Matsya Purana in Telugu

నైమిషారణ్యంలో దీర్ఘ సత్రానంతరం ఋషులు సూతుని మళ్లీ అమృతసమాన పురాణకథలను చెప్పమని కోరుతూ, సృష్టివివరణ, విష్ణువు మత్స్యరూపం ధరించిన కారణం, అలాగే శివుని భైరవ/కపాలిన స్వరూపాల గురించి ప్రశ్నిస్తారు. సూతుడు విష్ణుప్రోక్త మత్స్యపురాణాన్ని ప్రారంభిస్తాడు.

మనువు—బ్రహ్మకు చతుర్ముఖత్వం ఎందుకు వచ్చిందీ, సృష్టి ఎలా జరిగిందీ అని అడుగుతాడు. మత్స్యుడు—ఆదిలో తపస్సు, వేదప్రకటన; తరువాత బ్రహ్మ తొలి సృష్టిగా మనోజ ఋషులు, ఆపై దేహజ ప్రజాపతులు మరియు అంతఃశక్తులు.

ఋషులు సూతుని అనేక సృష్టిజాతుల ఉద్భవాన్ని విస్తారంగా అడుగుతారు. సూతుడు ప్రాథమిక అయౌన సృష్టిని, తరువాత దక్షుని నుండి ప్రారంభమైన యౌన జననాన్ని వేరు చేసి వివరిస్తాడు.

ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—దితి గర్భం నుండి మరుతుల జననం ఎలా, దేవులతో వారి స్నేహం ఎలా ఏర్పడింది? సూతుడు దితి తపస్సు, శోకనాశకమై శుభసంతానాన్ని ప్రసాదించే వ్రతం గురించి వసిష్ఠుని ప్రశ్నించిన కథను చెబుతాడు.

మునుపటి ఉపదేశం విని మనువు మళ్లీ జనార్దనుని, పూర్వ మనువుల కర్మకథలను చెప్పమని ప్రార్థిస్తాడు.

ఋషులు సూతుని ఆదిత్య, సోమ వంశాల వృత్తాంతం చెప్పమని అడుగుతారు. సూతుడు వివస్వానుని జన్మాలు-వివాహాలు, సంజ్ఞకు సూర్య తేజస్సు భరించలేకపోవడం, పిల్లల సంరక్షణకు ఛాయను సృష్టించడం వివరిస్తాడు. ఛాయ పక్షపాతం వల్ల కలహం పెరిగి యమ శాపప్రసంగం వస్తుంది; యముడు వివస్వానుని శరణు కోరుతాడు.

మనువు మత్స్యుని పితృవంశం మరియు రవి–సోముల శ్రాద్ధదేవతా-స్థితి గురించి ప్రశ్నిస్తాడు. మత్స్యుడు పితృగణాల వర్గీకరణను చెబుతాడు—స్వర్గంలో ఏడు గణాలు, నిరాకారులు మరియు సాకారులు; పితృతత్త్వాన్ని యోగసిద్ధితో అనుసంధానించి, శ్రాద్ధదానాన్ని యోగులకు అర్పించటం శ్రేష్ఠమని ఉపదేశిస్తాడు.

సూతుడు ధర్మప్రధాన కథనంలో ప్రకాశవంతమైన పితృలోకాలు (విభ్రాజా మొదలైనవి) వర్ణిస్తాడు; అక్కడ శ్రాద్ధకర్తలు ఆనందిస్తారు, అనేక దివ్యగణాలు పూజలో పాల్గొంటాయి.

సూతుడు ‘ఓ రాజా’ అని సంబోధిస్తూ విష్ణువు ఉపదేశించిన సర్వసాధారణంగా పునఃపునః చేయదగిన ‘సాధారణ శ్రాద్ధం’ను వివరిస్తాడు.

ఋషులు ప్రశ్నిస్తారు—బ్రాహ్మణులు భుజించిన హవ్యం లేదా అగ్నిలో సమర్పించిన ద్రవ్యం పితృలోకంలోని పితృులకు ఎలా ‘భోగ్యమవుతుంది’, ముఖ్యంగా శుభ-అశుభ పరలోకస్థితుల్లో ఉన్నవారికి?

ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—బ్రహ్మదత్తుడు ఎలా సర్వసత్త్వ-రుతజ్ఞుడయ్యాడు? చక్రవాక పక్షుల చతుష్టయం ఎలా ఏర్పడింది?

ఋషులు సోముని పితృపతి స్థానం, అతనినుంచి వచ్చిన రాజవంశ పరంపర గురించి ప్రశ్నిస్తారు.

ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—యదువంశం ఎందుకు క్షీణించి పౌరవులు ఎందుకు ఎదిగారు? యయాతి పుణ్యచరిత్రను చెప్పమని కోరుతారు. సూతుడు, శతానీకుడు శౌనకుని యయాతి మరియు పురువు రాజ్యాధికారము గురించి అడిగిన పూర్వ సంభాషణను స్మరిస్తాడు.

