Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance

Verse 1

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥

സത്യതപാ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭഗവൻ, ‘രണ്ട് ശരീരങ്ങൾ’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചതിന്റെ വ്യത്യാസം എനിക്കു പറഞ്ഞുതരണമേ—ഹേ ബ്രഹ്മവിദ്യജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ।”

Verse 2

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥

ദുർവാസാവ് പറഞ്ഞു—‘രണ്ടോ മൂന്നോ ശരീരങ്ങളുണ്ട്’ എന്നു പറയരുത്; അതിന്റെ വിപരീതം തന്നെയാണ് പറയേണ്ടത്. ജീവികൾക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ മൂന്ന് ശരീരങ്ങളുണ്ട്; അവയാണ് കർമ്മഫലാനുഭവത്തിന്റെ ആശ്രയസ്ഥാനം.

Verse 3

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥

മുൻഅവസ്ഥയോട് ബന്ധപ്പെട്ടത് ‘അധർമ്മം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അത് വിവേകജ്ഞാനരഹിതമാണ്. എന്നാൽ പിന്നീടുള്ള അവസ്ഥ വ്രതാചരണത്തോടുകൂടിയതിനാൽ അത്യന്തം ധാർമ്മികമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 4

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥

ധർമ്മാധർമ്മഫലാനുഭവത്തിനായി ഇന്ദ്രിയാതീതമായ ആ മൂന്നാമത്തെ തത്ത്വത്തെ ബ്രഹ്മവിദ് വിവേകികൾ മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളായി നിർദ്ദേശിച്ചു—(1) യാതന, (2) ധർമ്മഭോഗം, (3) ഭുക്തി—ഇങ്ങനെ ത്രിവിധം.

Verse 5

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥

മുമ്പ് ജീവികളെ കൊല്ലുന്ന ജീവിയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ഭാവം തന്നെയാണ് നിനക്കായി ‘പാപം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ശരീരമാകുന്നത്; അതിനാൽ അതിന് ‘പാപസഞ്ജ്ഞ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 6

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥

ഇപ്പോൾ നീ ശുഭവൃത്തിയും തപസ്സും ആർജവവും അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനാൽ, നിനക്കായി ധർമ്മരൂപമായ മറ്റൊരു ശരീരം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ബലത്തിൽ നീ സംശയമില്ലാതെ വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും അറിയാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 7

यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥

മനുഷ്യനിൽ ‘അഷ്ടകം’ പൂർണ്ണമായി പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ത്രിവിധാവസ്ഥ സ്ഥാപിതമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അഷ്ടവർഗ്ഗം അതിക്രമിച്ച് ത്രയം പ്രാപിച്ചവൻ സദാ മംഗളവാനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ആത്മനിൽ സ്ഥിരനാകുന്നു.

Verse 8

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥

മനുഷ്യൻ ‘അഞ്ച്’, വീണ്ടും ‘അഞ്ച്’, കൂടാതെ ‘അഞ്ചുകളുടെ അഞ്ചും’ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ഏകമാർഗ്ഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി ശാശ്വത ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 9

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥

സത്യതപാ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, വിവേകജ്ഞാനമയമായ ശരീരം ഉദ്ഭവിക്കാതിരുന്നാൽ, എങ്ങനെ പരബ്രഹ്മത്തെ ഉപലഭിക്കാം?

Verse 10

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു— കർമകാണ്ഡത്തിന് ജ്ഞാനമാണ് മൂലം; ജ്ഞാനവും കർമാദികളിൽ നിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഹേ മുനേ, ഇവ രണ്ടിനും യഥാർത്ഥ വേർപാട് ഇല്ല— കല്ലും മണ്ണും (എന്ന വ്യത്യാസം പോലെ).

Verse 11

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥

കർമകാണ്ഡം ബ്രാഹ്മണാദി വർണങ്ങളിൽ നാലുവിധമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവയിൽ മൂവർ നിത്യമായി വേദോക്ത കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഒരാൾ ആ മൂവർക്കു ശുശ്രൂഷ (സേവനം) ചെയ്യുന്നു— ഇതും വേദവിഹിതമായ ക്രിയയാണ്.

