Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance

Verse 1

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥

सत्यतपा म्हणाले—“हे भगवन्, ‘दोन शरीरे’ असे जे सांगितले आहे, त्यांचा भेद मला सांगा—हे ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ।”

Verse 2

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥

दुर्वासा म्हणाले—‘दोन किंवा तीन शरीरे आहेत’ असे म्हणू नये; उलटच सांगावे. प्राण्यांना खरे तर तीन शरीरे असतात; तीच कर्मफळांच्या भोगाचे आधारस्थान आहे.

Verse 3

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥

जी पूर्व अवस्थेशी संबंधित आहे ते ‘अधर्म’ म्हणून ओळखले जाते आणि विवेकज्ञानरहित असते. परंतु पुढील अवस्था व्रतांसह असल्याने ती अत्यंत धार्मिक अशी जाणावी.

Verse 4

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥

धर्म-अधर्माच्या भोगासाठी जे तिसरे तत्त्व इंद्रियांपलीकडे आहे, ते ब्रह्मविद् विवेकी जनांनी तीन भेदांनी सांगितले आहे—(१) यातना, (२) धर्मभोग, आणि (३) भुक्ति—असे त्रिविध.

Verse 5

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥

पूर्वी जो भाव प्राणिहंता जीवात होता, तोच भाव तुझ्यासाठी ‘पाप’ नावाचे शरीर बनतो; म्हणून त्याला ‘पापसंज्ञ’ असे म्हटले जाते.

Verse 6

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥

आता तू शुभवृत्ती, तप आणि आर्जव करीत आहेस; म्हणून तुझ्यासाठी धर्मरूप दुसरे शरीर स्थिर झाले आहे. त्याच्या साहाय्याने तू निःसंशय वेद व पुराणे जाणण्यास पात्र आहेस.

Verse 7

यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥

जेव्हा पुरुषामध्ये ‘अष्टक’चे पूर्ण परिवर्तन होते, तेव्हा खरोखर त्रिविध अवस्था स्थापित झाली असे म्हटले जाते. अष्टवर्ग ओलांडून त्रय प्राप्त केल्यावर तो सदैव शुभ राहतो; दृढ निश्चयाने आत्म्यात स्थिर होतो.

Verse 8

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥

जेव्हा मनुष्य ‘पाच’, पुन्हा ‘पाच’ आणि ‘पाचांचे पाच’ हेही पूर्णपणे त्यागतो, तेव्हा एकमार्गी एकाग्र होऊन तो शाश्वत ब्रह्म प्राप्त करतो.

Verse 9

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥

सत्यतपा म्हणाले— भगवन्, जर विवेकज्ञानमय शरीर उत्पन्न होत नसेल, तर कोणत्या प्रकारे परम ब्रह्माची अनुभूती होते?

Verse 10

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥

दुर्वासा म्हणाले— कर्मकांडाचे मूळ ज्ञान आहे आणि ज्ञानही कर्मादि पासूनच आरंभते. हे मुने, या दोहोंमध्ये खरा भेद नाही— जसा दगड व माती (यांचा भेद).

Verse 11

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥

कर्मकांड ब्राह्मणादि वर्णांमध्ये चार प्रकारचा सांगितला आहे. त्यांपैकी तिघे नित्य वेदोक्त कर्म करतात; आणि एकजण त्या तिघांची सेवा करतो— हीही वेदविहित क्रिया आहे.

Verse 12

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥

या धर्मांमध्ये स्थिर झाल्यावर ब्रह्माची उपासना रुचते; वेदवचनांत रत अशा पुरुषाला निश्चयाने मोक्ष प्राप्त होतो.

Verse 13

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥

सत्यतपा म्हणाले—हे महामुने! आपण सांगितलेले ते परम ब्रह्म; त्याचे स्वरूप महात्मा योगीही जाणत नाहीत.

Verse 14

अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥

जो नाम-गोत्ररहित, अमूर्त व मूर्तिवर्जित आहे—तो ब्रह्म कसा जाणावा, कारण तो संज्ञा व नामापासून सर्वथा वर्जितही नाही? वेदमर्गात स्थित त्याची संज्ञा मला सांगा.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥

दुर्वासा म्हणाले—वेद व व्यासप्रणीत उपदेशांत जे परम ब्रह्म पठित आहे, तोच देव पुण्डरीकाक्ष; तोच स्वयं पर नारायण आहे.

