Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 92›Shloka 22
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 22

Devanagari script

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

Transliteration

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇa-puṣpā vanāntare || 2.92.22 ||

etasyās tu sutau devyāḥ kumārau deva-varṇinau | ubhau lakṣmaṇa-śatrughnau vīrau satya-parākramau || 2.92.23 ||

Translation

ఈమె దుఃఖంతో కౌసల్య ఎడమ భుజాన్ని ఆలింగనం చేసుకొని నిలుచున్నది—అరణ్యంలో పుష్పాలు వాడిపోయిన కర్ణికార శాఖవలె—ఆమె సుమిత్రా దేవి. ఆ దేవికి దేవసమ వర్ణకాంతిగల ఇద్దరు కుమారులు—వీరులు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు—సత్యమైన, అచలమైన పరాక్రమముగలవారు।

Word by Word
यस्याःof whom; whose
यस्याः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (relative), स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
कृतेfor the sake of
कृते:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formकृते (सप्तमी/locative of 'कृत' used as postposition) = 'for the sake of/on account of'
नरव्याघ्रौtwo best of men
नरव्याघ्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनर-व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समास: तत्पुरुष (नरेषु व्याघ्रौ)
जीवनाशम्destruction of life
जीवनाशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीव-नाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: तत्पुरुष (जीवस्य नाशः)
इतःfrom here
इतः:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootइतः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादानार्थक (ablatival adverb: 'from here')
गतौwent; met with
गतौ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; 'gone/attained' (predicate of नरव्याघ्रौ)
राजपुत्रविहीनःdeprived of his royal son
राजपुत्रविहीनः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootराज-पुत्र-विहीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of दशरथः; समास: तत्पुरुष (राजपुत्रेण विहीनः)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
स्वर्गम्heaven
स्वर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
दशरथःDasharatha
दशरथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गतःwent; attained
गतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'gone/attained'
क्रोधनामnamed 'anger' (i.e., irascible)
क्रोधनाम:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्रोध-नामन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (क्रोधः नाम यस्याः)
अकृतप्रज्ञाम्undiscerning
अकृतप्रज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-कृत-प्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (कृता प्रज्ञा यस्याः न)
दृप्ताम्proud
दृप्ताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदृप्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्
सुभगमानिनीम्thinking herself beautiful
सुभगमानिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुभग-मानिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (सुभगा इति मानिनी)
ऐश्वर्यकामाम्desiring power/wealth
ऐश्वर्यकामाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootऐश्वर्य-काम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (ऐश्वर्यं कामयते)
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अनार्याम्ignoble
अनार्याम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-आर्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्
आर्यरूपिणीम्having the appearance of a noble woman
आर्यरूपिणीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootआर्य-रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (आर्यस्य रूपं यस्याः)
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी, एकवचन
एताम्this (woman)
एताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विद्धिknow (you)
विद्धि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलोट् (Imperative/लोट्), परस्मैपदम्, मध्यमपुरुष, एकवचन
नृशंसाम्cruel
नृशंसाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of एताम्/मातरम्
पापनिश्चयाम्resolved on sin
पापनिश्चयाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपाप-निश्चय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of एताम्; समास: तत्पुरुष (पापे निश्चयः यस्याः)
यतोमूलम्having its root in her; root-cause
यतोमूलम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootयतस्-मूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of व्यसनम्; समास: तत्पुरुष (यतः मूलम्)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक
पश्यामिI see
पश्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपदम्, उत्तमपुरुष, एकवचन
व्यसनम्calamity
व्यसनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्यसन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
महत्great
महत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of व्यसनम्
आत्मनःof the great-souled (one)
आत्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'of the great-souled one' (i.e., of my father)
Context

O venerable sage, this queen you are looking at, forlorn and emaciated due to grief and fasting, and who resembles a goddess is Kausalya, the principal queen of my father. As Aditi bore Dhata, she bore Rama, the best among men who walks with the powerful stride of a lion.

Characters & Entities
S
Sumitrā
K
Kausalyā
L
Lakṣmaṇa
Ś
Śatrughna
F
Forest (vanāntara)

FAQs

Dharma honors relationships and truthful recognition: Bharata identifies Sumitrā respectfully and praises ‘satya-parākrama’—valor aligned with righteousness, not mere force.

Bharata continues answering Bharadvāja, pointing out Sumitrā and naming her sons Lakṣmaṇa and Śatrughna.

True valor (satya-parākrama) in Lakṣmaṇa and Śatrughna, and Bharata’s compassionate perception of Sumitrā’s grief.

←Previous Verse
Next Verse→