Adhyaya 40: Ritual Procedure for the Kūrma Dvādaśī Observance
Kūrma-dvādaśī-vrata-vidhiḥ
Ritual-Manual
अस्मिन्नध्याये दुर्वासोक्तं कूर्मद्वादशीव्रतविधानं निरूप्यते। पुष्यमासे शुक्लपक्षस्य शुद्धा द्वादशी मुख्यतिथिरिति निर्दिश्य, एकादश्यां संकल्पः, स्नानादिपूर्वकर्म, रात्रौ जनार्दन-नारायणस्य कूर्मरूपे पाद-कट्युदर-उरः-कण्ठ-भुज-शिरोदेशेषु मन्त्रविशेषैः अङ्गपूजा च विधीयते। पुष्प-नैवेद्याद्युपहाराः, कलशस्थापनं, पूर्णकुम्भोपरि मन्दरचिह्नयुक्तकूर्मप्रतिमानिर्माणं तद्दानं चोक्तम्। फलश्रुतौ संचितपापनाशः, संसारमोक्षः, हरेः प्राचीनलोकप्राप्तिः, सत्यधर्मस्य दृढीकरणं च—धर्माचरणेन पृथिव्याः स्थैर्यसमर्थनरूपेण—प्रशंस्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 40
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तथैव पौषमासे तु अमृतं मथितं सुरैः । तत्र कूर्मो भवेद्देवः स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४०.१ ॥
दुर्वासा उवाच—तथैव पौषमासे तु सुरैः समुद्रमथनेऽमृतं मथितम्। तत्र देवः स्वयमेव जनार्दनः कूर्मरूपो भवति॥
Verse 2
तस्येयं तिथिरुद्दिष्टा हरेर्वै कूर्मरूपिणः । पुष्यमासस्य या शुद्धा द्वादशी शुक्लपक्षतः ॥ ४०.२ ॥
हरेः कूर्मरूपिणोऽस्य तिथिरियं निर्दिष्टा—पुष्य मासस्य शुक्लपक्षे शुद्धा द्वादशी॥
Verse 3
तस्यां प्रागेव संकल्प्य प्राग्वत् स्नान्नादिकाः क्रियाः । निर्वर्त्याराधयेद् रात्र्यामेकादश्यां जनार्दनम् । पृथङ्मन्त्रैर्मुनिश्रेष्ठ देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४०.३ ॥
तस्यां प्रागेव संकल्प्य प्राग्वत् स्नानादिकाः क्रियाः कृत्वा, एकादश्यां रात्रौ पृथङ्मन्त्रैर्मुनिश्रेष्ठ देवदेवं जनार्दनं समाराधयेत्॥
Verse 4
ॐकूर्माय पादौ प्रथमं प्रपूज्य नारायणेत्य् हरेः कटिं च । संकर्षणायेत्युदरं विशोकेत्युरोभवायेत्य् तथैव कण्ठम् । सुबाहवेतेव भुजौ शिरश्च नमो विशालाय रथाङ्गसारम् ॥ ४०.४ ॥
ॐ “कूर्माय” इति प्रथमं पादौ प्रपूज्य, “नारायण” इति हरेः कटिं च; “संकर्षणाय” इत्युदरं, “विशोकाय” इति वक्षः, “उरोभवाय” इति कण्ठं; “सुबाहवे” इति भुजौ शिरश्च। विशालाय नमः, रथाङ्गसाराय॥
Verse 5
स्वनाममन्त्रेण सुगन्धपुष्पैर् नानानिवेद्यैर्विविधैः फलैश्च | अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थाप्य माल्यैः सितकण्ठदाम || ४०.५ ||
स्वनाममन्त्रेण सुगन्धपुष्पैर्नानानिवेद्यैर्विविधैः फलैश्च देवं समभ्यर्च्य, तदग्रे कलशं संस्थाप्य, माल्यैः सितकण्ठदाम्ना च विभूषयेत्॥
Verse 6
तं रत्नगर्भं तु पुरेव कृत्वा स्वशक्तितो हेममयं तु देवम् । समन्दरं कूर्मरूपेण कृत्वा संस्थाप्य ताम्रे घृतपूर्णपात्रे । पूर्णघटस्योपरि संनिवेश्य श्वो ब्राह्मणायैवमेवं तु दद्यात् ॥ ४०.६ ॥
पूर्वं रत्नगर्भं विधाय स्वशक्त्या हेममयं देवप्रतिमां च कृत्वा । समन्दरं कूर्मरूपेण निर्माय ताम्रे घृतपूर्णपात्रे संस्थाप्य । पूर्णघटस्योपरि संनिवेश्य श्वो ब्राह्मणायैवमेव प्रदद्यात् ॥