Verse 12

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥

ഈ ധർമ്മങ്ങളിൽ സ്ഥിരനായാൽ ബ്രഹ്മോപാസന പ്രീതികരമാകും; വേദവാക്യങ്ങളിൽ രതനായ അവന് നിശ്ചയമായും മോക്ഷം ലഭിക്കും.

Verse 13

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥

സത്യതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമുനേ! നിങ്ങൾ ഉപദേശിച്ച ആ പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ രൂപം മഹാത്മ യോഗികളും അറിയുന്നില്ല.

Verse 14

अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥

നാമവും ഗോത്രവും ഇല്ലാത്ത, അമൂർത്തവും മൂർത്തിവർജിതവും ആയ ആ ബ്രഹ്മനെ എങ്ങനെ അറിയാം? കാരണം അത് സംജ്ഞയും നാമവും പൂർണ്ണമായി വെടിഞ്ഞതുമല്ല. വേദമാർഗത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ അതിന്റെ സംജ്ഞ എനിക്ക് പറയുക.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—വേദങ്ങളിലും വ്യാസപ്രണീത ഉപദേശങ്ങളിലും പരബ്രഹ്മമായി പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നതു തന്നെയാണ് ആ ദേവൻ പുണ്ഡരീകാക്ഷൻ; അവൻ തന്നെയാണ് പരനായ നാരായണൻ.

Verse 16

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥

ഹേ സത്തമാ! വിവിധവിധത്തിൽ വിധിവത്തായി അനുഷ്ഠിച്ച യജ്ഞങ്ങളാലും, വിധിപൂർവം നൽകിയ ദാനങ്ങളാലും, ആ പരമദേവൻ—സ്വയം നാരായണ ഹരി—പ്രാപ്യമാകുന്നു.

Verse 17

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥

സത്യതപാ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ! ധാരാളം ധനവും വേദപാരംഗതരായ ഋത്വിക്കുമാരും ഉണ്ടായാലും പുണ്യകർമ്മികൾക്ക് യജ്ഞം ചിലപ്പോഴൊക്കെ ഏതോ വിധത്തിൽ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. അങ്ങനെ ലഭിച്ചതിനാൽ ദുഃഖഹാരി ഭഗവാൻ ഹരി സത്യമായി ലഭ്യമാകുമോ?

Verse 18

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥

ധനം ഇല്ലാതെ, ഹേ വിപ്ര, ദാനം നൽകാൻ കഴിയില്ല. ധനം ഉണ്ടായാലും കുടുംബാസക്തചിത്തനിൽ ദാനബുദ്ധി ഉദിക്കുകയില്ല. അങ്ങനെ ഉള്ളവന്, ഹേ ബ്രഹ്മൻ, മോക്ഷം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? അവനു ഹരി സർവ്വഥാ ദുർലഭൻ.

Verse 19

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥

അल्प പരിശ്രമത്തിൽ സനാതന ദേവനെ പ്രാപിക്കാനുള്ള മാർഗം എനിക്ക് പൊതുവായി പറയുക— അത് എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമാകട്ടെ.

Verse 20

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു— ദേവന്മാർ നിർമ്മിച്ച പരമഗുഹ്യമായ ഒരു രഹസ്യം ഞാൻ പറയുന്നു; മുമ്പ് ഭൂമി രസാതലത്തിലേക്ക് മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ചെയ്തതിനെക്കുറിച്ച്.

Verse 21

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥

ഭൂമിയുടെ പാർഥിവ (ഘന) സ്വഭാവം ജലത്തിൽ അതിരുകടന്നിരുന്നില്ല; എന്നാൽ ആ ജലം തന്നെ അതിപ്രബലമായി മൂടിയപ്പോൾ ഭൂമി രസാതലത്തിലേക്ക് താഴ്ന്നുപോയി.

