Sarga 75
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో ఇంటి అంతరంగంలోనే న్యాయసభలా నైతిక ఎదుర్కొనడం జరుగుతుంది. భరతుడు మూర్ఛ నుండి తేరుకుని శోకాకులమైన తల్లిని చూసి, మంత్రుల సమక్షంలో కైకేయి చేసిన కార్యాన్ని గర్హించి, రాజ్యాధికారం ధర్మబద్ధమైన న్యాయబలంతోనే నిలుస్తుందని సూచిస్తాడు. కౌసల్య మాత్రం పుత్రవియోగశోకంతో, అనుమానంతో కలతచెంది, కటువైన వ్యంగ్యంతో భరతునిపై—కైకేయి కూటిల్యంతో ‘అడ్డంకుల్లేకుండా’ రాజ్యం పొందాలనే కోరిక నీదే—అని ఆరోపిస్తుంది. భరతుడు విధివిధానంగా ఖండిస్తాడు—తాను రాజ్యాన్ని కోరలేదని, అభిషేక యోచన తనకు తెలియదని, శత్రుఘ్నునితో కలిసి దూరంలో ఉన్నానని చెబుతాడు. ఆపై తన నిర్దోషిత్వాన్ని స్థాపించేందుకు దీర్ఘమైన శపథ-ప్రతిజ్ఞలను ఉచ్చరిస్తాడు—రాముని వనవాసానికి ఎవరు సమ్మతించారో వారి పాపఫలమే వారిపై పడుగాక; నేను దోషినైతే ఆ దండన నాకే కలుగుగాక—అని, వ్యక్తిగత రక్షణను ఆచారబద్ధమైన శపథప్రదర్శనగా మారుస్తాడు. చివరికి భరతుడు కరుణతో కూలి కౌసల్య పాదాల వద్ద పడి విలపించి మళ్లీ మూర్ఛపడతాడు; సాంత్వన పొందుతాడు. కౌసల్య అతని ధర్మసత్యనిష్ఠను గ్రహించి ఆలింగనం చేస్తుంది; శోకక్లాంతితో రాత్రి గడుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।।।सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।
చాలా కాలం తరువాత వీర్యవంతుడైన భరతుడు లేచి స్పృహ పొందెను; కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో దుఃఖితమైన తల్లిని చూచి, మంత్రుల మధ్యనే జననిని గద్దించాడు।
Verse 2
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।।।
నేను ఎప్పుడూ రాజ్యాన్ని కోరలేదు; ఈ విషయమై నా తల్లితో కూడ సలహా చేయలేదు. రాజు పర్యవేక్షించిన అభిషేకం గురించి నాకు తెలియదు; ఎందుకంటే నేను శత్రుఘ్నుడితో కలిసి దూర దేశంలో నివసించాను.
Verse 3
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।।अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः।विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।
రాజు నిర్ణయించిన అభిషేక విషయమై నాకు ఏమీ తెలియదు; ఎందుకంటే నేను శత్రుఘ్నుడితో కలిసి దూర దేశంలో నివసించుచుండితిని।
Verse 4
वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः।विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।।।
మహాత్ముడైన రాముని వనవాసం గురించి నాకు ఏమాత్రం తెలియదు; అలాగే సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) మరియు సీతాదేవి నిర్వాసనం ఎలా జరిగిందో కూడా నాకు తెలియలేదు।
Verse 5
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः।कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।।।
మహాత్ముడైన భరతుడు అలా విలపిస్తుండగా, కౌసల్య అతని స్వరాన్ని గుర్తించి సుమిత్రతో ఈ మాటలు చెప్పింది।
Verse 6
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः।तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।।।
క్రూరకార్యములు చేసిన కైకేయి కుమారుడు, దీర్ఘదర్శి భరతుడు వచ్చెను. ఆ భరతుని నేను దర్శించదలచితిని.
Verse 7
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा।प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।।।
సుమిత్రతో ఇలా చెప్పి, వర్ణహీనగా, మలినంగా, కృశంగా ఉన్న కౌసల్య వణుకుతూ, దాదాపు చైతన్యరహితగా, భరతుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరెను.
Verse 8
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा।प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।।।
అప్పుడు రామానుజుడైన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి, కౌసల్య నివాసమున్న చోటికి ప్రయాణమయ్యెను.
