெட்கத்தில் மூழ்கிய கைகேயியும் அவரின் திருவடிகளைப் பற்றிக் கொண்டாள்।
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
அந்த பகவான் மகாமுனியை பக்தியுடன் பிரதட்சிணம் செய்து, அவள் அப்போது பரதனுக்கு அதிகத் தூரமின்றி அருகிலேயே, துயரால் கனிந்த மனத்துடன் நின்றாள்।
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
பின்பு உறுதியான விரதம் கொண்ட பரத்வாஜர் பரதனை வினவினார்— “ஓ ராகவா, உன் தாய்மாரைப் பற்றிய விவரத்தைத் தெளிவாக அறிய விரும்புகிறேன்।”
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
ஞானமிக்க பரத்வாஜர் இவ்வாறு கூறியதும், சொல்வன்மை உடைய பரதன் கைகூப்பி வணக்கத்துடன் பதிலுரைத்தான்।
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
பகவனே! நீங்கள் இங்கே துயரமும் நோன்பும் காரணமாக மெலிந்து, தேவதைபோல் தெய்வீகத் தோற்றமுடன் காணும் இந்தத் தேவியார்—என் தந்தையின் முதன்மை மகிஷி தேவியான கௌசல்யை. சிங்கம் போன்ற வீரநடையுடைய மனிதப் புலியான ராமனை அவளே பெற்றாள்; அதிதி தாதாவைப் பெற்றதுபோல.
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
பகவனே! நீங்கள் இங்கே துயரமும் நோன்பும் காரணமாக மெலிந்து, தேவதைபோல் தெய்வீகத் தோற்றமுடன் காணும் இந்தத் தேவியார்—என் தந்தையின் முதன்மை மகிஷி தேவியான கௌசல்யை. சிங்கம் போன்ற வீரநடையுடைய மனிதப் புலியான ராமனை அவளே பெற்றாள்; அதிதி தாதாவைப் பெற்றதுபோல.
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
இவள் துயரத்தில் கௌசல்யையின் இடது புயத்தை அணைத்தபடி நிற்கிறாள்—காட்டில் மலர்கள் உதிர்ந்து வாடிய கர்ணிகாரக் கிளைபோல்—அவளே சுமித்ரா தேவி. அந்த தேவிக்கே தேவசம ஒளிவண்ணம் கொண்ட இரு குமாரர்கள் பிறந்தனர்—வீரர் லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன்—உண்மையிலும் உறுதியிலும் நிலைத்த பராக்கிரமம் உடையோர்.
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
இவள் துயரத்தில் கௌசல்யையின் இடது புயத்தை அணைத்தபடி நிற்கிறாள்—காட்டில் மலர்கள் உதிர்ந்து வாடிய கர்ணிகாரக் கிளைபோல்—அவளே சுமித்ரா தேவி. அந்த தேவிக்கே தேவசம ஒளிவண்ணம் கொண்ட இரு குமாரர்கள் பிறந்தனர்—வீரர் லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன்—உண்மையிலும் உறுதியிலும் நிலைத்த பராக்கிரமம் உடையோர்.
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
அவளாலேயே அந்த இரு நரசிங்கங்கள் உயிர் நாசம் அஞ்சத்தக்க பாதையில் சென்றனர்; மேலும் புதல்வனை இழந்த தசரதனும் விண்ணுலகை அடைந்தான்.
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
கைகேயியை அறிந்துகொள்—கோபத்திற்கடிமை, விவேகமற்றவள், அகந்தையுடையவள், தன்னை மிக அழகியவள் என எண்ணுபவள்; செல்வமும் அதிகாரமும் நாடுபவள்; உள்ளத்தில் அநாரியள், வெளியில் ஆரியரூபம் தரித்தவள்.