Verse 22

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥

സകലഭൂതങ്ങളെയും ധരിക്കുന്ന ആ ശുഭദേവി രസാതലത്തിലേക്ക് ചെന്നു, ഉപവാസവ്രതങ്ങളാലും വിവിധനിയമങ്ങളാലും സർവ്വവ്യാപിയായ പരമദേവൻ നാരായണനെ ആരാധിച്ചു।

Verse 23

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥

ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം ഗരുഡധ്വജൻ (വിഷ്ണു) അവളോടു പ്രസന്നനായി ഈ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി, യഥാസ്ഥിതിയിൽ വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ചു; അവ്യയനായ പ്രഭു അവളെ ദൃഢമായി നിലനിറുത്തി।

Verse 24

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥

സത്യതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമുനേ, ഭൂമിക്കായി ആചരിക്കുന്ന ആ ഉപവാസം ഏതാണ്? അതുപോലെ ഏതു ഏതു വ്രതങ്ങളാണ്? ദയവായി എനിക്ക് പറയുക।

Verse 25

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു—മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ ദശമി തിഥിയിൽ, നിയന്ത്രിതചിത്തനും വിവേകിയുമായ ഒരാൾ ദേവാരാധന നടത്തി, വിധിപ്രകാരം അഗ്നികാര്യവും (ഹോമം) നിർവഹിക്കണം…

Verse 26

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥

ശുദ്ധവസ്ത്രം ധരിച്ചു പ്രസന്നചിത്തനായി, ഹവ്യയോഗ്യമായ സുസംസ്കൃത അന്നം ഭുജിച്ച്, അഞ്ചടി നടന്ന്, പിന്നെ വീണ്ടും പാദങ്ങളുടെ ശൗചം (ശുദ്ധി) ചെയ്യണം।

Verse 27

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥

ക്ഷീരവൃക്ഷത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ എട്ട് അങ്കുലമാത്രമുള്ള ദന്തകാഷ്ഠം ഒരുക്കി അത് ചവയ്ക്കണം; തുടർന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ ആചമനം ചെയ്യണം।

Verse 28

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥

എല്ലാ വാതിലുകളും സ്പർശിച്ച്, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയായ, കിരീടധാരിയായ, പീതവസ്ത്രധാരിയായ ജനാർദനനെ ദീർഘമായി ധ്യാനിക്കണം।

Verse 29

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥

പ്രസന്നമുഖനും സർവ്വശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ ലക്ഷിതനുമായ ദേവനെ വീണ്ടും ധ്യാനിച്ച്, കൈയിൽ ജലം എടുത്ത് ഭാനുവിനെയും ജനാർദനനെയും സ്മരിക്കണം।

Verse 30

ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥

ധ്യാനിച്ച്, മനുഷ്യൻ കൈയിലെ ജലത്തോടെ അവനു അർഘ്യം അർപ്പിക്കണം; അപ്പോൾ, ഹേ മഹാമുനേ, ഇങ്ങനെ മന്ത്രവാക്യം ഉച്ചരിക്കണം।

Verse 31

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥

ഏകാദശിയിൽ നിരാഹാരമായി നിന്ന്, അടുത്ത ദിവസം ഞാൻ ഭോജനം ചെയ്യും. ഹേ പുണ്ഡരീകാക്ഷ, ഹേ അച്യുത, നീയേ എനിക്ക് ശരണം ആകേണം।

Verse 32

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം രാത്രിയിൽ ദേവദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ, ‘നാരായണായ നമഃ’ എന്നു ജപിച്ചുകൊണ്ട് വിധിപ്രകാരം അവിടെ തന്നെ ശയിക്കണം।

Verse 33

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥

പിന്നീട് നിർമ്മലമായ പ്രഭാതത്തിൽ സമുദ്രഗാമിയായ നദിയിലേക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു ജലസ്രോതസ്സിലേക്കോ കുളത്തിലേക്കോ, അതല്ലെങ്കിൽ വീട്ടിൽ തന്നെയോ—നിയതചിത്തനായവൻ (സ്നാനശുദ്ധി) ചെയ്യണം।