Verse 16

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥

हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! विविध प्रकारे केलेल्या यज्ञांनी व विधिपूर्वक दिलेल्या दानांनी तो परम देव—स्वयं नारायण हरि—प्राप्त होतो.

Verse 17

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥

सत्यतपा म्हणाली— हे भगवन्! पुष्कळ धन आणि वेदपारंगत ऋत्विज यांच्या साहाय्याने पुण्यकर्म करणाऱ्यांना देखील कधी कधी कसाबसा यज्ञ प्राप्त होतो. त्या प्राप्तीने दुःखहारी भगवान हरि खरोखर मिळतात काय?

Verse 18

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥

धनाविना, हे विप्र, दान देणे शक्य नाही. आणि धन असूनही ज्याचे चित्त कुटुंबात आसक्त आहे, त्याला दानाची वृत्ती होत नाही. मग, हे ब्रह्मन्, त्याचा मोक्ष कसा होईल? त्याच्यासाठी हरि सर्वथा दुर्लभ आहेत.

Verse 19

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥

ज्या उपायाने अल्प प्रयत्नात सनातन देव प्राप्त होईल, ते मला सर्वसाधारणपणे सांगा— जे सर्व वर्णांमध्ये लागू होईल.

Verse 20

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥

दुर्वासांनी म्हटले— मी परम गुह्य, देवांनी निर्मिलेलं रहस्य सांगतो— पूर्वी पृथ्वी रसातळात बुडत असताना तिने जे केलं ते.

Verse 21

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥

पृथ्वीचा पार्थिव (घन) भाव पाण्यात अतिशय नव्हता; पण तेच पाणी प्रबळ होऊन सर्वत्र पसरले, तेव्हा पृथ्वी रसातळात गेली.

Verse 22

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥

ती शुभा देवी, जी भूतधारिणी आहे, रसातलात जाऊन उपवास-व्रतांनी व विविध नियमांनी सर्वव्यापी परमदेव नारायणाची आराधना करू लागली।

Verse 23

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥

दीर्घ काळानंतर गरुडध्वज (विष्णु) तिच्यावर प्रसन्न झाला आणि ही पृथ्वी उचलून तिच्या योग्य स्थितीत पुन्हा स्थापन केली; त्या अव्यय प्रभूने तिला दृढ केले।

Verse 24

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥

सत्यतपा म्हणाली—हे महामुने, पृथ्वीकरिता आचरलेला तो उपवास कोणता? तसेच कोणकोणती व्रते आहेत? कृपया मला हे सांगावे।

Verse 25

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥

दुर्वासा म्हणाले—मार्गशीर्ष महिन्यात दशमी तिथीस संयमित मनाचा व विवेकी पुरुष देवपूजन करून विधिपूर्वक अग्निकार्य (होम) करील…

Verse 26

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥

स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून प्रसन्नचित्ताने, हव्ययोग्य सुसंस्कृत अन्न भोजन करून, पाच पावले चालून, नंतर पुन्हा पायांचे शौच (शुद्धी) करावी।

Verse 27

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥

क्षीरवृक्षापासून उत्पन्न आठ अंगुळी प्रमाण दंतकाष्ठ करून ते चावावे; नंतर यत्नपूर्वक आचमन करावे।

Verse 28

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥

सर्व द्वारे स्पर्श करून, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा, किरीटधारी, पीतवस्त्रधारी जनार्दन याचे दीर्घ ध्यान करावे।

Verse 29

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥

प्रसन्नमुख व सर्व शुभलक्षणांनी युक्त देवाचे पुन्हा ध्यान करून, हातात जल घेऊन भानु व जनार्दन यांचे स्मरण करावे।

Verse 30

ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥

ध्यान करून मनुष्याने हातातील जलाने त्यास अर्घ्य अर्पण करावे; आणि त्या वेळी, हे महामुने, अशा प्रकारे वचन उच्चारावे।

Verse 31

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥

एकादशीला निराहार राहून, दुसऱ्या दिवशी मी भोजन करीन। हे पुण्डरीकाक्ष, हे अच्युत, तू माझा आश्रय हो।

Verse 32

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥

असे बोलून मग रात्री देवाधिदेवाच्या सान्निध्यात, ‘नारायणाय नमः’ असा जप करीत विधिपूर्वक तेथेच शयन करावे।

Verse 33

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥

मग निर्मळ प्रभाती समुद्राकडे जाणाऱ्या नदीकाठी जाऊन, किंवा अन्य जलस्रोत/तळे येथे, अथवा घरीच—नियतचित्त पुरुषाने (स्नान-शुद्धी) करावी।

Verse 34

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥

शुद्ध माती आणून हा मंत्र म्हणावा—“हे देवी! भूतांचे धारण व पोषण सदैव तुझ्यापासूनच होते. त्या सत्याच्या बळावर, हे सुव्रते, माझे उरलेले पाप दूर कर.”