శౌనకుడు చెబుతాడు—కచుడు పవిత్ర విద్యతో విజయంగా తిరిగివచ్చిన తరువాత దేవతలు ఆనందించి ఇంద్రుని శత్రునాశానికి ప్రేరేపిస్తారు. ఇంద్రుడు ప్రయాణంలో అడవిలో క్రీడిస్తున్న కన్యలను చూసి వాయురూపం ధరించి వారి వస్త్రాలను కలగలిపేస్తాడు.

శౌనకుడు శుక్రుడు–వృషపర్వణుడి మధ్య జరిగిన ఘర్షణను వివరిస్తాడు. శుక్రుడు—అధర్మం నెమ్మదిగా అయినా తప్పక ఫలిస్తుంది; కానీ బ్రాహ్మణుడు కచుని హత్య చేస్తే పాపం వెంటనే పరిపక్వమై ఫలిస్తుందని హెచ్చరిస్తాడు.

శౌనకుడు యయాతి వృత్తాంతాన్ని కొనసాగిస్తాడు. యయాతి దేవయానీని అంతఃపురంలో ప్రతిష్ఠిస్తాడు; వృషపర్వుడు శర్మిష్ఠను అశోకవన సమీపంలో సేవకులు, అవసర సామగ్రితో నివసింపజేస్తాడు. దేవయానీ గర్భం ధరించి కుమారుని ప్రసవిస్తుంది.

శౌనకుడు వర్ణించెను—శుక్రుని శాపంతో యయాతికి అకస్మాత్తుగా వృద్ధాప్యం వచ్చింది. ఆయన నగరానికి తిరిగి వచ్చి పెద్ద కుమారుడు యదుని, ‘నా జరా మరియు పాప్మానాన్ని నీవు స్వీకరించు; నీ యౌవనాన్ని నాకు ఇచ్చి నేను వెయ్యేళ్లు భోగించుదును’ అని ప్రార్థించాడు.

శౌనకుడు యయాతి పూరువుకు రాజ్యాన్ని అప్పగించి వనప్రస్థాశ్రమం స్వీకరించిన వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు. వానప్రస్థధర్మంలో బ్రాహ్మణుల సమీపవాసం, ఫలమూలాహారం, అతిథి సత్కారం, శిలోఞ్చవృత్తి, పితృ-దేవతార్పణలు, పవిత్రాగ్నుల ధారణ ఉన్నాయి.

సన్యాసానంతరం యయాతి తపస్సును ఇంద్రుడు ప్రశ్నిస్తాడు. యయాతి—తాను చేసిన తపస్సుకు సమానుడు ఎవరూ లేరని అంటాడు. ఇంద్రుడు—యయాతికి నిజమైన వివేకం లేదు; శ్రేష్ఠ-నికృష్టాలను సమానంగా చూడడం వల్ల అతని స్వర్గలోకాలు పరిమితమైనవి, పుణ్యం క్షీణించగానే అతడు పతనమవుతాడని చెప్పాడు.

కామరూపంలోని నందనాన్ని విడిచి యయాతి ఎందుకు వెళ్లాడో అష్టకుడు ప్రశ్నిస్తాడు. యయాతి బోధిస్తాడు—పుణ్యం క్షీణించినప్పుడు స్వర్గంలోనూ జీవుడు పరిత్యజింపబడి భౌమనరకంలో పడిపోతాడు; అక్కడ భూమిజన్య భయంకర ప్రాణుల చేత దీర్ఘకాలం బాధపడతాడు.

అష్టకుడు యయాతిని ప్రశ్నిస్తాడు—దివ్యసామ్యాన్ని ముందుగా ఎవరు పొందుతారు? యయాతి కోరికలతో నడిచే గృహస్థులకన్నా నియమిత భిక్షువును ప్రశంసించి, అరుదైన దీర్ఘాయుష్యాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తే పశ్చాత్తాపం మరియు ఘోర తపస్సు అవసరమని చెబుతాడు.

సూతుడు వర్ణిస్తాడు—శౌనకుని ఉపదేశం విని ఆనందించిన శతానీకుడు విధివిధానంగా సత్కారం చేసి దానాలు ఇస్తాడు. శౌనకుడు ఆ ధనాన్ని బ్రాహ్మణులకు దానం చేసి అంతర్ధానమవుతాడు. అనంతరం ఋషులు యదువు ద్వారా యయాతి వంశాన్ని విస్తారంగా అడుగుతారు.

సూతుడు వంశావళి వర్ణనను కొనసాగిస్తాడు—వృష్ణి ప్రవాహంలో గాంధారీ, మాద్రీ భార్యలు; వారి సంతానం సుమిత్ర, యుధాజిత్, దేవమీఢుష, అనమిత్ర, శిబి. అనమిత్రుని నుండి నిఘ్నుడు; నిఘ్నుని నుండి ప్రసేనుడు, శక్తిసేనుడు. స్యామంతక మణి ప్రసేనునిదే; అడిగినా ఇవ్వడు.

