Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance

Verse 1

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥

સત્યતપાએ કહ્યું—“હે ભગવન, ‘બે શરીરો’ એમ જે કીર્તિત થયું છે, તેનો ભેદ મને કહો—હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ।”

Verse 2

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું—‘બે કે ત્રણ શરીરો છે’ એમ કહેવું ન જોઈએ; તેના વિપરીત જ કહેવું જોઈએ. પ્રાણીઓમાં ખરેખર ત્રણ શરીરો છે, જે કર્મફળના ભોગનું આધારસ્થાન છે.

Verse 3

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥

પૂર્વ અવસ્થાથી સંબંધિત જે છે તે ‘અધર્મ’ કહેવાય છે અને વિવેકજ્ઞાનથી રહિત છે. પરંતુ પછીની અવસ્થા વ્રતો સાથે હોવાથી તે અત્યંત ધાર્મિક તરીકે જાણવી જોઈએ.

Verse 4

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥

ધર્મ-અધર્મના ભોગ માટે જે ત્રીજું તત્ત્વ ઇન્દ્રિયાતીત છે, તેને બ્રહ્મવિદ્ વિવેકીઓએ ત્રણ ભેદમાં નિર્દેશ્યું છે—(1) યાતના, (2) ધર્મભોગ, અને (3) ભુક્તિ—આ રીતે ત્રિવિધ.

Verse 5

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥

જે ભાવ પહેલાં પ્રાણીઓનો વધ કરનાર જીવમાં હતો, એ જ ભાવ તારા માટે ‘પાપ’ નામનું શરીર બની જાય છે; તેથી તેને ‘પાપસંજ્ઞ’ કહેવાય છે.

Verse 6

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥

હવે તું શુભ વર્તન, તપ અને આર્જવ કરે છે; તેથી તારા માટે ધર્મરૂપ બીજું શરીર સ્થિર થયું છે. તેના દ્વારા તું નિઃસંદેહ વેદો અને પુરાણો જાણવા યોગ્ય છે.

Verse 7

यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥

જ્યારે પુરુષમાં ‘અષ્ટક’નું સંપૂર્ણ પરિવર્તન થાય છે, ત્યારે ખરેખર ત્રિવિધ અવસ્થા સ્થાપિત કહેવાય છે. અષ્ટવર્ગને વટાવી ત્રયને પ્રાપ્ત કરીને તે સદા શુભ રહે છે; દૃઢ નિશ્ચયવાળો આત્મામાં સ્થિર બને છે.

Verse 8

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥

જ્યારે મનુષ્ય ‘પાંચ’, ફરી ‘પાંચ’, અને ‘પાંચના પાંચ’ને પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દે છે, ત્યારે એકમાર્ગમાં એકાગ્ર બની તે શાશ્વત બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 9

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥

સત્યતપાએ કહ્યું— ભગવન્, જો વિવેકજ્ઞાનમય શરીર ઉત્પન્ન ન થાય, તો કયા પ્રકારે પરમ બ્રહ્મની અનુભૂતિ થાય?

Verse 10

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું— કર્મકાંડનું મૂળ જ્ઞાન છે, અને જ્ઞાન પણ કર્માદિથી જ આરંભે છે. હે મુને, આ બંને વચ્ચે વાસ્તવિક અંતર નથી— જેમ પથ્થર અને માટી (નો ભેદ).

Verse 11

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥

કર્મકાંડ બ્રાહ્મણ વગેરે વર્ણોમાં ચાર પ્રકારનો કહેવાયો છે. તેમાં ત્રણ જણ નિત્ય વેદોક્ત કર્મો કરે છે; અને એક જણ તે ત્રણની શুশ્રૂષા (સેવા) કરે છે— આ પણ વેદવિહિત ક્રિયા છે.

Verse 12

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥

આ ધર્મોમાં સ્થિર થયા પછી બ્રહ્મની ઉપાસના પ્રિય બને છે; વેદવચનોમાં રત એવા પુરુષને નિશ્ચયે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 13

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥

સત્યતપા બોલ્યા—હે મહામુને! તમે જે પરમ બ્રહ્મ કહ્યું છે, તેનું સ્વરૂપ મહાત્મા યોગીઓ પણ જાણતા નથી.