Verse 35

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥

हे देव! ब्रह्मांडाच्या अंतःस्थित तीर्थांना तुझ्या करांनी स्पर्श केला आहे. म्हणून ही माती स्पर्श करून तुझ्या कथन केलेले फळ मला प्राप्त होवो।

Verse 36

त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥

हे वरुण! सर्व रस तुझ्यात नित्य सर्वदा स्थित आहेत. म्हणून या मातीला जलाने प्लावित करून माझ्यासाठी लवकरच पवित्र कर।

Verse 37

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥

अशा प्रकारे माती व पाणी विधिपूर्वक शुद्ध करून स्वतःच्या देहाला लेप करावा। असे तीनदा करून उरलेल्या मातीने पाण्यात कुंड (विधीतील पात्र) रेखाटावे।

Verse 38

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥

त्यानंतर तेथे मनुष्याने चक्रवर्तीप्रमाणे यथोचित उपचार-सेवा विधिपूर्वक करावी. स्नान करून आवश्यक कर्मे पूर्ण करून पुन्हा देवगृहात (मंदिरात) जावे.

Verse 39

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥

तेथे महायोगी देव प्रभु नारायणाची आराधना करून (अंगन्यासात) म्हणावे—‘केशवाय नमः’ (पायांवर), आणि ‘दामोदराय नमः’ (कटिवर)।

Verse 40

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥

‘नृसिंहाय’ म्हणत ऊरुयुग्म अर्पण करावे; ‘श्रीवत्सधारिणे’ म्हणत उरः। ‘कौस्तुभनाथाय’ म्हणत कंठ, तसेच ‘श्रीपतये’ म्हणत वक्षः अर्पण करावे.

Verse 41

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥

‘त्रैलोक्यविजयाय’ म्हणत बाहू अर्पण करावे; ‘सर्वात्मने’ म्हणत शिरः। ‘रथाङ्गधारिणे’ म्हणत चक्र, आणि ‘शंकराय’ म्हणत वारिज (कमळ) अर्पण करावे.

Verse 42

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥

“गंभीराय नमः” असे म्हणत शांतीमूर्तीला गदा व कमळ अर्पण करावे। अशा रीतीने देवेश्वर, प्रभु नारायण देवाची विधिपूर्वक आराधना करावी।

Verse 43

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥

पुन्हा त्याच्या समोर बुद्धिमानाने चार कुंभ ठेवावेत—पाण्याने पूर्ण, माळांनी सुशोभित, आणि शुभ्र चंदनलेप लावलेले।

Verse 44

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥

त्यांच्या गळ्याभोवती आंब्याची पानांची माळ असावी, ते शुभ्र वस्त्राने झाकलेले असावेत, आणि तांब्याच्या पात्रांनी बंद केलेले—तीळाने पूर्ण व सुवर्णासहित।

Verse 45

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥

ते चार कलश ‘समुद्र’ म्हणून वर्णिले आहेत. त्यांच्या मध्ये वस्त्र-गर्भित असे शुभ पीठ स्थापावे।

Verse 46

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥

त्या कर्मासाठी पात्र सुवर्णाचे, रौप्याचे, तांब्याचे किंवा लाकडी असू शकते. सर्व प्रकारची पात्रे न मिळाल्यास पलाश-लाकडाचे पात्रही मान्य आहे।

Verse 47

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥

ते पात्र पाण्याने पूर्ण करून, मग त्यात मत्स्यरूपाने घडविलेला सुवर्णमय देव जनार्दन (विष्णु) स्थापित करावा—जो वेद-वेदाङ्गांनी युक्त व श्रुति-स्मृतीच्या महिमेने विभूषित आहे।

