Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance
Śarīra-traya-vivekaḥ tathā Dharaṇī-vrata-dvādaśī-kalpaḥ
Ritual-Manual and Ethical-Discourse (with cosmological framing)
अस्मिन्नध्याये वराह-पृथिव्योः संवादरूपेण देहधारणस्य त्रिविधं विवेचनं क्रियते—पूर्वं पापावस्था, वर्तमानं धर्मावस्था, तृतीया चातिन्द्रिया यातना-भोगसम्बद्धा अवस्था। ततः ‘विज्ञान-शरीर’ अप्रकटे सति ब्रह्मप्राप्तिः कथं स्यादिति प्रश्ने कर्म-ज्ञानयोः परस्परान्वयः प्रतिपाद्यते, परं ब्रह्म नारायण इति निर्दिश्यते। अनन्तरं रसातले निमग्नायाः धरण्याः आदर्शेन सुलभं धरणी-व्रतं निरूप्यते—मार्गशीर्षे द्वादश्यां उपवासः, स्नान-विधिः, पूजनं, मन्त्रजपः, कलश-स्थापनं, ब्राह्मण-दानं च; तस्य आध्यात्मिक-सामाजिकफलानि तथा पुनरुत्थानं भूमेः स्थैर्यं च विशेषेण प्रशंस्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 39
Verse 1
सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥
सत्यतपा उवाच—भगवन्, द्वे शरीरे इति यत्परिकीर्तितम्। तन्मे कथय भेदं वै, के ते ब्रह्मविदां वर॥
Verse 2
दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥
दुर्वासाः उवाच—न द्वे न वा त्रीणि शरीराणि इति वाच्यम्; तद्विपरीतम् एव वक्तव्यम्। प्राणिनां हि त्रिशरीराणि सन्ति, यानि कर्मफलोपभोगस्य विभोगायतनानि भवन्ति॥
Verse 3
प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥
प्रागवस्थासम्बद्धं यत् अधर्माख्यं, तत् परिज्ञानविवर्जितम्। अपरं तु सव्रतम्, तद्धि अत्यन्तधार्मिकं ज्ञेयम्॥
Verse 4
धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥
धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयम् अतीन्द्रियम्, तत् ब्रह्मविद्भिः विचक्षणैः त्रिभेदं विनिर्दिष्टम्—यातना, धर्मभोगः, भुक्तिः इति त्रिविधम्॥
Verse 5
यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥
यः तु भावः पुरा प्राणिनो निघ्नतः आसीत्, स एव ते पापाख्यं शरीरं भवति; तत् पापसंज्ञं इति उच्यते॥
Verse 6
इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥
इदानीं शुभवृत्तिं कुर्वतः तपः आर्जवं च, अपरं धर्मरूपं शरीरं ते व्यवस्थितम्। तेन त्वं वेदपुराणानि ज्ञातुम् अर्हसि, असंशयम्॥
Verse 7
यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥
यदा पुमान् अष्टकस्य संपरिवर्तनं प्राप्नोति तदा वै त्र्यवस्था परिकीर्त्यते। अष्टवर्गं अतिक्रम्य त्रिगतेः प्राप्त्या सदा शुभो भवति; निश्चयात्मवान् आत्मनि स्थिरो भवेत्॥
Verse 8
यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥
यदा नरः पञ्च पुनः पञ्च तथा पञ्चानां पञ्चकं च संत्यजति, तदा एकमार्गनिष्ठः सन् शाश्वतं ब्रह्म लभते॥
Verse 9
सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥
सत्यतपा उवाच— भगवन्, यदि विज्ञानमयं शरीरं नोपजायते, तर्हि केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते?॥
Verse 10
दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥
दुर्वासा उवाच— कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं, ज्ञानं च कर्मादिकं तथा। एतयोः अन्तरं नास्ति, यथाश्ममृदयोः मुने॥
Verse 11
कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥
कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम्। तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः; त्रिशुश्रूषामथैकस्तु— एषा वेदोदिता क्रिया॥
Verse 12
एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥
एतान् धर्मान् सम्यगवस्थाय ब्रह्मण उपास्तिः रोचते। वेदवादरतस्य तस्य नूनं मुक्तिर्भवति॥
Verse 13
सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥
सत्यतपा उवाच—यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने, तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः॥
Verse 14
अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥
अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम्। कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम्। तस्य संज्ञां कथय मे वेदमार्गविवस्थिताम्॥
Verse 15
दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥
दुर्वासा उवाच—यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते, स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः॥
Verse 16
स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥
स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम, प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः॥
Verse 17
सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥
सत्यतपा उवाच— भगवन्, बहुवित्तेन वेदपारगैः ऋत्विग्भिः पुण्यकृद्भिः क्वचिदेव कथञ्चन यज्ञः प्राप्यते। तेन प्राप्तेन किं दुःखहारि भगवान् हरिः निश्चयेन लभ्यते?