Verse 14

अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥

જે નામ અને ગોત્રથી રહિત, અમૂર્ત અને મૂર્તિવર્જિત છે—તે બ્રહ્મને કેવી રીતે જાણવું, જ્યારે તે સંજ્ઞા અને નામથી સર્વથા રહિત પણ નથી? વેદમાર્ગમાં સ્થિત તેની સંજ્ઞા મને કહો.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥

દુર્વાસા બોલ્યા—વેદોમાં અને વ્યાસપ્રણીત ઉપદેશોમાં જે પરમ બ્રહ્મ તરીકે પાઠ થાય છે, તે જ દેવ પુણ્ડરીકાક્ષ છે; તે જ સ્વયં પર નારાયણ છે.

Verse 16

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥

હે સત્તમ! વિવિધ રીતે સમ્યક્ કરાયેલા યજ્ઞો અને વિધિપૂર્વક આપેલા દાનો દ્વારા તે પરમ દેવ—સ્વયં નારાયણ હરિ—પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 17

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥

સત્યતપાએ કહ્યું— હે ભગવન્! બહુ ધન અને વેદપારંગત ઋત્વિજોના સહારે પુણ્યકર્મ કરનારને પણ યજ્ઞ ક્યારેક ક્યાંક, કોઈ રીતે જ પ્રાપ્ત થાય છે. તે પ્રાપ્ત થવાથી દુઃખહારી ભગવાન હરિ ખરેખર પ્રાપ્ત થાય છે કે કેમ?

Verse 18

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥

ધન વિના, હે વિપ્ર, દાન આપવું શક્ય નથી. અને ધન હોવા છતાં જેનું ચિત્ત કુટુંબમાં આસક્ત છે, તેને દાનની મતિ ઊપજતી નથી. તો, હે બ્રહ્મન્, તેને મોક્ષ કેવી રીતે મળશે? તેના માટે હરિ સર્વથા દુર્લભ છે.

Verse 19

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥

જે ઉપાયથી અલ્પ પ્રયત્ને સનાતન દેવ પ્રાપ્ત થાય, તે મને સામાન્ય રીતે કહો— જે સર્વ વર્ણોમાં લાગુ પડે એવું હોય.

Verse 20

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું— હું દેવોએ રચેલું પરમ ગુહ્ય રહસ્ય કહું છું; પૂર્વે ધરણી રસાતલમાં ડૂબતી હતી ત્યારે તેણે જે કર્યું તે.

Verse 21

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥

પૃથ્વીનો પાર્થિવ (ઘન) ભાવ જળમાં અતિશય ન હતો; પરંતુ જ્યારે એ જ જળ અતિપ્રબળ બની છવાઈ ગયું, ત્યારે પૃથ્વી રસાતલમાં ઉતરી ગઈ.

Verse 22

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥

સર્વ ભૂતોને ધારણ કરનારી તે શુભા દેવી રસાતલમાં જઈ ઉપવાસ-વ્રતો અને વિવિધ નિયમો દ્વારા સર્વવ્યાપી પરમ દેવ નારાયણની આરાધના કરવા લાગી।

Verse 23

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥

ઘણો સમય ગયા પછી ગરુડધ્વજ (વિષ્ણુ) તેણી પર પ્રસન્ન થઈ આ પૃથ્વીને ઉઠાવી, તેની યોગ્ય સ્થિતિમાં ફરી સ્થાપિત કરી; તે અવ્યય પ્રભુએ તેને દૃઢ રીતે સ્થિર કરી।

Verse 24

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥

સત્યતપાએ કહ્યું—હે મહામુને, ધરતી માટે કરવામાં આવતો તે ઉપવાસ કયો છે? તેમજ કયા કયા વ્રતો છે? કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 25

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥

દુર્વાસાએ કહ્યું—માર્ગશીર્ષ માસની દશમી તિથિએ નિયતાત્મા અને વિવેકી પુરુષ દેવાર્ચન કરીને, વિધિ મુજબ અગ્નિકાર્ય (હોમ) કરે…

Verse 26

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥

સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરીને પ્રસન્નચિત્તે, હવ્યયોગ્ય સुसંસ્કૃત અન્ન ભોજન કરીને, પાંચ પગલાં ચાલીને, પછી ફરી પગનું શૌચ (શુદ્ધિ) કરવી।

Verse 27

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥

ક્ષીરવૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન આઠ અંગુળ પ્રમાણનું દંતકાષ્ઠ બનાવી તેને ચાવવું; ત્યારબાદ યત્નપૂર્વક આચમન કરવું।

Verse 28

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥

બધા દ્વારોને સ્પર્શ કરીને, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, કિરીટધારી, પીતવાસ ધારણ કરનાર જનાર્દનનું દીર્ઘ ધ્યાન કરવું।