సూతుడు దేవకీ గర్భంలో విష్ణువు మానవ జన్మ, కంసభయంతో వసుదేవుని ఆందోళన, శిశువును రహస్యంగా నందుని గృహానికి తరలించి దాచిన విధానాన్ని వివరిస్తాడు.

సూతుడు వంశకథను కొనసాగిస్తాడు—పురువు వంశం నుండి అంతినారుడు, తరువాత ఇలినుడు, దుష్యంతుడు; శకుంతల గర్భంలో భరతుడు జన్మించి ‘భారత’ నామానికి కారణమవుతాడు. శరీరరహిత వాణి దుష్యంతునికి పుత్రస్వీకారం చేయమని ఆజ్ఞాపించి, ‘పుత్రుడు’ యముని నుండి రక్షించువాడని పితృత్వధర్మాన్ని స్థాపిస్తుంది.

ఋషులు ద్విజులకు నిత్యారాధ్యమైన పవిత్ర అగ్నుల క్రమబద్ధ వంశవివరణాన్ని కోరుతారు.

ఋషులు సూతుని పురాణాల సంఖ్య/వర్గీకరణ క్రమం మరియు దానధర్మం యొక్క సరైన విధానాన్ని దశలవారీగా అడుగుతారు.

ఉపవాసం చేయలేని వారికి ఉపవాససమాన పుణ్యాన్ని ఇచ్చే శ్రేష్ఠ వ్రతం ఏదని నారదుడు అడుగుతాడు. ఈశ్వరుడు ఆదిత్యశయన/రవిశయన వ్రతంలో ‘నక్త’—రాత్రి ఒక్కసారి భోజనం—అనుమతించి దాని అక్షయ ఫలాన్ని వివరిస్తాడు.

నారదుడు చంద్రశేఖర ప్రభువును ఆయుః, ఆరోగ్యము, కులవృద్ధి, పునఃపునః సత్పురుష/రాజసంగతి కలిగించే వ్రతాన్ని అడుగుతాడు. ప్రభువు ప్రశ్న మహిమను చెప్పి రహస్యంగా రోహిణీ–చంద్రశయన వ్రతాన్ని (ఇందు-కీర్తనతో) వెల్లడిస్తాడు. కాలనిర్ణయం: సోమవారం పౌర్ణమి, లేదా బ్రహ్మ-నక్షత్రయుక్త పౌర్ణమి.

ఋషులు సూతుని వద్ద వృక్షాల విషయమై క్రమబద్ధమైన, విశదమైన నియమావళిని మరియు వృక్ష-ప్రతిష్ఠ/ఉద్యాపన విధానాన్ని అడుగుతారు; సంప్రదాయంలో చెప్పబడిన లోకాలు, మరణానంతర ఫలితాలపై కూడా స్పష్టత కోరుతారు.

నారదుడు ముందుగా ఏడు దివ్య లోకాలను లెక్కపెట్టి, మహేశ్వరుని—సార్వభౌమత్వం, శుభసంపద ఎలా లభిస్తాయో—అడుగుతాడు. మహేశ్వరుడు చెబుతాడు: దానవులు సముద్రంలో శరణు పొందగా, ఇంద్రుడు అగ్ని, వాయువులకు సముద్రాన్ని ఎండబెట్టమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; కాని అనేక జీవుల సంహారం అధర్మమని వారు నిరాకరిస్తారు.

ఈశ్వరుడు ప్రాయశ్చిత్త వ్రతాల క్రమంలో మూడవదైన “రసకల్యాణినీ” వ్రతాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. మాఘమాసంలో దీక్ష సమయం, స్నాన నియమాలు, దేవీ అభిషేకం, అలాగే కుడి నుండి ఎడమకు అంగపూజ—దేవీ విశేష నామాలను శరీర భాగాలకు నియమిస్తూ—వివరిస్తాడు.

ప్రభువు ఉపదేశక్రమంలో తృతీయా వ్రతాన్ని వివరిస్తాడు; అది సర్వకామదా అని చెప్పబడింది. ఈ తిథిలో చేసిన దానం, హోమం, జపం అక్షయఫలాన్ని ఇస్తాయని నియమాన్ని ప్రకటిస్తాడు.

సంభాషకుడు గ్రహణకాల స్నానవిధానాన్ని—ద్రవ్యాలు, మంత్రాలు, క్రమం సహా—తెలుసుకోవాలని అడుగుతాడు. మత్స్యభగవాన్ గ్రహణాన్ని ‘గ్రహణ-సంప్లవం’ వలె రాశిపై గ్రహపీడ కలిగించేదిగా చెప్పి, ప్రమాణమైన ‘గ్రహ-స్నానం’ విధిస్తాడు.