Verse 9
तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ।पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।।।रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।
అప్పుడు శత్రుఘ్నుడు, భరతుడు కౌసల్యను చూచి శోకంతో వ్యాకులులయ్యారు—దుఃఖార్తురాలై నేలపై పడిపోయి, చైతన్యము కోల్పోయినట్లున్న ఆమెను. వారు ఆ పూజ్యురాలైన, మహామనస్కురాలైన ఆర్యమాతను సమీపించి, ఆమె బాధతో ఏడుస్తుండగా తామూ ఏడుస్తూ ఆమెను ఆలింగనం చేసుకున్నారు।
Verse 10
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।।।
అత్యంత దుఃఖితమైన కౌసల్య భరతునితో ఇలా చెప్పెను—“రాజ్యాన్ని కోరిన నీకు ఈ రాజ్యం అడ్డంకులేకుండా లభించింది. అయ్యో! కైకేయి క్రూరకర్మచేత దీన్ని త్వరగా నీకు సంపాదించింది.”
Verse 11
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।।इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्।संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।
అత్యంత దుఃఖితమైన కౌసల్య భరతునితో ఇలా చెప్పెను—“రాజ్యాన్ని కోరిన నీకు ఈ రాజ్యం అడ్డంకులేకుండా లభించింది. అయ్యో! కైకేయి క్రూరకర్మచేత దీన్ని త్వరగా నీకు సంపాదించింది.”
Verse 12
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्।कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।।।
నా కుమారుని చీర-వల్కల వస్త్రధారిగా చేసి వనవాసానికి పంపి, క్రూరదృష్టి కల కైకేయి అక్కడ ఏ గుణమో లాభమో ఏమి చూస్తుంది?
Verse 13
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति।हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।।।
సువర్ణనాభుడు, మహాయశస్సు గల నా కుమారుడు (రాముడు) ఎక్కడ ఉన్నాడో, అక్కడికే కైకేయి నన్ను కూడా వెంటనే పంపవలెను.
Verse 14
अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्।अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।।।
లేదా నేను స్వయంగా సుమిత్రను వెంట తీసుకొని, గృహ్య అగ్నిహోత్రాన్ని ముందుంచి, రాఘవుడు (రాముడు) ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి సంతోషంగా బయలుదేరుతాను.
Verse 15
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि।यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।।।
లేదా నీవే ఈ రోజే నన్ను అక్కడికి తీసుకుపోవలెను; అక్కడ నా కుమారుడు, పురుషవ్యాఘ్రుడు, తపస్సు ఆచరిస్తున్నాడు.
Verse 16
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्।हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।।।
ఈ విస్తారమైన రాజ్యం—ధనధాన్యాలతో నిండినది, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో సమృద్ధమైనది—ఆమె నీకు అప్పగించింది.
Verse 17
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।।।
ఇలాంటి అనేక క్రూర వాక్యాలతో దూషింపబడిన నిర్దోషి భరతుడు తీవ్రమైన వేదనకు లోనయ్యాడు—గాయంలో సూది పొడిచినట్లుగా.
Verse 18
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।।।
అప్పుడు మనస్సు కలవరపడిన అతడు ఆమె పాదాలపై పడిపోయాడు. మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ మూర్ఛించాడు; తరువాత స్పృహ వచ్చి అక్కడే నిలిచాడు.
Verse 19
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा।कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।।।
ఇలా అనేక శోకాలతో కమ్ముకున్న కౌసల్య దేవి విలపిస్తుండగా, భరతుడు అంజలి ఘటించి ఆమెను ఇలా ప్రతివచనమాడాడు.
Verse 20
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्।विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।।।
ఆర్యే! నేను తెలియకుండానే ఉన్నాను, నిర్దోషిని; అయినా నన్నెందుకు గర్హిస్తారు? రాఘవుడు (రాముడు) పట్ల నా విస్తారమైన, స్థిరమైన ప్రేమను మీరు తెలుసు.