Verse 18
वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥
वित्तेन विना, हे विप्र, दानं दातुं न शक्यते। विद्यमानेऽपि वित्ते कुटुम्बासक्तचेतसः दानबुद्धिर्न जायते। तस्य मोक्षः कथं, हे ब्रह्मन्? तस्मै हरिः सर्वथा दुर्लभः।
Verse 19
अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥
येन अल्पायासेन सनातनः देवः लभ्येत, तत् मे सामान्यतः ब्रूहि— यत् सर्ववर्णेषु भवेत्।
Verse 20
दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥
दुर्वासा उवाच— कथयामि परं गुह्यं देवनिर्मितं रहस्यं; यत् पूर्वं धरण्या कृतं, रसातले मज्जन्त्या।
Verse 21
पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥
पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः। तस्मिन् तु सलिले मग्ने पृथिवी रसातलं प्रायात्।
Verse 22
सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥
सा भूतधारिणी शुभा देवी रसातलं गत्वा उपवासव्रतैः नानानियमैश्च विभुं परमं देवं नारायणं सम्यग् आराधयामास।
Verse 23
कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥
कालेन महता तस्याः गरुडध्वजः प्रसन्नः सन् इमां भूमिं उज्जहार, अव्ययः सः तां स्वस्थितौ पुनः स्थापयामास।
Verse 24
सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥
सत्यतपा उवाच—महामुने, धरन्याः कृते कः उपवासः सञ्चीर्णः? तथा कानि व्रतानि? एतत् मे वक्तुमर्हसि।
Verse 25
दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥
दुर्वासा उवाच—यदा मार्गशीर्षमासि दशम्यां नियतात्मा धीमान् देवार्चनं कृत्वा यथाविधि अग्निकार्यं च समाचरेत्।
Verse 26
शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥
शुचिवासाः प्रसन्नात्मा सुसंस्कृतं हव्ययोग्यमन्नं भुक्त्वा, पञ्चपदं गत्वा, पादयोः पुनः शौचं कुर्यात्।
Verse 27
कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥
क्षीरवृक्षसमुद्भवम् अष्टाङ्गुलमात्रं दन्तकाष्ठं कृत्वा तद् भक्षयेत्; ततः यत्नतः आचम्येत्।
Verse 28
स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥
सर्वाणि द्वाराणि स्पृष्ट्वा चिरं जनार्दनं ध्यात्वा—शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिनं पीतवाससम्।
Verse 29
प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥
प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितं पुनर्ध्यात्वा, हस्ते जलं गृहीत्वा भानुं जनार्दनं च स्मरेत्।
Verse 30
ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥
ध्यात्वा तस्य करतोयेन अर्घ्यं दापयेत् मानवः; तस्मिन् काले महामुने एवं वाचं उच्चारयेत्।
Verse 31
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥
एकादश्यां निराहारः स्थित्वा, अपरेऽहनि भोक्ष्यामि; पुण्डरीकाक्ष, अच्युत, मे शरणं भव।
Verse 32
एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥
एवमुक्त्वा ततः रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । ‘नारायणाय नमः’ इति जपन् विधानतः तत्र शयीत ॥
Verse 33
ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥
ततः प्रभाते विमले समुद्रगामिनीं नदीं गत्वा, अथवा अन्यां वा तडागं वा, गृहे वा नियतात्मवान् (स्नानादि) कुर्यात् ॥
Verse 34
आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥
शुद्धां मृत्तिकामानीय अनेन मन्त्रेण मानवः वदेत्— ‘देवि, भूतानां धारणं पोषणं च त्वत्तः सर्वदा; तेन सत्येन, सुव्रते, मे पापं यावन्मोचय’ ॥
Verse 35
ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥
देव, ब्रह्माण्डोदरस्थितानि तीर्थानि तव करैः स्पृष्टानि। तेन इमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा त्वयोदितं फलम् अहं लभेयं ॥
Verse 36
त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥
वरुण, त्वयि सर्वे रसाः नित्यं सर्वदा स्थिताः। तेन इमां मृत्तिकां प्लाव्य मम कृते अचिरेण पूतां कुरु ॥
Verse 37
एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥
एवं मृदं तथा तोयं सम्यक् प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया जले कुण्डमालिख्येत् ॥
Verse 38
ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥
ततः तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥
Verse 39
तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥
तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥
Verse 40
ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥
ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥
Verse 41
त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥
त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥
Verse 42
गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥
“गम्भीराय नमः” इति वदन् शान्तिमूर्तये गदां च अम्भोजं च समर्पयेत्। एवं देवेशं प्रभुं देवं नारायणं सम्यगभ्यर्च्य॥
Verse 43
पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥
पुनस्तस्याग्रतः बुधः चतुरः कुम्भान् स्थापयेत्—जलपूर्णान्, समाल्यांश्च, सितचन्दनलेपितान्॥
Verse 44
चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥
चूतपल्लवसग्रीवान्, सितवस्त्रावगुण्ठितान्, ताम्रपात्रैः स्थगितान्—तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः॥
Verse 45
चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥
चत्वारस्ते कलशाः ‘समुद्राः’ इति परिकीर्तिताः। तेषां मध्ये शुभं पीठं वस्त्रगर्भितं स्थापयेत्॥
Verse 46
तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥
तस्मिन् कर्मणि पात्रं सौवर्णं वा रौप्यं वा ताम्रं वा दारवं वा भवेत्। सर्वपात्रालाभे पालाशं पात्रमपि इष्यते॥
Verse 47
तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥
तोयपूर्णं तत्पात्रं कृत्वा तस्मिन्नेव ततः न्यसेत् । मत्स्यरूपेण सौवर्णं जनार्दनं देवं कृत्वा, वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥
Verse 48
तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥
तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभयेत् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च यथाविध्यर्चयेत् ततः ॥
Verse 49
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥
Verse 50
यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥
यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद्घटान् ॥
Verse 51
पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥
पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो दद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥
Verse 52
ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥
पूर्वदिशि ऋग्वेदः प्रीयताम्; दक्षिणदिशि सामवेदः; पश्चिमदिशि यजुर्वेदः; उत्तरदिशि चाथर्ववेदः प्रीयताम्।
Verse 53
अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥
अनेन क्रमयोगेन ‘प्रीयताम्’ इति वाचयेत्; सौवर्णं मत्स्यरूपं चाचार्याय निवेदयेत्।
Verse 54
गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥
गन्धधूपादिवस्त्रैश्च विधिवत् क्रमात् सम्पूज्य; यः सरहस्यं मन्त्रं चोपपादयेत्, तस्मै विधानं दत्त्वा तस्य फलं कोटिगुणोत्तरं भवति।
Verse 55
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥
यस्तु गुरुं प्रतिपद्य मोहाद् विप्रतिपद्यते, स पुरुषाधमः जन्मकोटि नरके पच्यते; विधानस्य प्रदाता यो गुरुः इति बुधैः उच्यते।
Verse 56
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥
एवं विधानेन दत्त्वा द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च; विप्राणां भोजनं कुर्यात् यथाशक्त्या सदक्षिणम्।
Verse 57
ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥
ताम्रपात्रैः सतीलैश्च आच्छादितान् घटान् कारयेत्। तत्र सजलपात्रस्थं कुटुम्बिने ब्राह्मणाय दद्यात्॥
Verse 58
देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥
प्रथमं देवाय दद्यात् महाभागः, ततः विप्रान् भोजयेत्। भूरिणा परमान्नेन, ततः पश्चात् स्वयं नरः बालैः सहितो भुञ्जीत, वाग्यतः संयतेन्द्रियः॥
Verse 59
अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥
अनेन विधिना यः धरणीव्रतं करोति नरः, तस्य पुण्यफलम् अग्र्यं शृणु, बुद्धिमतां वर॥
Verse 60
यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥
यदि मम वक्त्रसहस्राणि स्युः, सुव्रत; आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं स्यात् यदि, महाव्रत॥
Verse 61
तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥
तदानीम् अस्य धर्मस्य फलं कथयितुं शक्यं स्यात्। तथापि, ब्रह्मन्, उद्देशतः कथयामि; तत् शृणुष्व॥
Verse 62
दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥
दश सप्तदश दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च—एतेषां लक्षायुतचतुष्टयस्यैकत्र समाहारः एकं चतुर्युगं भवति।
Verse 63
तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥
तैरेवैकसप्ततियुगैर्मन्वन्तरं भवति, मुने। ब्राह्मोऽहः चतुर्दशमन्वन्तरात्मकः, तावती रात्रिरपि सम्मता।
Verse 64
एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥
एवं त्रिंशद्दिनात्मकः मासः स्मृतः, तस्य द्वादश समा इति। तेषां शतं ब्रह्मणोऽायुः—अत्र संशयो नास्ति।