మత్స్యుడు చెబుతాడు—పూర్వకల్పంలో బ్రహ్మ శివుని అడిగాడు: స్వల్ప తపస్సుతో ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం, మోక్షం ఎలా లభిస్తాయి? శివుడు చెప్పాడు: వైవస్వత మన్వంతరంలో వాసుదేవుడు భీమునికి ఉపవాసం చేయలేనివారికీ అనుకూలమైన శ్రేష్ఠ వ్రతాన్ని ఉపదేశిస్తాడు.

బ్రహ్మా ప్రశ్నిస్తాడు—(1) మోహం లేదా మత్తు వల్ల పరస్త్రీని ఆశ్రయించిన పురుషునికి ప్రాయశ్చిత్తం ఏమిటి? (2) స్త్రీ–పురుషుల వియోగం వల్ల కలిగే శోకదుఃఖాలను నివారించే ధార్మిక మార్గం ఏది?

పిప్పలాదుడు యుధిష్ఠిరునికి ‘ప్రతిశుక్ర’ అనే శాంతికర వ్రతాన్ని బోధిస్తాడు; ఇది ప్రయాణ ఆరంభం‑ముగింపులోను, శుక్రోదయ సమయంలోను చేయవలెను. పాత్రల ద్రవ్యాలు, తెల్లని నైవేద్యాలు, శుక్ర‑స్తుతి మంత్రంతో విధివిధానంగా అర్ఘ్యప్రదానం చెప్పబడింది; ఫలితం—ఇష్టసిద్ధి, విష్ణులోకంలో గౌరవం.

ఋషి భక్తిపూర్వక ప్రశ్నకు ప్రతిగా భగవాన్ పురాణసంభాషణలో శోకనాశకమైన ‘విశోకా-సప్తమీ’ వ్రతాన్ని ఉపదేశిస్తాడు.

భగవాన్ శర్కరా-సప్తమీ వ్రతవిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; ఇది పాపహరము, దీర్ఘాయుష్షు మరియు సంపదను ప్రసాదించేది. మాధవ మాస శుక్ల సప్తమీనాడు శ్వేత తిలాలు, మాలలు, అనులేపనాలు వంటి శుద్ధ ద్రవ్యాలతో కమలమండలం సిద్ధం చేసి సవితృ (సూర్య) దేవునికి గంధ-ధూపాలతో పూజ చేయాలి.

భగవాన్ మందార-సప్తమీ వ్రతాన్ని పాపనాశకమని వివరిస్తాడు. పంచమి నాడు తేలికైన భోజనం, షష్ఠి నాడు ఉపవాసం మరియు దంతకాష్ఠ విధి; బ్రాహ్మణ సత్కారం, రాత్రి మందార వినియోగం, ఉదయ స్నానం.

మనువు మత్స్యుని అడుగుతాడు—ఇష్టవస్తువుల వియోగం వల్ల కలిగే తీవ్రమైన శోకాన్ని తొలగించి, సమృద్ధిని ప్రసాదించి, సంసారభయాన్ని తగ్గించే ఉపవాసం/వ్రతం ఏది? మత్స్యుడు—ఇది మహోన్నతం, దుర్లభం; అయినా మనువు భక్తి కారణంగా ఆశ్వయుజంలో ప్రారంభించవలసిన ‘విశోక-ద్వాదశీ వ్రతం’ను వెల్లడిస్తాడు.

నారదుడు అక్షయ పరలోక పుణ్యాన్ని ఇచ్చే అత్యుత్తమ దాన మహిమను అడుగుతాడు. ఉమాపతి ‘మేరు-దానం’ను పర్వతాకార దానాల దశవిధ విధానంగా బోధించి, ఆ దశ ‘పర్వతాల’ పేర్లు, శుభ తిథులు, సంధికాలాలను నిర్దేశిస్తాడు.

సంవాదశైలిలో భగవాన్ పుణ్యదానాల ఉపదేశక్రమంలో ‘ఉత్తమ’ గుడపర్వతదానాన్ని ప్రవేశపెడతాడు.

భగవాన్ అనుష్ఠానోపదేశ పరంపరలో తిలాశైల/తిలాచల దానాన్ని ప్రవేశపెట్టి, దాని రక్షక ఫలంగా విష్ణులోక ప్రాప్తిని వివరిస్తాడు.

భగవాన్ విధివిధానంగా ఉపదేశిస్తూ ‘అతుల’ ఘృతాచలదానం పాపనాశక కర్మ అని ప్రకటిస్తాడు. నెయ్యి కుండల సంఖ్య ఆధారంగా మూడు స్థాయిలను చెప్పి, తక్కువ సామర్థ్యమున్నవారికి విష్కంభ/పర్వత భాగాలను అనుపాతంగా తగ్గించి సులభ ప్రత్యామ్నాయాన్ని సూచిస్తాడు.

దానధర్మ ఉపదేశాన్ని కొనసాగిస్తూ భగవాన్ సోమలోకాన్ని ప్రసాదించే ‘రౌప్యాచల’ దానవిధిని బోధిస్తానని ప్రకటిస్తాడు. రజతపర్వతానికి క్రమంగా బరువుల ప్రమాణాలను నిర్దేశించి, అధిక ప్రమాణాలు చేయలేనివారికి అనుపాతంగా తగ్గించి చేయడానికి అనుమతిస్తాడు.