Verse 7
श्वो ब्राह्मणान् भोज्य सदक्षिणांश्च यथाशक्त्या प्रीणयेद् देवदेवम् । नारायणं कूर्मरूपेण पश्चाद् तथा स्वयं भुञ्जीत सभृत्यवर्गः ॥ ४०.७ ॥
श्वो ब्राह्मणान् भोजयित्वा सदक्षिणान् यथाशक्ति प्रदाय च । एवं देवदेवं प्रीणयेत्; पश्चान्नारायणं कूर्मरूपेण ध्यायन् स्वयं सभृत्यवर्गो भुञ्जीत ॥
Verse 8
एवं कृते विप्र समस्तपापं विनश्यते नात्र कुर्याद्विचारम् । संसारचक्रं तु विहाय शुद्धं प्राप्नोति लोकं च हरेः पुराणम् । प्रयान्ति पापानि विनाशमाशु श्रीमांस्तथा जायते सत्यधर्मः ॥ ४०.८ ॥
एवं कृते विप्र समस्तपापं विनश्यते नात्र विचारः कार्यः । संसारचक्रं विहाय शुद्धो हरेः पुराणं लोकं प्राप्नोति । पापानि शीघ्रं विनाशं यान्ति श्रीमान् भवति सत्यधर्मश्च जायते ॥
Verse 9
अनेकजन्मान्तरसंचितानि नश्यन्ति पापानि नरस्य भक्त्या । प्रागुक्तरूपं तु फलं भवेत नारायणस्तुष्टिमायाति सद्यः ॥ ४०.९ ॥
भक्त्या नरस्य अनेकजन्मान्तरसंचितानि पापानि नश्यन्ति । प्रागुक्तं फलं नूनं भवति, नारायणः सद्य एव तुष्टिमायाति ॥
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined observance (vrata), regulated giving (dāna), and truthful conduct (satya-dharma) as mechanisms for moral purification (pāpa-kṣaya) and release from cyclic existence (saṃsāra-cakra). In an ecological-ethical reading consistent with Varāha–Pṛthivī themes, the chapter links personal restraint and reciprocity (feeding brāhmaṇas, ritual order) to sustaining dharmic balance that stabilizes terrestrial life.
The observance is assigned to Puṣya māsa on the śukla-pakṣa dvādaśī (identified as the tithi of Hari in Kūrma form). Worship is initiated with saṅkalpa and preliminaries and performed at night on ekādaśī (ekādaśyāṃ rātryām), followed by gifting on the next day.
Environmental balance is not described through explicit landscape management; instead, the chapter advances a dharma-centered model in which ritual discipline, purification, and generosity reduce harmful moral residues (pāpa) and promote satya-dharma. Within the Varāha Purāṇa’s Earth-centered interpretive horizon, such conduct can be mapped as an early ethical ecology: human self-regulation and social redistribution are presented as prerequisites for stable worldly order affecting Pṛthivī.
Durvāsā is the named sage-speaker in the provided passage. No royal genealogies, administrative lineages, or dynastic references appear in these verses; the other named figures are divine epithets (Janārdana, Nārāyaṇa, Saṃkarṣaṇa) and the mythic Mandara motif.