Verse 65
यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥
यः कश्चित् सकृदेवैतां द्वादशीं विधिवत् आचरति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, तत्र च तावदवधिं तिष्ठति।
Verse 66
ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥
ततः ब्रह्मोपसंहारे यदा महाप्रलयः, तस्मिन् लये स चिरं तिष्ठति। पुनः सृष्टिकाले महातपाः स देवो वैराजानां मध्ये भवति।
Verse 67
ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि । अकामेन कामतो वापि तानि तत्क्षणमेव नश्यन्ति ॥
Verse 68
इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥
इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । तां विधानेनोपोष्य स राजा भवति ध्रुवम् ॥
Verse 69
वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥
वन्ध्या नारी यद्यनेन विधिना शुभा उपोष्यति । तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः भवेत् ॥
Verse 70
अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥
अगम्यागमनं येन कृतं ज्ञातं च मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापात् प्रमुच्यते ॥
Verse 71
ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥
ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । इमामुपोष्य सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥
Verse 72
किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥
किमत्र बहुनोक्तेन, महामुने? न हि किञ्चिदस्ति यदप्राप्यं न प्राप्यते, न वा पापं यन्न नश्यति।
Verse 73
अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥
अनेन विधिना, ब्रह्मन्, स्वयमेव ह्युपोषिता; धरण्या मग्नया, तात, नात्र कार्या विचारणा।
Verse 74
अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥
अदीक्षिताय न देयं विधानं नास्तिकाय च; देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं कदाचन। गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम्।
Verse 75
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः; भवन्ति विविधा यस्य, उपोष्य विधिना ततः।
Verse 76
य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥
य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम्; श्रृणोति वा स सर्वैः पापैरेव प्रमुच्यते।
Frequently Asked Questions
The text presents a two-part instruction: (1) a philosophical taxonomy of embodied states (pāpa-, dharma-, and atīndriya-oriented conditions) and their experiential outcomes (yātanā and bhoga), and (2) a practical claim that karma and jñāna are mutually entailed in the path to realizing the supreme principle, identified here with Nārāyaṇa. Ethically, it promotes disciplined conduct (niyama), restraint (upavāsa), and socially redistributive acts (dāna, feeding brāhmaṇas) as means to restore order in both the individual and the terrestrial domain.
The observance is anchored to Mārgasīrṣa (Mārgaśīrṣa) month, beginning on Daśamī with preparatory worship and continuing through Ekādaśī as nirāhāra (fasting), with the main completion and gifting on Dvādaśī. The procedure includes nocturnal japa, morning bathing at a river/ocean-bound river, pond, or at home, and a prescribed sequence of pūjā and dāna tied to these tithis.
Environmental balance is encoded through the Dharaṇī narrative: Earth sinks to rasātala due to watery overabundance and is restored after sustained vrata-based propitiation of Nārāyaṇa. The ritual is explicitly modeled on Earth’s self-restorative discipline, making terrestrial stability a paradigmatic outcome. The instructions integrate water, soil (mṛttikā), and purification rites, framing ecological elements as participants in moral-cosmic regulation rather than inert resources.
The dialogue names Durvāsas and Satyatapā as the immediate speakers in the transmitted verses, while the chapter’s theological identification centers on Nārāyaṇa (Hari, Keśava, Janārdana) and the mythic figure Dharaṇī (Pṛthivī). It also references Vedic lineages through the four Vedas (Ṛg, Sāma, Yajur, Atharva) and their associated recipients in the gifting sequence, and it invokes the guru as the authorized transmitter of the ritual vidhāna.