Verse 34

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥

ശുദ്ധമായ മണ്ണ് കൊണ്ടുവന്ന് ഈ മന്ത്രം ജപിക്കണം—“ഹേ ദേവീ! ജീവികളുടെ ധാരണയും പോഷണവും എപ്പോഴും നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ. ആ സത്യബലത്താൽ, ഹേ സുവ്രതേ, എന്റെ ശേഷിച്ച പാപം നീക്കണമേ.”

Verse 35

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥

ഹേ ദേവാ! ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്തിലുള്ള തീർത്ഥങ്ങൾ നിന്റെ കരസ്പർശം കൊണ്ടു സ്പർശിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. അതിനാൽ ഈ മണ്ണ് സ്പർശിച്ച്, നീ പ്രസ്താവിച്ച ഫലം ഞാൻ പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 36

त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥

ഹേ വരുണാ! എല്ലാ രസങ്ങളും നിത്യമായി എപ്പോഴും നിന്നിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ ഈ മണ്ണിനെ ജലത്തിൽ പ്ലാവിപ്പിച്ച്, എനിക്കായി വൈകാതെ ശുദ്ധമാക്കണമേ।

Verse 37

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥

ഇങ്ങനെ മണ്ണും ജലവും വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധീകരിച്ച് സ്വദേഹത്തിൽ ലേപിക്കണം. മൂന്നു പ്രാവശ്യം അങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം ശേഷിക്കുന്ന മണ്ണുകൊണ്ട് ജലത്തിൽ കുണ്ഡം (വിധിപാത്രം) രേഖപ്പെടുത്തണം.

Verse 38

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥

അതിനുശേഷം അവിടെ മനുഷ്യൻ ചക്രവർത്തിക്കു യോജ്യമായ വിധത്തിൽ യഥോചിത ഉപചാര-സേവകൾ ശരിയായി നിർവഹിക്കണം. സ്നാനം ചെയ്ത് ആവശ്യമായ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി വീണ്ടും ദേവഗൃഹത്തിലേക്ക് (ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക്) പോകണം.

Verse 39

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥

അവിടെ മഹായോഗിയായ ദേവപ്രഭു നാരായണനെ ആരാധിച്ച് (അംഗന്യാസത്തിൽ) ഇങ്ങനെ പറയണം—‘കേശവായ നമഃ’ (പാദങ്ങളിൽ), കൂടാതെ ‘ദാമോദരായ നമഃ’ (കട്ടിയിൽ).

Verse 40

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥

‘നൃസിംഹായ’ എന്നു പറഞ്ഞു ഊരുയുഗ്മം അർപ്പിക്കണം; ‘ശ്രീവത്സധാരിണേ’ എന്നു പറഞ്ഞു ഉരസ്. ‘കൗസ്തുഭനാഥായ’ എന്നു പറഞ്ഞു കണ്ഠം, കൂടാതെ ‘ശ്രീപതയേ’ എന്നു പറഞ്ഞു വക്ഷസ്ഥലവും അർപ്പിക്കണം.

Verse 41

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥

‘ത്രൈലോക്യവിജയായ’ എന്നു പറഞ്ഞു ഭുജങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം; ‘സർവാത്മനേ’ എന്നു പറഞ്ഞു ശിരസ്. ‘രഥാംഗധാരിണേ’ എന്നു പറഞ്ഞു ചക്രം, കൂടാതെ ‘ശങ്കരായ’ എന്നു പറഞ്ഞു വാരിജം (പദ്മം) അർപ്പിക്കണം.