Verse 21
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन।सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
శాస్త్రానుగతబుద్ధి కలవాడికి ఎప్పుడూ ఈ భావన కలగకూడదు—“యావరి అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు, సత్యసంధుడు, సత్పురుషులలో శ్రేష్ఠుడు, వనవాసానికి వెళ్లాడు” అని।
Verse 22
प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु।हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
యావరి అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు ఈ పాపాలకు పాత్రుడగుగాక—అత్యంత దుష్టుల సేవకత్వం చేయుగాక, సూర్యుని ఎదురుగా మూత్రవిసర్జన చేయుగాక, నిద్రిస్తున్న ఆవును కాలితో తన్నుగాక।
Verse 23
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।।।
యావరి సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనానికి పంపబడెనో, అతనికి అధర్మదోషం కలుగుగాక—యథోచిత ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండానే సేవకునితో భారీకార్యం చేయించుకునే యజమానికి దోషం కలిగినట్లే।
Verse 24
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्।ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
ప్రజలను కుమారులవలె పరిపాలించే రాజునకు ద్రోహం చేయుటవలన ఏ పాపం కలుగునో, అదే పాపం అతనికి కలుగుగాక—యావరి సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో।
Verse 25
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।
ప్రజలను రక్షించకుండానే రాజు బలియొక్క ధర్మసమ్మత ఆరవ భాగాన్ని తీసుకుంటే ఏ అధర్మం కలుగునో, అదే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక—యావరి అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో।
Verse 26
संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्।तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతనిపై పాపం పడుగాక—యథా సత్రయజ్ఞంలో తపస్వులకు యజ్ఞదక్షిణ ఇస్తానని చెప్పి, తరువాత మోసంతో దానిని ఆపివేసినవానికి మహాపాపం కలుగునట్లు।
Verse 27
हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले।मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు గుంపుగా ఉన్న, ఆయుధాలతో నిండిన యుద్ధంలో ప్రవేశించి కూడా సజ్జనులు నిలబెట్టే ధర్మకర్తవ్యాన్ని చేయని వాడిలా, అతనికి ధర్మభ్రంశం కలుగుగాక—య whose సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో।
Verse 28
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता।स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
బుద్ధిమంతుడైన ఆచార్యుడు శ్రమతో ఉపదేశించిన శాస్త్రంలోని అతి సూక్ష్మార్థాన్ని చెడుదనంతో నాశనం చేసే వాడు, అతడే నశించుగాక—య whose సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో।
Verse 29
मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्।द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।।।
య whose సలహాతో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు ఎప్పటికీ ఆయనను—విశాల భుజాలవాడు, చంద్రసూర్య సమ తేజస్సుగలవాడు—రాజ్యసింహాసనంపై ఆసీనుడై ఉన్నట్లు చూడకూడదు।
Verse 30
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः।गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
య whose సలహాతో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లాడో, ఆ నిర్ఘృణుడు పాయసం, కృసరం, మేకమాంసం వ్యర్థంగా—అయజ్ఞార్థంగా—భుజించుగాక; గురువులను కూడా అవమానించుగాక।
Verse 31
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्।मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
య whose సలహాతో నా ఆర్య భ్రాత వెళ్లాడో, అతడు ఘోర అపరాధాలు చేయుగాక—ఆవులను పాదంతో తన్నుగాక, గురువులను తానే దూషించుగాక, మిత్రులకు అత్యంత ద్రోహం చేయుగాక।
Verse 32
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।।।
య whose సమ్మతితో నా ఆర్య భ్రాత పంపబడాడో, ఆ దుష్టాత్ముడు విశ్వాసంతో గోప్యంగా పరస్పరం చెప్పుకున్న చిన్న నిందను కూడా ఎక్కడో ఎవరికో వెల్లడించుగాక; విశ్వాసభంగ దోషాన్ని పొందుగాక।
Verse 33
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose సమ్మతితో నా ఆర్య భ్రాత వెళ్లాడో, అతడు లోకంలో ద్వేషింపబడుగాక—ఉపకారం చేయని వాడు, కృతఘ్నుడు, సదాచారాన్ని విడిచినవాడు, నిర్లజ్జుడు।
Verse 34
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः।स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose సమ్మతితో నా ఆర్య భ్రాత వెళ్లాడో, అతడు తన ఇంట్లో కుమారులు, భార్య, సేవకులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నప్పటికీ ఒంటరిగా మాత్రమే శ్రేష్ఠ భోజనం తినుగాక; ఆ నిందను పొందుగాక।