సూతుడు చెబుతున్నాడు: పూర్వ సభలో శౌనకుడు—నిత్యంగా కోరికలు సిద్ధించేందుకు శాంతిక, పౌష్టిక కర్మలు ఎలా చేయాలి? అని వైశంపాయనుని అడిగాడు. వైశంపాయనుడు సమాధానం—శాంతి, సంపద, వృద్ధి, ఆయుష్షు, బలం, పోషణ, అనిష్ట నివారణకు ప్రధాన ఉపాయం గ్రహయజ్ఞమే.

నారదుడు లోకఫలమూ మోక్షఫలమూ ఇచ్చే ఉపదేశాన్ని మళ్లీ చెప్పమని శివుణ్ణి ప్రార్థిస్తాడు. శివుడు నందిని పవిత్ర వాక్కు, పురాణవిద్యలో నిపుణుడని స్తుతించి, వృషభరూపంలో ధర్మస్వరూపుడని గుర్తించి, మాహేశ్వరధర్మాలను బోధించమని ఆజ్ఞాపించి అంతర్ధానమవుతాడు.

నారదుడు ఆరోగ్యం, అంతులేని ఫలం, శాంతి ప్రసాదించే వ్రతాన్ని అడిగాడు. నందికేశ్వరుడు పరమతత్త్వం సూర్య‑అగ్ని‑చంద్ర రూపాలలో త్రివిధంగా ఉన్నదని చెప్పి ఆదివారంలో నక్తాశన నియమాన్ని విధించాడు; ఆదివారం హస్త నక్షత్రంతో కలిసినప్పుడు శనివారంలో ఏకభక్త నియమం ప్రత్యేకమని తెలిపాడు.

నందికేశ్వరుడు నారదునికి విష్ణువు యొక్క పరమ వ్రతమైన ‘విభూతి-ద్వాదశీ’ విధిని ప్రకటిస్తాడు. ఎంపికైన నెలల్లో శుక్ల దశమి నుండి ప్రారంభం, సాయంసంధ్యానంతరం నియమాలు, ఏకాదశి నాడు జనార్దన పూజతో ఉపవాసం వివరించబడింది.

నారదుడు పుణ్యప్రదమైన ఆచారాలు తెలుసుకోవాలని కోరగా నందికేశ్వరుడు ‘వ్రత-షష్ఠీ’ వివరణను ప్రారంభిస్తాడు।

నందికేశ్వరుడు మార్కండేయుడు యుధిష్ఠిరునికి ముందుగా చెప్పిన ప్రయాగ మహాత్మ్యాన్ని మళ్లీ కొనసాగిస్తాడు. భారతయుద్ధానంతరం యుధిష్ఠిరుడు మహాసంహారాన్ని తలచి శోకంతో, ధర్మభయంతో కుంగిపోతాడు; మహాపాపకల్మషాన్ని త్వరగా తొలగించి విష్ణులోకాన్ని పొందే మార్గం ఏమిటో ఆలోచిస్తాడు.

మార్కండేయుడు రాజును ఉద్దేశించి పాపనాశకమైన ప్రయాగమాహాత్మ్యాన్ని మళ్లీ వినమని ప్రేరేపిస్తాడు. ప్రయాగాన్ని గూఢోపదేశంగా, బాధితులకు ఆశ్రయంగా వర్ణిస్తాడు.

మార్కండేయుడు రాజునకు ప్రయాగ మహిమను మళ్లీ వివరిస్తాడు. గంగ ఉత్తర తీరంలోని మానసా తీర్థాన్ని సూచించి—అక్కడ మూడు రాత్రుల ఉపవాసం, తీర్థస్మరణ శక్తి, గంగలో ప్రవేశం మోక్షప్రదమనే హామీని చెబుతాడు.

మార్కండేయుడు బ్రహ్మ బోధను స్మరింపజేస్తూ—అనేక తీర్థాలు పవిత్రం చేస్తాయని, సోమతీర్థం పాపనాశకమని చెబుతాడు. యుధిష్ఠిరుడు తీర్థాల శ్రేణిని చూపుతూ—భూమిలో నైమిషం, మధ్యలోకంలో పుష్కరం, మూడు లోకాలలో కురుక్షేత్రం—అని చెప్పి, దృఢ ప్రమాణం లేకుండా ప్రయాగాన్ని ‘సర్వోత్తమం’ అని ఎలా ప్రశంసించగలం?

యుధిష్ఠిరుడు మోక్షసాధనంగా ప్రయాగ బోధను సంపూర్ణంగా వివరించమని కోరుతాడు. మార్కండేయుడు ప్రయాగాన్ని సమస్త లోకమూ త్రిమూర్తులూ ప్రత్యక్షమయ్యే స్థలంగా స్థాపించి—బ్రహ్మ సృష్టి, విష్ణు పోషణ, రుద్ర సంహారం—అని చెప్పి, కల్పాంతంలో కూడా ప్రయాగం అక్షయమని ప్రకటిస్తాడు.

ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—ద్వీపాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, వర్షాలు, నదుల సమగ్ర జగద్వ్యవస్థను, లోకాలొకం మరియు సూర్య-చంద్ర గమనాలను వివరించమని. సూతుడు విషయ విస్తారాన్ని అంగీకరించి, ప్రకృతి పరిధిలోని ప్రమాణాలు జ్ఞేయమని, దాని అవతలది అచింత్యమని భేదం చెబుతాడు.

మనువు జనార్దనుని శ్రాద్ధవిధి, మహాదానఫలాలు విని, ఉర్వశీ దేవతలను కూడా వదలి పురూరవసునే ఎన్నుకునేంత అతిశయ రూపసౌభాగ్యానికి కారణమైన పూర్వకర్మ ఏమిటని ప్రశ్నిస్తాడు.

సూతుడు వర్ణిస్తాడు—పుణ్యనదిలో స్నానం చేసి, శీతల గాలితో సేదతీరిన ఒక రాజు హిమవంతాన్ని చేరాడు. పర్వతం శుభాశుభ సూచకాలతో చిత్రితమైంది—నిశ్శబ్దమైన తెల్లని శిఖరాలు, నదుల గర్జన, దేవదారు వనాలు, మేఘావృత శిఖరాలు, చందనలేపిత శిలలు, ఎక్కడో సూర్యకాంతి ఎక్కడో చీకటి.

సూతుడు ఒక పర్వత ప్రాంతాన్ని వర్ణిస్తాడు; అక్కడ గుహలో దాగి ఉన్న సరస్సు ఉంది. ఒక రాజు మల్లెపూల వలయంతో ఉన్న ద్వారాన్ని చూసి లోనికి ప్రవేశించి, ఘనాంధకారపు భయంకర మార్గాన్ని దాటి స్వయంప్రకాశమైన భూగర్భ విస్తారంలోకి చేరుతాడు.

సూతుని వర్ణనలో కథ హిమవత్–కైలాసాల ఉత్తర దివ్య పర్వతప్రాంతానికి మారుతుంది. అక్కడి దేవశిఖరాలు, అరణ్యాలు, సరస్సులు వివరించి, అలకానగరంలో గుహ్యకులతో కూడిన కుబేరుని స్థితిని, ఆ ప్రాంతాల్లో నియుక్తులైన యక్షుల పేర్లను పేర్కొంటాడు.

ఋషుల బ్రహ్మాండ విచారణకు సమాధానంగా సూతుడు ఆరవ ద్వీపమైన గోమేదకద్వీపం మరియు దానిని చుట్టిన సురోదక సముద్రాన్ని వివరిస్తాడు; అక్కడి పర్వతాల పేర్లు చెప్పి భూమిని దక్షిణ ధాతకీఖండం, ఉత్తర కుముదం అని విభజిస్తాడు.

మునుపటి దివ్యాఖ్యానం విని ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—సూర్య‑చంద్ర‑గ్రహ‑నక్షత్రాల గమనంలో ఢీకొనడం ఎందుకు జరగదు? వాటిని ఎవరు నడుపుతారు?

సూతుడు బ్రహ్మాండవివరణను కొనసాగిస్తూ గ్రహాల రథాలు, వాటి అశ్వాల వివరాలను చెబుతాడు. తరువాత క్రియావిధానాన్ని వివరిస్తాడు—జ్యోతిష్కమండలమంతా ధ్రువానికి అదృశ్య వాయు-రజ్జువులతో బంధింపబడి, ప్రవహవాయువు (ప్రవహస్త) ప్రేరణతో ధ్రువం మరియు మేరువు చుట్టూ దక్షిణావర్తంగా పరిభ్రమిస్తుంది.

ఋషులు భక్తితో పదేపదే అడుగుతారు—మహేశ్వరుడు ‘పురారి’ అనే బిరుదు ఎలా పొందాడు? త్రిపురం ఒక్క బాణంతో ఎలా దగ్ధమైంది? సూతుడు కథను ప్రారంభిస్తాడు—మాయాసురుడు, మాయాకళల ఆదిప్రవర్తకుడు, విద్యున్మాలి, తారక మొదలైన బలవంతమైన దైత్యులతో కలిసి ఘోర తపస్సు చేసి త్రిలోకాలను బాధిస్తాడు.

సూతుడు వర్ణించునది—మయుడు త్రిపుర నిర్మాణాన్ని పూర్తిచేసిన తరువాత దైత్య‑దానవులు విస్తారంగా అక్కడ స్థిరపడ్డారు. ఆ నగరం భోగవిలాసాలు, సంగీతం, సామాజిక సౌహార్దంతో వికసించింది. దేవశత్రువులైనప్పటికీ కొంతకాలం వారు ధర్మానుసార జీవితం గడిపి త్రిపుర పవిత్రస్థానంలో శివారాధన చేశారు.