Verse 42

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥

“ഗംഭീരായ നമഃ” എന്നു പറഞ്ഞു ശാന്തിമൂർത്തിക്ക് ഗദയും താമരയും സമർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ദേവേശ്വരനായ പ്രഭു നാരായണദേവനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം।

Verse 43

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥

വീണ്ടും അതിന്റെ മുൻപിൽ ജ്ഞാനി നാലു കുംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം—ജലപൂർണ്ണമായവ, മാലകളാൽ അലങ്കരിച്ചവ, വെളുത്ത ചന്ദനലേപം പൂശിയവ।

Verse 44

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥

അവയുടെ കഴുത്തിൽ മാവിലപ്പല്ലവങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം, വെളുത്ത വസ്ത്രംകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കണം, ചെമ്പുപാത്രങ്ങളാൽ മൂടി മുദ്രവെച്ചിരിക്കണം—എള്ള് നിറഞ്ഞതും സ്വർണ്ണസഹിതവും।

Verse 45

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥

ആ നാല് കലശങ്ങൾ ‘സമുദ്രങ്ങൾ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ വസ്ത്രം അകത്ത് വെച്ച മംഗളപീഠം സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 46

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥

ആ കർമ്മത്തിൽ പാത്രം സ്വർണ്ണമോ വെള്ളിയോ ചെമ്പോ അല്ലെങ്കിൽ മരമോ ആയിരിക്കാം. എല്ലാപാത്രങ്ങളും ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ പാലാശമരത്തിൽ നിന്നുള്ള പാത്രവും അംഗീകര്യമാണ്।

Verse 47

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥

ആ പാത്രം ജലത്തോടെ നിറച്ച്, പിന്നെ അതിൽ മത്സ്യരൂപത്തിൽ നിർമ്മിച്ച സ്വർണമയനായ ദേവൻ ജനാർദ്ദനൻ (വിഷ്ണു)നെ സ്ഥാപിക്കണം—വേദവും വേദാംഗങ്ങളും സമന്വിതനായി, ശ്രുതി-സ്മൃതി മഹിമയാൽ അലങ്കൃതനായി.

Verse 48

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥

അവിടെ പലവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിപ്പിച്ച്; സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ധൂപം, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ആരാധന നടത്തണം।

Verse 49

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥

“ഹേ ദേവാ! രസാതലത്തിലേക്ക് പോയ വേദങ്ങളെ നിങ്ങൾ മത്സ്യരൂപം ധരിച്ചു എങ്ങനെ ഉദ്ധരിച്ചുവോ, അതുപോലെ ഹേ കേശവാ! എന്നെയും ഉദ്ധരിക്കണമേ.” ഇങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ച്, അവന്റെ സന്നിധിയിൽ അവിടെ ജാഗരണം നടത്തിക്കൊള്ളണം।

Verse 50

यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥

ശുദ്ധമായ പ്രഭാതത്തിൽ, സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച്, നാല് ബ്രാഹ്മണർക്കു നാല് ഘടങ്ങൾ (ജലകലശങ്ങൾ) ദാനം ചെയ്യിക്കണം।

Verse 51

पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥

കിഴക്കേ ഭാഗം ബഹ്വൃച (ഋഗ്വേദി)ന് നൽകണം; തെക്കേ ഭാഗം ഛാന്ദോഗ (സാമവേദി)ന്. യജുഃശാഖാന്വിതൻ (യജുര്‍വേദി)ക്ക് പടിഞ്ഞാറേ ഭാഗമായി ഉത്തമ ഘടം നൽകണം. വടക്കേ ഭാഗം ഇഷ്ടാനുസാരം നൽകാം—ഇതേവിധിയാണ് സ്മൃതമായത്।

Verse 52

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥

കിഴക്കുദിക്കിൽ ഋഗ്വേദം പ്രസന്നമാകട്ടെ; തെക്കിൽ സാമവേദം; പടിഞ്ഞാറിൽ യജുർവേദം; വടക്കിൽ അതർവവേദം പ്രസന്നമാകട്ടെ.