Verse 35
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు తగిన భార్యను పొందక, సంతానహీనుడై మరణించుగాక; ధర్మ్యక్రియలను కూడా ఎప్పటికీ సాధించకుండుగాక।
Verse 36
माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः।आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు దుఃఖితుడై తన భార్యల ద్వారా తన సంతతిని ఎప్పటికీ చూడకుండుగాక; సంపూర్ణ ఆయుష్షును పొందక ముందే క్షీణించుగాక।
Verse 37
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते।भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు రాజు, స్త్రీ, బాలుడు, వృద్ధుడు వధించిన పాపమని శాస్త్రాలు చెప్పిన పాపమును, అలాగే భృతులను విడిచిపెట్టిన పాపమును—అన్నిటినీ పొందుగాక।
Verse 38
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు లాక్షా, మద్యం, మాంసం, లోహం మరియు విషం వంటి వాటి వ్యాపారంతోనే ఎల్లప్పుడూ భృతులను పోషించుగాక; ఆ కర్మదోషాన్ని అనుభవించుగాక।
Verse 39
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య భ్రాత వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు యుద్ధం ఉగ్రస్థితికి చేరిన వేళ, శత్రుసేనకు భయంకరుడైనా, పారిపోతూ హతుడగుగాక; రణంలో పలాయనవధాన్ని పొందుగాక।
Verse 40
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు నిర్వాసితుడయ్యాడో, వాడు కపాలాన్ని చేతబట్టి, చీరవస్త్రధారిగా భూమి మీద తిరుగుగాక; ఉన్మత్తునివలె భిక్ష యాచిస్తూ సంచరించుగాక।
Verse 41
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు నిర్వాసితుడయ్యాడో, వాడు నిత్యం మద్యం, స్త్రీలు, జూదం వీటిలో ఆసక్తుడై ఉండుగాక; కామక్రోధాలకు లోబడి పోవుగాక।
Verse 42
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు నిర్వాసితుడయ్యాడో, అతని మనస్సు ధర్మంలో ఎప్పటికీ నిలవకూడదు; అతడు అధర్మాన్ని ఆశ్రయించుగాక, అపాత్రులపై దానాన్ని వృథాగా వర్షించుగాక।
Verse 43
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు నిర్వాసితుడయ్యాడో, అతని సహస్ర విధాలుగా కూడబెట్టిన నానావిధ ధనసంపదను దొంగలు అన్ని విధాలుగా దోచుకుపోవుగాక।
Verse 44
उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते।तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు ప్రాతఃసంధ్యా సాయంసంధ్యా రెండింటినీ నిద్రలో గడిపినవానికి కలిగే పాపమునే పొందుగాక।
Verse 45
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे।मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।।।
అగ్ని దహనం చేయువానికి, గురుపత్నీశయనాన్ని అపహరించువానికి, మిత్రద్రోహికి ఏ పాపమో—ఆ పాపమే అతనికి కలుగుగాక।
Verse 46
देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च।मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు దేవతలకును పితృదేవతలకును అలాగే తల్లిదండ్రులకును తగిన శుశ్రూష ఎప్పుడూ చేయకుండుగాక।
Verse 47
सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा।भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు ఈ రోజే తక్షణమే సజ్జనుల లోకమునుండి, వారి కీర్తినుండి, సద్జనసమ్మత కర్మల నుండియు పతనమగుగాక।
Verse 48
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో దీర్ఘబాహు మహావక్షుడైన నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లెనో, అతడు మాతృశుశ్రూషను విడిచి వ్యర్థమైన అనర్థక కార్యములలోనే స్థిరపడుగాక।
Verse 49
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, ఆ మనిషి అనేక కుమారులతో భారపడినవాడై, దారిద్ర్యంతోను జ్వర‑రోగాలతోను బాధపడుతూ ఎల్లప్పుడూ క్లేశంలో ఉండుగాక।
Verse 50
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, ఆ మనిషి పైకి చూస్తూ ఆశతో నిలిచిన దీన యాచకుల ఆశలను వ్యర్థం చేసే పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 51
मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः।राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, ఆ మనిషి నిత్యం మాయలోనే మునిగి—కఠినవాక్యుడు, పిశునుడు, అపవిత్రుడు, అధర్మాత్ముడు, రాజదండభయంతో ఎల్లప్పుడూ వణికేవాడై ఉండుగాక।
Verse 52
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, ఆ దుష్టాత్ముడు ఋతుస్నాత అయిన సతీ భార్యను, ఋతుకాలాన్ని గౌరవించే ఆమెను నిర్లక్ష్యం చేసి దాటివెళ్లే వాడి పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 53