Verse 29

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥

પ્રસન્નમુખ અને સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત દેવનું ફરી ધ્યાન કરીને, હાથમાં જળ લઈને ભાનુ અને જનાર્દનનું સ્મરણ કરવું।

Verse 30

ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥

ધ્યાન કરીને મનુષ્યે હાથના જળથી તેને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; અને તે સમયે, હે મહામુને, આ રીતે મંત્રવચન ઉચ્ચારવું।

Verse 31

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥

એકાદશીએ નિરાહાર રહી, બીજા દિવસે હું ભોજન કરીશ. હે પુંડરીકાક્ષ, હે અચ્યુત, તમે મારા શરણ થાઓ।

Verse 32

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥

આ રીતે કહીને પછી રાત્રે દેવોના દેવના સાન્નિધ્યમાં, ‘નારાયણાય નમઃ’ મંત્ર જપતા જપતા વિધિપૂર્વક ત્યાં જ શયન કરવું।

Verse 33

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥

પછી નિર્મળ પ્રભાતે સમુદ્રગામી નદી પાસે જઈને, અથવા અન્ય જળસ્ત્રોત કે તળાવ પાસે, અથવા ઘરમાં જ—નિયત મનવાળો પુરુષ (સ્નાન-શુદ્ધિ) કરે।

Verse 34

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥

શુદ્ધ માટી લાવી આ મંત્ર બોલવો—“હે દેવી! ભૂતોનું ધારણ અને પોષણ સદાય તારી પાસેથી જ થાય છે. તે સત્યના બળે, હે સુવ્રતે, મારું બાકી રહેલું પાપ દૂર કર.”

Verse 35

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥

હે દેવ! બ્રહ્માંડના આંતરિક ભાગમાં રહેલા તીર્થો તારા કરસ્પર્શથી સ્પર્શિત છે. તેથી આ માટીને સ્પર્શ કરીને તું કહેલું ફળ મને પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 36

त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥

હે વરુણ! સર્વ રસો નિત્ય સર્વદા તારી અંદર સ્થિત છે. તેથી આ માટીને જળથી પ્લાવિત કરીને મારા માટે વિલંબ વિના પવિત્ર કર।

Verse 37

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥

આ રીતે માટી તથા જળને વિધિપૂર્વક શુદ્ધ કરીને પોતાના દેહ પર લેપ કરવો. એમ ત્રણ વાર કરીને બાકી રહેલી માટીથી જળમાં કુંડ (વિધિનું પાત્ર) આંકવું.

Verse 38

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥

પછી ત્યાં મનુષ્યે ચક્રવર્તીને યોગ્ય હોય તેવી યથોચિત ઉપચાર-સેવા વિધિપૂર્વક કરવી. સ્નાન કરીને આવશ્યક આચારો પૂર્ણ કરી ફરી દેવગૃહ (મંદિર) તરફ જવું.

Verse 39

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥

ત્યાં મહાયોગી દેવ પ્રભુ નારાયણની આરાધના કરીને (અંગન્યાસમાં) કહે—‘કેશવાય નમઃ’ (પાદોમાં), અને ‘દામોદરાય નમઃ’ (કટિમાં) પણ।

Verse 40

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥

‘નૃસિંહાય’ કહી ઊરુયુગ્મ અર્પણ કરવું; ‘શ્રીવત્સધારિણે’ કહી ઉરઃ। ‘કૌસ્તુભનાથાય’ કહી કણ્ઠ, તેમજ ‘શ્રીપતયે’ કહી વક્ષઃ અર્પણ કરવું.

Verse 41

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥

‘ત્રૈલોક્યવિજયાય’ કહી બાહુ અર્પણ કરવું; ‘સર્વાત્મને’ કહી શિરઃ। ‘રથાંગધારિણે’ કહી ચક્ર, અને ‘શંકરાય’ કહી વારિજ (કમળ) અર્પણ કરવું.

Verse 42

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥

“ગંભીરાય નમઃ” કહી શાંતિમૂર્તિને ગદા અને કમળ અર્પણ કરવું. આ રીતે દેવેશ, પ્રભુ નારાયણ દેવની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી।

Verse 43

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥

પુનઃ તેના આગળ વિદ્વાન ચાર કુંભ સ્થાપે—જળથી પૂર્ણ, સુશોભિત માલાથી યુક્ત, અને શ્વેત ચંદનલેપિત।

Verse 44

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥

તેમના ગળે આંબાના પલ્લવોની માળા હોય, શ્વેત વસ્ત્રથી ઢાંકેલા હોય, અને તામ્રપાત્રોથી બંધ કરેલા હોય—તિલથી પૂર્ણ અને સોનાસહિત।

