Shloka 25

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः

Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation

Devanagari script

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः।अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।।।

Transliteration

bali-ṣaḍbhāgam uddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |

adharmo yo 'sya sa 'syāstu yasyārtho 'numate gataḥ ||

Translation

ప్రజలను రక్షించకుండానే రాజు బలియొక్క ధర్మసమ్మత ఆరవ భాగాన్ని తీసుకుంటే ఏ అధర్మం కలుగునో, అదే అధర్మం అతనికి కలుగుగాక—యావరి అనుమతితో నా ఆర్య సహోదరుడు వనవాసానికి వెళ్లాడో।

Word by Word

• बलि-षड्भागम्: the sixth share tax
• बलि-षड्भागम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बलि (प्रातिपदिक) + षड्भाग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रयोग (षड्भागः बलिः/बल्याः षड्भागः); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘the tax as a sixth share’

• उद्धृत्य: having collected
• उद्धृत्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: उद्-√हृ (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त (gerund); ‘having taken/collected’

• नृपस्य: of the king
• नृपस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; genitive singular ‘of the king’

• अरक्षतः: (while) not protecting
• अरक्षतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अ-√रक्ष् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘(he) does not protect’ (used as genitive absolute-like sense with nṛpasya)

• प्रजाः: the people
• प्रजाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; nominative plural ‘subjects’

• अधर्मः: unrighteousness
• अधर्मः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अधर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यः: which
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अस्य: of him
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; ‘of him’

• सः: that
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अस्य: to him
• अस्य: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थ्यर्थे षष्ठी-रूप-प्रयोग; एकवचन; ‘to him’

• अस्तु: let it be
• अस्तु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लोट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘let it be’

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; ‘whose’

• अर्थः: purpose; interest
• अर्थः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; here ‘purpose/interest’ or ‘wealth’ (context: ‘for whose sake’)

• अनुमते: with approval
• अनुमते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अनुमति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• गतः: gone; exiled
• गतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquireunrighteousness in the same way as a king who, having received one sixth of the income as tax from people does not protect them!

Characters & Entities

• Bharata
• Rāma (ārya)
• King (as role: nṛpa)
• subjects (prajā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Rulership is a moral contract: collecting taxes is justified only when matched by protection of the people; otherwise it becomes adharma.

What is the narrative situation?

Bharata uses rājadharma as a standard to condemn the injustice that expelled Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Commitment to just governance and accountability—Bharata measures actions by the duties attached to power.