సూతుడు వర్ణించెను—మాయా త్రిపురంలో నివసించే దానవుల బాధతో దేవతలు రక్షణకై మహాదేవుని శరణు కోరిరి. శివుడు వారిని ఆదరించి క్షేమం వాగ్దానం చేసి, త్రిపురాన్ని దహించెదనని చెప్పి యథావిధి రథం నిర్మించమని ఆజ్ఞాపించెను.

సూతుడు వర్ణిస్తాడు—నారదుడు త్రిపురం నుండి తిరిగి వచ్చి యుద్ధమధ్యంలో దేవసభలో ప్రత్యక్షమవుతాడు. సంఘటన ఇలావృతంలో—దేవుల జన్మభూమి, యజ్ఞ‑సంస్కారాలతో పవిత్రమైన దేశం.

సూతుడు వర్ణించునది—ప్రమథుల చేత దైత్యులు పరాజితులై భయంతో త్రిపురంలోకి వెనుదిరిగి ఆశ్రయము పొందిరి. మయుడు నిరుత్సాహపడిన దైత్యులను ధైర్యపరచి, ఈ అపజయము కాలబల ప్రభావమని వ్యాఖ్యానించెను. వాపీ-రక్షకులు తెలిపినది—తన గుప్తమైన, అమృతసదృశ పద్మసరోవరం వృషభరూప ప్రవేశికుడు శోషించివేసెనని.

సూతుడు త్రిపుర వృత్తాంతాన్ని కొనసాగిస్తాడు. తారకుడు హతుడైన తరువాత మయ దానవుడు ప్రమథులను తరిమివేసి భయగ్రస్త దానవులను ఉద్దేశించి మాట్లాడుతాడు. చంద్రుడు పుష్య నక్షత్రంతో యోగం పొందే సమయాన్ని సూచించి, ఆ నియత క్షణంలో నిర్భయంగా సంపూర్ణ నిబద్ధతతో నగరరక్షణ చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు.

ఋషులు సూతుని అడుగుతారు—పురూరవుడు (ఐలుడు) ప్రతి అమావాస్యకు పదేపదే స్వర్గానికి ఎలా ఎక్కుతాడు? అతని పితృ-తర్పణం ఎలా ఫలిస్తుంది?

త్రేతాయుగ ఆరంభంలో స్వాయంభువ మన్వంతరంలో జరిగినట్లే యజ్ఞం మొదట ఎలా ప్రవర్తించిందో ఋషులు ప్రశ్నిస్తారు. సూతుడు కృతయుగాంతంలో కాలప్రవేశంతో జగత్‑సమాజ సిద్ధతను వివరిస్తాడు—ఔషధుల వృద్ధి, వర్షాలు, వార్తా, వర్ణ‑ఆశ్రమ వ్యవస్థ, సంహితల విన్యాసం.

సంవాదరూపంలో సూతుడు సమవేత ఋషులకు ఉపదేశిస్తాడు—మొదట మన్వంతర వ్యవస్థను, యుగానుగుణంగా ఆయుష్షు మరియు శరీర ప్రమాణాలలో మార్పులను వివరిస్తాడు. తరువాత ధర్మానికి ఆధారాలు (శ్రుతి–స్మృతి) మరియు దాని రెండు ఆచరణ మార్గాలు—శ్రౌత యజ్ఞం, స్మార్త వర్ణాశ్రమాచారం—స్థాపిస్తాడు.

వరాంగీ ఇంద్రుని క్రూరత్వాన్ని తలచుకొని విలపిస్తూ, తన దుఃఖాన్ని తొలగించే కుమారుడు లభించకపోతే ప్రాణత్యాగం చేస్తానని ప్రకటిస్తుంది. కోపంతో ఉన్నప్పటికీ సంయమంతో వజ్రాంగుడు మళ్లీ ఘోర తపస్సు చేసి శక్తిమంతమైన వారసుణ్ని పొందాలని నిర్ణయిస్తాడు.

యుద్ధవర్ణనను కొనసాగిస్తూ సూతుడు దేవులు–దైత్యులు ఢీకొనగా మహా గర్జన, ఉగ్రకోపం చెలరేగిందని చెబుతాడు. సేనలు సమీపించగానే పాదాతి, తురగ, రథ, గజ దళాల పరస్పర సహాయక జోడింపులు మరియు యుద్ధప్రవేశ క్రమాన్ని వివరిస్తాడు.

సూతుడు యుద్ధవృత్తాంతాన్ని కొనసాగిస్తాడు. నిమి నేతృత్వంలో మథన, జంభక, శుంభ, మహిష, జంభ, గ్రసన మొదలైన దైత్యాధిపతులు వివిధ ఆయుధాలతో విష్ణువుపై దాడి చేస్తారు. క్షిపణులు హరిని చలించనివ్వవు; ఆయన ధనుస్సుతో సర్పసమాన బాణాలు విడిచి, ధనుస్సు తెగగానే గదను ధరిస్తాడు.