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు ధర్మసహచరిణి భార్యను విడిచి పరస్త్రీలను సేవించి ధర్మరతిని త్యజించిన మోహగ్రస్తుని పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 54
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు వంశపరంపరను కోల్పోయి ఘోర దుష్కృతం చేసే బ్రాహ్మణునికి కలిగే అదే పాపఫలాన్ని పొందుగాక।
Verse 55
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు ఒక్కడే త్రాగునీటిని కలుషితం చేసేవానికి, అలాగే విషం ఇచ్చేవానికి కలిగే పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 56
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు కలుషితేంద్రియుడై బ్రాహ్మణునికి సిద్ధం చేసిన పూజను భంగపరచి, దూడ ఉన్న ఆవును పాలు దోచే వానికి కలిగే పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 57
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
య whose అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు నీరు ఉన్నప్పటికీ దాహార్తుణ్ని మోసంతో మళ్లించి ఉపశమనాన్ని నిరాకరించే వానికి కలిగే పాపాన్ని పొందుగాక।
Verse 58
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।
ఎవరి అనుమతితో నా ఆర్యభ్రాత వనవాసానికి వెళ్లాడో, అతడు ఆ పాపంతో యుక్తుడగుగాక—వివాదించువారిని చూస్తూనే భక్తివశాత్ పక్షపాత మార్గాన్ని ఆశ్రయించి ఏకపక్ష తీర్పు చేయించువాడి పాపం.
Verse 59
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः।एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।।।
భర్తా, పుత్రుడు లేని కౌసల్యను ఇలా ఓదార్చుచుండగా, దుఃఖంతో ఆర్తుడైన రాజకుమారుడు భరతుడు ఆమె పాదాల వద్ద కూలిపోయెను.
Verse 60
तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्।भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।।।
ఈ విధంగా శోకంతో దగ్ధుడై భరతుడు అచేతనుడై కఠినమైన శపథాలు చేస్తుండగా, కౌసల్య అతనితో ఈ మాటలు పలికింది।
Verse 61
मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते।शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।।।
పుత్రా, నా ఈ దుఃఖము మరింతగా పెరుగుతోంది; ఎందుకంటే ఇలాంటి శపథాలు చేస్తూ నీవు నా ప్రాణవాయువునే రుద్దుతున్నట్లుగా ఉంది।
Verse 62
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः।वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।।।
వత్సా, దైవకృపవల్ల నీ మనస్సు ధర్మమునుండి చలించలేదు—లక్ష్మణునిదీ అలాగే. నీవు సత్యప్రతిజ్ఞుడవు; అందువల్ల సత్పురుషుల లోకాన్ని పొందుతావు।
Verse 63
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्।परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।।।
ఇట్లు చెప్పి, అన్నపై అపార స్నేహమున్న భరతుని తన ఒడిలోకి తీసుకొని, మహాబాహువైన అతనిని ఆలింగనం చేసి, ఆమె తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించింది।
Verse 64
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः।मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।।।
ఇలా దుఃఖార్తుడైన మహాత్ముడు భరతుడు విలపించుచుండగా, మోహముచేతను శోకసంకోచముచేతను అతని మనస్సు చలించిపోయెను।
Verse 65
लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धे: पतितस्य भूमौ।मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।।।।
భూమిపై పడిపోయి, చైతన్యహీనుడై, బుద్ధి మసకబారిన భరతుడు మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ, తరచుగా ఉష్ణమైన దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుచుచుండగా—అతని శోకములోనే ఆ రాత్రి గడిచిపోయెను।
Frequently Asked Questions
Bharata faces a dharma-sankat of legitimacy: he must refute the charge that he desired or colluded in the usurpation and exile, while honoring his mother and addressing the ministers—balancing filial respect with public moral accountability.
The sarga teaches that righteous intent must be demonstrable in public life: truth is asserted not only by speech but by willingness to accept moral consequences (oath-forms), and reconciliation becomes possible when grief yields to verified integrity.
The setting is the Ayodhya palace/residential quarters (Kauśalyā’s nivēśana) with the ministerial assembly as audience; culturally, the agnihotra (sacred domestic fire) and exile markers like bark-robes (cīra) function as ritual and social signifiers.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.