Verse 45

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥

તે ચાર કલશો ‘સમુદ્રો’ તરીકે વર્ણવાયા છે. તેમના મધ્યમાં અંદર વસ્ત્ર ધરાવતું શુભ પીઠ સ્થાપવું।

Verse 46

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥

તે કર્મમાં પાત્ર સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું અથવા લાકડાનું હોઈ શકે. સર્વ પાત્રો ન મળે તો પલાશ-લાકડાનું પાત્ર પણ માન્ય ગણાય છે।

Verse 47

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥

તે પાત્રને જળથી પૂર્ણ કરીને, પછી તે પાત્રમાં મત્સ્યરૂપે ઘડાયેલો સુવર્ણમય દેવ જનાર્દન (વિષ્ણુ) સ્થાપિત કરવો—જે વેદ-વેદાંગોથી યુક્ત અને શ્રુતિ-સ્મૃતિની મહિમાથી વિભૂષિત છે।

Verse 48

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥

ત્યાં અનેક પ્રકારના ભક્ષ્ય, ફળ અને પુષ્પોથી શોભિત કરી; તથા સુગંધ, ધૂપ અને વસ્ત્રોથી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ પૂજન કરવું।

Verse 49

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥

“હે દેવ! રસાતલમાં ગયેલા વેદોને તમે મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને જેમ ઉદ્ધર્યા, તેમ જ હે કેશવ! મને પણ ઉદ્ધારો.” એમ ઉચ્ચારીને, તેમના સમક્ષ ત્યાં જાગરણ કરાવવું।

Verse 50

यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥

નિર્મળ પ્રભાતે, પોતાની ક્ષમતા અનુસાર, ચાર બ્રાહ્મણોને ચાર ઘટ (જળકલશ) દાન કરાવવું।

Verse 51

पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥

પૂર્વ ભાગનો (ઘટ) બહ્વૃચ (ઋગ્વેદી)ને આપવો; દક્ષિણ ભાગ છાન્દોગ (સામવેદી)ને. યજુઃશાખાસંયુક્ત (યજુર્વેદી)ને પશ્ચિમ ભાગરૂપે ઉત્તમ ઘટ આપવો. ઉત્તર ભાગ ઇચ્છાનુસાર આપવો—આ જ વિધિ સ્મૃત છે।

Verse 52

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદ પ્રસન્ન થાઓ; દક્ષિણમાં સામવેદ; પશ્ચિમમાં યજુર્વેદ; અને ઉત્તરમાં અથર્વવેદ પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 53

अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥

આ ક્રમયોગ મુજબ ‘પ્રસન્ન થાઓ’ એમ પાઠ કરાવવો; અને આચાર્યને માછલીના આકારનું સુવર્ણ દ્રવ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 54

गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥

ગંધ, ધૂપ, વસ્ત્ર વગેરે દ્વારા વિધિપૂર્વક ક્રમશઃ પૂજા કરીને, જે આ મંત્રને તેના રહસ્ય સહિત યોગ્ય રીતે પ્રદાન કરે—અને નિર્ધારિત વિધાન પણ આપે—તેનું ફળ કરોડગણું વધે છે.

Verse 55

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥

જે વ્યક્તિ ગુરુને સ્વીકારીને પણ મોહવશ તેમના વિરુદ્ધ વળે છે, તે અધમ પુરુષ કરોડ જન્મો સુધી નરકમાં તપે છે. જે વિધાન આપે, તેને જ વિદ્વાનો ‘ગુરુ’ કહે છે.

Verse 56

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥

આ રીતે વિધાન મુજબ દાન આપી અને દ્વાદશીના દિવસે વિષ્ણુનું અર્ચન કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણાસહ વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 57

ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥

તાંબાના પાત્રોથી ઢાંકેલા અને તલসহ ઘડા તૈયાર કરાવા. ત્યાંથી જળથી ભરેલું પાત્ર તૈયાર રાખીને ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને દાન આપવું.

Verse 58

देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥

ભાગ્યવાન પુરુષે પ્રથમ દેવને અર્પણ કરવું, પછી વિપ્રોને ઉત્તમ અને પ્રચુર અન્નથી ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ તે પોતે બાળકો સાથે ભોજન કરે, વાણીમાં સંયમ અને ઇન્દ્રિયોમાં નિયંત્રણ રાખીને.