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
இவளையே என் தாயென அறிந்துகொள்—கொடுமையுடையவள், பாவத்தில் உறுதியானவள்; ஏனெனில் அந்த மகாத்மாவின் பெரும் துயரத்தின் மூலவேர் இவளிடமே எனக்குத் தெரிகிறது।
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
இவ்வாறு கூறிய அந்த நரசார்தூலன் கண்ணீரால் தடுக்கப்பட்ட குரலில் பேசினான்; செந்நிறக் கண்களுடன் ஆழ்ந்த மூச்செடுத்து, கோபித்த நாகம்போல் சீறினான்।
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
அப்போது பேரறிவுடைய மகரிஷி பரத்வாஜர், இவ்வாறு பேசிக் கொண்டிருந்த பரதனுக்கு அர்த்தமிக்க நல்வாக்குகளால் பதிலுரைத்தார்।
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
ஓ பரதா, கைகேயியை குற்றவாளி எனக் கருதி நீ பழிக்க வேண்டாம்; ஏனெனில் ராமனின் இந்த வனவாசம் இறுதியில் பெரும் நன்மையைத் தரும்.
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
இங்கே ஸ்ரீராமனின் வனவாசத்தினாலே தேவர்கள், தானவர்கள், தூய்மையடைந்த உள்ளமுடைய ரிஷிகள்—அனைவருக்கும் நன்மையே உண்டாகும்.
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
பின்னர் பயணத்திற்குத் தயாரான பரதன் அவருக்கு வணங்கி, அவரைச் சுற்றி வலம் வந்து, விடைபெற்று படையினரிடம்—“இணையுங்கள்; புறப்படத் தயாராகுங்கள்” என்று ஊக்கமளித்தான்.
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
பின்னர் புறப்பட ஆவலுற்ற பல தரத்தினரும், இணைக்கப்பட்டு பொன்னலங்காரங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட சிறந்த குதிரைத் தேர்களில் ஏறினர்.
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
பொன் கச்சைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, கொடிகளுடன் விளங்கிய பெண் யானைகளும் ஆண் யானைகளும்—கோடை முடிவில் முழங்கும் மேகங்கள் போல—பெரும் ஒலியுடன் புறப்பட்டன।
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
பலவகையான மிக மதிப்புமிக்க வாகனங்கள்—பெரியதும் சிறியதும்—முன்னே சென்றன; காலாட் படையினர் தம் கால்களாலேயே நடந்து புறப்பட்டனர்।
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
பின்பு கௌசல்யையை முன்னிலையாகக் கொண்டு பெண்கள் சிறந்த வாகனங்களில் ஏறி, ராம தரிசனத்திற்கான ஏக்கத்துடன் மகிழ்ந்து புறப்பட்டனர்।
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
இளஞ் சந்திரன்-சூரியன் போன்ற ஒளியுடன், தயார் செய்யப்பட்ட மங்கலமான பல்லக்கில் ஏறி, திருவுடைய பரதன் தன் பரிவாரமும் உபகரணங்களும் உடன் முன்னே சென்றான்।
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
யானை, குதிரை, தேர்களால் நிரம்பிய அந்தப் பெரும் சேனை தெற்குத் திசையை விரித்து, வானில் எழுந்த மாபெரும் மேகம் போலப் புறப்பட்டது. மிருகங்களும் பறவைகளும் உலவும் காடுகளைத் தாண்டி, கங்கையின் அப்பால் கரையில், மலைகளிலும் ஆறுகளிலும் ஊடாகவும் முன்னே சென்றது।
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
யானை, குதிரை, தேர்களால் நிரம்பிய அந்தப் பெரும் சேனை தெற்குத் திசையை விரித்து, வானில் எழுந்த மாபெரும் மேகம் போலப் புறப்பட்டது. மிருகங்களும் பறவைகளும் உலவும் காடுகளைத் தாண்டி, கங்கையின் அப்பால் கரையில், மலைகளிலும் ஆறுகளிலும் ஊடாகவும் முன்னே சென்றது।
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
அங்கே பரதனுடைய சேனை—மகிழ்ந்த யானைகள், குதிரைகள், வீர யோధர்கள் உடன்—மிருகப் பறவைக் கூட்டங்களை அச்சுறுத்தி அந்தப் பெருவனத்தில் நுழைந்து, தன் திரளான வைபவத்தால் ஒளிர்ந்தது।
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.