Verse 53

अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥

ഈ ക്രമയോഗപ്രകാരം ‘പ്രസന്നമാകട്ടെ’ എന്നു പാരായണം ചെയ്യിപ്പിക്കണം; കൂടാതെ ആചാര്യനു മത്സ്യരൂപത്തിലുള്ള സ്വർണ്ണവസ്തു സമർപ്പിക്കണം.

Verse 54

गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥

ഗന്ധം, ധൂപം, വസ്ത്രം മുതലായവകൊണ്ട് വിധിപൂർവം ക്രമമായി സമ്പൂജിച്ച്, ആരെങ്കിലും ഈ മന്ത്രം അതിന്റെ രഹസ്യസഹിതം ശരിയായി പകർന്നു നൽകുകയും—നിർദ്ദിഷ്ടവിധാനം പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്താൽ—അതിനുള്ള ഫലം കോടി മടങ്ങ് വർദ്ധിക്കുന്നു.

Verse 55

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥

ഗുരുവിനെ സ്വീകരിച്ചിട്ടും മോഹവശാൽ അദ്ദേഹത്തിനെതിരായി മാറുന്നവൻ അധമപുരുഷൻ; അവൻ കോടി ജന്മങ്ങൾ നരകത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു. വിധാനം നൽകുന്നവനെയാണ് പണ്ഡിതർ ‘ഗുരു’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 56

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥

ഇങ്ങനെ വിധാനപ്രകാരം ദാനം നൽകി, ദ്വാദശി ദിനത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ അർച്ചിച്ച്, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് ദക്ഷിണയോടുകൂടി പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണർക്കു ഭോജനമൊരുക്കണം.

Verse 57

ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥

താമ്രപാത്രങ്ങളാൽ മൂടി, എള്ളോടുകൂടിയ ഘടങ്ങൾ ഒരുക്കിക്കൊള്ളണം. അവിടെ ജലം നിറച്ച പാത്രം തയ്യാറാക്കി ഗൃഹസ്ഥ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 58

देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥

ഭാഗ്യവാൻ ആദ്യം ദേവനു നിവേദ്യം അർപ്പിക്കണം; തുടർന്ന് വിപ്രന്മാർക്ക് ധാരാളവും ഉത്തമവുമായ അന്നംകൊണ്ട് ഭോജനമൊരുക്കണം. പിന്നെ അവൻ തന്നെ കുട്ടികളോടൊപ്പം ഭക്ഷിക്കണം, വാക്കിൽ സംയമവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും പാലിച്ച്.

Verse 59

अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥

ഈ വിധിപ്രകാരം ധരണീ-വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന മനുഷ്യന് ലഭിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠ പുണ്യഫലം കേൾക്കുക, ഹേ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.

Verse 60

यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥

ഹേ സുവ്രതനേ, എനിക്ക് ആയിരം വായുകൾ ഉണ്ടായാലും, ഹേ മഹാവ്രതനേ, എന്റെ ആയുസ്സ് ബ്രഹ്മാവിനോടു തുല്യമായാലും—

Verse 61

तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥

അപ്പോൾ ഈ ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു. എങ്കിലും, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു; അത് കേൾക്കുക.

Verse 62

दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥

പത്ത്, പതിനേഴു, പത്ത്, രണ്ട്; കൂടാതെ എട്ട്, നാല്—ലക്ഷവും അയുതവും എന്നിങ്ങനെ ഈ നാല് കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു ചതുര്യുഗം (നാല് യുഗങ്ങളുടെ സമാഹാരം) ആകുന്നു।

Verse 63

तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥

അതു തന്നെയുള്ള കണക്കുപ്രകാരം, ഹേ മുനേ, ഒരു മന്വന്തരത്തിൽ എഴുപത്തൊന്ന് യുഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം പതിനാലു (അത്തരം) മന്വന്തരങ്ങളാൽ നിർമ്മിതം; അതേ ദൈർഘ്യമുള്ള രാത്രി കൂടി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 64

एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥

ഇങ്ങനെ മാസം മുപ്പത് ദിവസങ്ങളുള്ളതെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അത്തരം പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾ ഒരു വർഷം. അത്തരം വർഷങ്ങളുടെ നൂറാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സ്—ഇവിടെ സംശയമില്ല।