Verse 59

अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥

જે મનુષ્ય આ વિધિ પ્રમાણે ધરણિ-વ્રત કરે છે, તેના શ્રેષ્ઠ પુણ્યફળને સાંભળો, હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 60

यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥

હે સુવ્રતી, જો મારા હજાર મુખ હોય, અને હે મહાવ્રતી, જો મારી આયુ બ્રહ્મા સમાન પણ થઈ જાય તો—

Verse 61

तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥

ત્યારે આ ધર્મનું ફળ વર્ણવવું શક્ય બને. તેમ છતાં, હે બ્રાહ્મણ, હું સંક્ષેપમાં કહું છું; તે સાંભળો.

Verse 62

दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥

દસ, સત્તર, દસ, બે; તેમજ આઠ અને ચાર—લક્ષ અને અયુતના આ ચાર સમૂહો મળીને એક ચતુર્યુગ (ચાર યુગોનો સમૂહ) બને છે।

Verse 63

तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥

એ જ ગણતરી મુજબ, હે મુનિ, એક મન્વંતર એકોતેર યુગોનું બને છે। બ્રહ્માનો એક દિવસ ચૌદ (એવા) મન્વંતરોનો છે અને એટલી જ અવધિની રાત્રિ પણ માન્ય છે।

Verse 64

एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥

આ રીતે માસ ત્રીસ દિવસનો સ્મૃત છે; અને એવા બાર માસ એક વર્ષ થાય છે। એવા વર્ષોના સો બ્રહ્માનું આયુષ્ય છે—અહીં કોઈ સંશય નથી।

Verse 65

यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥

જે કોઈ આ વિધાન મુજબ આ દ્વાદશી વ્રત એકવાર પણ કરે, તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને નિર્ધારિત એટલા સમય સુધી ત્યાં જ રહે છે।

Verse 66

ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥

પછી બ્રહ્મોપસંહારરૂપ મહાપ્રલયમાં તે તે લયસ્થિતિમાં લાંબા સમય સુધી રહે છે। ફરી સૃષ્ટિકાળે મહાતપસ્વી તે દેવ વૈરાજોમાં પ્રગટ થાય છે।

Verse 67

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥

બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો, આ લોકમાં કરેલાં હોવા છતાં—અકામે કે જાણબૂઝીને—(તે વિધાનમાં) ક્ષણમાત્રમાં નાશ પામે છે।

Verse 68

इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥

આ લોકમાં જે ગરીબ હોય અથવા રાજ્યભ્રષ્ટ રાજા હોય—તે ઉપવાસને વિધાન મુજબ કરે તો તે નિશ્ચયે રાજા બને છે।

Verse 69

वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥

વંધ્યા સ્ત્રી જો આ વિધાનથી શુભ બની ઉપવાસ કરે, તો તેને પરમધાર્મિક પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 70

अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥

જે મનુષ્ય જાણે છે કે તેણે અગમ્યાગમન (નિષિદ્ધ સંબંધ) કર્યું છે, તે આ વિધાનનો આશ્રય લે તો તે પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 71

ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥

બ્રહ્મક્રિયાઓ પ્રત્યે લોભવશ અવગણના અનેક વર્ષો સુધી રહી હોય તો પણ—આ વ્રત માટે એકવાર ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી વેદ-સંસ્કારરૂપ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 72

किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥

હે મહામુને, અહીં બહુ કહેવાનો શું લાભ? એવું કશું નથી કે જે અપ્રાપ્ય રહીને પણ પ્રાપ્ત ન થાય, અને એવું કોઈ પાપ નથી કે જે નાશ પામતું ન હોય।

Verse 73

अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥

હે બ્રાહ્મણ, આ વિધાનથી ઉપવાસ સ્વયં જ પૂર્ણ થયો છે. હે તાત, ધરતી ડૂબી ગયેલી હોવાથી અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 74

अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥

અદીક્ષિતને આ વિધાન આપવું નહીં, નાસ્તિકને પણ નહીં; અને જે દેવો તથા બ્રાહ્મણોનો દ્વેષી હોય તેને ક્યારેય સંભળાવવું નહીં. ગુરુભક્તને જ આપવું, કારણ કે તે તત્કાળ પાપનાશક છે।

Verse 75

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥

જે વ્યક્તિ ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરે છે, તેને આ જ જન્મમાં સૌભાગ્ય, ધન, ધાન્ય અને ઉત્તમ સ્ત્રીઓ (સહચરીરૂપે) વિવિધ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 76

य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥

જે ભક્તિપૂર્વક આ ઉત્તમ દ્વાદશી-કલ્પનું પઠન કરાવે છે—અથવા જે તેને સાંભળે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।