Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor
Vyādhasya Tapasā Durvāsasaḥ Prasādanam
Ethical-Discourse (Tapas, Guru-smṛti, and Ecological Restraint)
वराहः पृथिवीं प्रति व्याधस्य वृत्तान्तं कथयति। स गुरुस्मृतिं नित्यं धारयन् घोरं तपः करोति; भिक्षाकाले पतितपत्रैरेव जीवति, किन्तु अशरीरवाणी पुनःपुनः कांश्चित् पत्रान् भक्षणात् निषेधति—एवं संयमापरिग्रहयोः शिक्षां ददाति। दीर्घकाले दुर्वासाः आगत्य तपस्विनं परीक्षते, शुद्धधान्यं याचते। व्याधः श्रद्धावान् सन् चिन्ताकुलोऽपि दिव्यं सुवर्णपात्रं प्राप्य बह्वन्नं लभते, ततः मुनिं सेवते। पाद्यजलाभावे स देविकानदीं प्रार्थयते; सा आश्रमं आगत्य दुर्वाससः पादौ प्रक्षालयति। विस्मितो दुर्वासाः व्याधं वेदपुराणज्ञानस्य प्रत्यक्षलाभेन आशीर्भिः अनुगृह्णाति, च ‘सत्यतपाः’ नाम ऋषिर्भविष्यसीति भविष्यद्वाणीं करोति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 38
Verse 1
श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥
श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । निराहारस्तपस्तेपे गुरुं मनसा स्मरन् ॥
Verse 2
भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥
भिक्षाकाले संप्राप्ते स शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । कदाचित् क्षुधया पीडितो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥
Verse 3
बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥
स बुभुक्षितस्तरोः पर्णमन्तिकाद् भक्षितुमैच्छत् । एवं कुर्वति तस्मिन् व्योम्नि वागशरीरिण्युवाच ॥
Verse 4
मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥
मा भक्षयस्व सकटम्—इत्युच्चैः प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥
Verse 5
तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥
तमप्येवं निषिद्धं स्यात्, अन्यं तथैवमेव च। एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत्॥
Verse 6
निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥
निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः। तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात्॥
Verse 7
दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥
दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत्। व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा॥
Verse 8
सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥
सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा, अथ महामुनिम्। उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव॥
Verse 9
इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥
इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय। शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने। भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 10
दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥
दुर्वासाऽपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । तत्तपः जिज्ञासुः सन् वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥
Verse 11
यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥
यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । क्षुधार्ताय मे दीयतां, त्वामुद्दिश्यागताय च ॥
Verse 12
इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥
इत्युक्तेन तु स व्याधः चिन्तां परमिकीं गतः । ‘क्व सम्भविष्यते मह्यम्’ इति चिन्तापरोऽभवत् ॥
Verse 13
तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥
तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥
Verse 14
तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥
तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि, तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥
Verse 15
एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥
एवमुक्त्वा ततो व्याधसत्तमो भिक्षार्थं भ्रमणाय प्रस्थितः। नातिदूरे धनसमृद्ध्या योषासमन्वितं नगरं तत्रासीत्॥
Verse 16
तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥
तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः प्रादुरभवन्। अन्याश्च वृक्षेभ्यो निर्गत्य हेमपात्राग्रपाणयः, विविधान्नानि शीघ्रं दत्त्वा तस्य पात्रं परिपूरयामासुः॥
Verse 17
स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥
स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमं प्रत्याजगाम। ततोऽपश्यत् तं ऋषिं जपतां वरम्॥
Verse 18
तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥
तं दृष्ट्वा तां भिक्षां शुचौ देशे स्थापयित्वा प्रसन्नधीः। प्रणम्य तमृषिं व्याधसत्तमो वाक्यमुवाच॥
Verse 19
भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥
भगवन्, ऋषिपुङ्गव, पद्भ्यां क्षालनं क्रियताम्। यदि अहमनुग्राह्यस्तर्हि एवं कर्तुमर्हसि॥
Verse 20
एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥
एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यसमन्वितः शुभो मुनिरुवाच—अहं नदीं गन्तुं न शक्नोमि, जलपात्रं च मे नास्ति।
Verse 21
कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥
“कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते” इति मुनिवचनं श्रुत्वा व्याधश्चिन्तापरोऽभवत्—“किं करोमि, कथं चास्य भोजनं भविष्यति?”