సూతుడు వర్ణిస్తాడు—హరి వెనుదిరగడం చూసి ఇంద్రుడు ఓటమి అనుకొని విష్ణువును ఆశ్రయించి సలహా కోరుతాడు.

శివుడు పార్వతితో, తన దేహానికి అంటుకున్న తెల్లని సుగంధ కాంతి చందనలేపంలా ఉందని చెప్పి, ఆమె సన్నిధి తన దృష్టికి ‘దోషం’లాగా కనిపిస్తుందని వ్యాఖ్యానిస్తాడు. దీనితో కోపించిన పార్వతి సమాజంలో అవమానాన్ని గుర్తుచేసి, తన నిజాయితీ ఉన్నప్పటికీ శివుడు దోషాలకు ఆశ్రయమని పేరొందాడని ఆరోపిస్తుంది.

పురాణిక సంభాషణలో దేవి గద్దింపు, శాపఫల పరిణామం తరువాత క్రోధం నుంచి సింహరూప ప్రాదుర్భావం వర్ణించబడుతుంది. ఆమె సంకల్పాన్ని గ్రహించిన బ్రహ్మ ఆశ్రమానికి వచ్చి వరం ఇచ్చి, అతితపస్సు విరమించమని ఉపదేశిస్తాడు.

సూతుడు స్కందుడు (గుహ) అవతరణను, కృత్తికలతో సంబంధం వల్ల ఆయనకు ఆరు ముఖాలు మరియు విశాఖ, షణ్ముఖ, షడ్వక్త్ర, కార్త్తికేయ అనే నామాలు ఎలా వచ్చాయో వివరిస్తాడు.

ఋషులు హిరణ్యకశిపుని మరణం, నరసింహ మహిమ, పాపనాశం గురించి వినాలని కోరుతారు. సూతుడు చెబుతాడు—దీర్ఘ తపస్సు అనంతరం బ్రహ్మ దేవతలు, దిక్కులు, కాలవిభాగాలు, గ్రహాలు, మునులు, దివ్యగణాలతో కలిసి ప్రత్యక్షమవుతాడు.

సూతుడు దైత్య-దానవ సైన్యాలు భయంకరమైన జంతువుల ముఖాలతో సింహరూపి అయిన నరసింహుని పై దాడి చేయుట వర్ణించెను. వారి బాణాలు, చక్రాలు విఫలమగును; స్వామి ఆ చక్రాలను మింగి, గర్జనతో మండుతున్న శూలాన్ని విరుస్తాడు. దైత్యులు రాతి వర్షం, భారీ వర్షం కురిపించగా, మాయచే అది పక్కల పడి ఆయనను తాకదు.

మత్స్యుడు రాజుతో ఉపదేశ సంభాషణలో సంధ్యా–సంధ్యాంశాలతో కూడిన యుగమానాలను నిర్ధారించి, నాలుగు యుగాలలో ధర్మస్థితిని వివరిస్తాడు.

మత్స్యుడు ప్రళయాన్ని వర్ణిస్తాడు: జగత్తు అంతా ఏకార్ణవమై, నారాయణుడు హంసరూపంగా ఆ మహాసముద్రంలో విశ్రాంతి పొందుతాడు. సాత్త్విక మనస్సుతో గ్రహించదగిన అక్షర బ్రహ్మాన్ని సూచించి, ఉపనిషత్తుల ‘గుహ్య’ బోధతో దాని సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాడు.

సంవాదరూపంలో మత్స్యుడు నరాధిపునికి ఆదిసృష్టి, లోకవ్యవస్థను బోధిస్తాడు. నారాయణుడు విశాలమైన స్వర్ణపద్మంలో బ్రహ్మను ప్రదర్శిస్తాడు.

మత్స్యుడు వర్ణించునది—కమలంపై నిలిచిన బ్రహ్మ ఘోర తపస్సు చేయగా, నారాయణుడు శంభు-రూపంలో కపిలునితో కలిసి ప్రత్యక్షమై బ్రహ్మను సంబోధించి సత్యం–ఋతం స్మరణమే పరమస్థితి అని ఉపదేశిస్తాడు.

మత్స్యుడు వర్ణించెను—విష్ణువు ఇచ్చిన ధైర్యవాక్యాలు విని దైత్యదానవులు యుద్ధవిజయ సిద్ధతలను మరింత ఉద్ధృతం చేస్తారు.

మత్స్యపురాణంలో దేవ–అసురుల ఘోరయుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. దానవమాయా, బాణజాలాలతో దేవతలు చిక్కగా, ఇంద్రుడు వజ్రంతో దారిని చీల్చి తామసాస్త్రజాలాన్ని విసిరి దైత్యులను అంధకారంలో అంధుల్ని చేస్తాడు; దేవతలు ప్రతిఘాతం చేస్తారు.