Verse 65

यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥

ഈ വിധിപ്രകാരം ഈ ദ്വാദശീ വ്രതം ഒരിക്കൽപോലും ആചരിക്കുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുകയും നിശ്ചിതമായ ആ കാലം വരെ അവിടെ തന്നെ വസിക്കുകയും ചെയ്യും।

Verse 66

ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥

പിന്നീട് ബ്രഹ്മോപസംഹാരരൂപമായ മഹാപ്രളയത്തിൽ അവൻ ആ ലയാവസ്ഥയിൽ ദീർഘകാലം നിലകൊള്ളുന്നു। വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് മഹാതപസ്സുള്ള ആ ദേവൻ വൈരാജന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 67

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥

ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപങ്ങൾ ഈ ലോകത്തിൽ ചെയ്തതായാലും—അകാമമായി ചെയ്താലും അല്ലെങ്കിൽ ഉദ്ദേശപൂർവ്വം ചെയ്താലും—(ആ വിധാനത്തിൽ) അവ ക്ഷണത്തിൽ നശിക്കുന്നു।

Verse 68

इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥

ഈ ലോകത്തിൽ ദരിദ്രനായാലും, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവായാലും—ആ ഉപവാസം വിധിപ്രകാരം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ അവൻ തീർച്ചയായും രാജാവാകുന്നു।

Verse 69

वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥

വന്ധ്യയായ സ്ത്രീ ഈ വിധാനപ്രകാരം ശുഭയായി ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, അവൾക്ക് പരമധാർമ്മികനായ പുത്രൻ ജനിക്കും।

Verse 70

अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥

നിഷിദ്ധസംബന്ധം (അഗമ്യാഗമനം) ചെയ്തതായി അറിയുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ വിധാനം ആശ്രയിച്ചാൽ ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।

Verse 71

ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥

ബ്രഹ്മക്രിയകളോടുള്ള ലാഭം മൂലം അവഗണനം പല വർഷങ്ങളായി ഉണ്ടായിരുന്നാലും—ഈ അനുഷ്ഠാനത്തിനായി ഒരിക്കൽ ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം ചെയ്താൽ വേദസംസ്കാരമായ ശുദ്ധി ലഭിക്കും।

Verse 72

किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥

മഹാമുനേ, ഇവിടെ അധികം പറയുന്നതിൽ എന്തു പ്രയോജനം? അപ്രാപ്യമെന്നൊന്നുമില്ല—അത് ലഭിക്കാതിരിക്കില്ല; നശിക്കാത്ത പാപവും ഇല്ല।

Verse 73

अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഈ വിധിപ്രകാരം ഉപവാസം സ്വയം തന്നെ നിർവഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. താതാ, ഭൂമി മുങ്ങിയതിനാൽ ഇവിടെ ആലോചന ആവശ്യമില്ല।

Verse 74

अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥

ദീക്ഷയില്ലാത്തവർക്കും നാസ്തികർക്കും ഈ വിധാനം നൽകരുത്; ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ദ്വേഷിക്കുന്നവർക്കു ഇത് ഒരിക്കലും ശ്രാവ്യമാക്കരുത്. ഗുരുഭക്തനേയ്ക്ക് മാത്രം നൽകണം; ഇത് തത്സമയം പാപനാശിനിയാണ്।

Verse 75

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥

അതിന് ശേഷം വിധിപ്രകാരം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവന് ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നേ സൗഭാഗ്യം, ധനം, ധാന്യം, ഉത്തമസ്ത്രീകൾ (സഹചാരികളായി) വിവിധരൂപത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 76

य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥

ഭക്തിയോടെ ഈ ഉത്തമ ദ്വാദശീ-കൽപം ശ്രാവയിക്കുന്നവൻ—അഥവാ അത് കേൾക്കുന്നവൻ—എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകുന്നു।