Verse 22
एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥
एवं मनसा सञ्चिन्त्य गुरुं संस्मृत्य स विचक्षणः सुधीः तां देविकां सरितं शरणं जगाम।
Verse 23
व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥
व्याध उवाच—व्याधोऽस्मि, पापकर्मास्मि, ब्रह्महास्मि सरिद्वरे; तथापि देवि संस्मृता पाहि मां शरणं गतम्।
Verse 24
देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥
देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम्; गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे।
Verse 25
एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥
हे देवि सरिद्वरे, ममादृशे दयां कुरु। ऋषेः क्षालनार्थं सलिलं शीघ्रं समीपं कुरु, मा चिरम्॥
Verse 26
एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥
एवमुक्त्वा, अथ व्याधेन सह देविका पापनाशिनी आजगाम यत्र तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः॥
Verse 27
तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥
तस्य पादौ स्वयं देवी सरिद्वरा स्वहस्ताभ्यां क्षालयन्ती, ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः जगाम॥
Verse 28
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥
तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा दुर्वासा विस्मयं ययौ। स हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य, श्रद्धयान्वितः तदन्नं यावत् अन्तं बुभुजे; ततश्चाचम्य विचक्षणः परमप्रीतोऽभवत्॥
Verse 29
तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥
ततः क्षुधादुर्बलतां गतं तमस्थिशेषं व्याधं प्रति उवाच— ‘वेदाध्ययनं ते भवतु; सर्वे वेदाः ससंग्रहाः प्रत्यक्षा भवन्तु; ब्रह्मविद्या पुराणानि च ते प्रत्यक्षाणि भवन्तु’ इति॥
Verse 30
एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥
एवं स तस्मै वरं प्रादात्, दुर्वासा इति नाम च चकार। उवाच च—भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति॥
Verse 31
एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥
एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम्। व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम्॥
Verse 32
ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥
ऋषिरुवाच—प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम। तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः॥
Verse 33
प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥
प्राग्विज्ञानं गतं नाशम्, इदानीं शुद्धमक्षरम्। विद्धि तं शुद्धकायोऽसि, तथाऽन्यत् ते शरीरकम्। तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने॥
Frequently Asked Questions
The narrative frames ethical discipline as restraint in consumption, unwavering guru-smṛti, and correct conduct toward guests (atithi). The hunter’s refusal to eat forbidden leaves, his anxiety yet compliance when tested by Durvāsas, and his prioritization of service (foot-washing and feeding) present an internal logic where moral self-control and hospitality enable transformative knowledge (Veda, purāṇa, brahmavidyā) to become ‘pratyakṣa’—immediately accessible.
The text explicitly marks śrāddha-kāla (the time appropriate for śrāddha-related observance) and bhikṣā-kāla (the customary time for seeking alms/food). No specific tithi, pakṣa, or māsa is stated in the provided passage.
Environmental restraint appears through subsistence on fallen leaves (śīrṇa-parṇa) and repeated prohibitions against taking certain leaves, implying limits on extraction even in hunger. The Devikā river is treated as an agent capable of compassionate response, linking ritual water needs to a model where natural systems are approached through humility, petition, and non-coercive reciprocity—an ecological ethic compatible with Pṛthivī-centered stewardship.
The principal cultural figure is the sage Durvāsas, functioning as an authoritative tester of conduct. The hunter is reclassified through a bestowed rṣi-name, Satyatapas, indicating a narrative lineage of transformation from a socially marked occupation (vyādha) into a recognized ascetic identity; no royal or administrative dynasties are named in the excerpt.