Verse 48

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥

तेथे अनेक प्रकारचे भक्ष्य, फळे व पुष्पांनी शोभा आणावी; तसेच गंध, धूप व वस्त्रांनी यथाविधी पूजन करावे।

Verse 49

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥

“हे देव! रसातलात गेलेले वेद जसे आपण मत्स्यरूप धारण करून उद्धरिले, तसेच हे केशवा! मला देखील उद्धरा।” असे उच्चारून, त्याच्या समोर तेथे जागरण करावे।

Verse 50

यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥

निर्मळ प्रभाती, आपल्या सामर्थ्यानुसार, चार ब्राह्मणांना चार घट (जलकलश) दान द्यावेत।

Verse 51

पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥

पूर्वेकडील (घट) बह्वृच (ऋग्वेदी) यास द्यावा; दक्षिणेकडील छांदोग (सामवेदी) यास. यजुःशाखायुक्त (यजुर्वेदी) यास पश्चिमेकडील उत्तम घट द्यावा. उत्तरेकडील इच्छेनुसार द्यावा—हीच विधी स्मृत आहे।

Verse 52

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥

पूर्व दिशेस ऋग्वेद प्रसन्न होवो; दक्षिणेस सामवेद; पश्चिमेस यजुर्वेद; आणि उत्तरेस अथर्ववेद प्रसन्न होवो।

Verse 53

अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥

या क्रमबद्ध योगाने ‘प्रसन्न होवो’ असे वाचन करावे; आणि आचार्याला मत्स्यरूप सुवर्ण वस्तू अर्पण करावी।

Verse 54

गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥

गंध, धूप, वस्त्र इत्यादींनी विधिपूर्वक क्रमाने पूजन करून, जो हा मंत्र त्याच्या रहस्यासह योग्य रीतीने प्रदान करतो—आणि त्यास ठरलेले विधानही देतो—त्याचे फळ कोटीगुणाने वाढते।

Verse 55

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥

जो गुरु स्वीकारूनही मोहाने त्यांच्याविरुद्ध वागतो, तो पुरुषाधम कोटी जन्म नरकात तडफडतो. जो विधी-विधान देतो, त्यालाच ‘गुरु’ असे बुध म्हणतात।

Verse 56

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥

अशा प्रकारे विधीनुसार दान देऊन आणि द्वादशीच्या दिवशी विष्णूचे पूजन करून, यथाशक्ती दक्षिणेसह विद्वान ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 57

ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥

तांब्याच्या पात्रांनी झाकलेले व तीळयुक्त घट तयार करवावेत। तेथून पाण्याने भरलेले पात्र सज्ज ठेवून गृहस्थ ब्राह्मणास दान द्यावे।

Verse 58

देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥

भाग्यवान पुरुषाने प्रथम देवाला अर्पण करावे, नंतर विप्रांना उत्तम व विपुल अन्नाने भोजन घालावे। त्यानंतर तो स्वतः बालकांसह भोजन करावा, वाणीसंयमी व इंद्रियनिग्रही राहून।

Verse 59

अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥

जो मनुष्य या विधीने धरणी-व्रत करतो, त्याचे श्रेष्ठ पुण्यफळ ऐक, हे बुद्धिमंतांतील श्रेष्ठा।

Verse 60

यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥

हे सुव्रता, माझी हजार तोंडे असली, आणि हे महाव्रता, माझे आयुष्य ब्रह्म्याइतके झाले तरी—

Verse 61

तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥

तरीही या धर्माचे फळ सांगणे शक्य होईल. तथापि, हे ब्राह्मणा, मी संक्षेपाने सांगतो; ते ऐक.

Verse 62

दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥

दहा, सतरा, दहा, दोन; तसेच आठ आणि चार—लक्ष व अयुत यांचे हे चार समूह एकत्र येऊन एक चतुर्युग (चार युगांचा समूह) होतो।

Verse 63

तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥

त्याच गणनेनुसार, हे मुने, एक मन्वंतर एकाहत्तर युगांचे असते। ब्रह्माचा एक दिवस चौदा (अशा) मन्वंतरांचा असून, तितक्याच कालाची रात्रही मान्य आहे।

Verse 64

एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥

अशा प्रकारे महिना तीस दिवसांचा स्मरणात आहे; आणि असे बारा महिने म्हणजे एक वर्ष. अशा वर्षांचे शंभर हे ब्रह्माचे आयुष्य—यात संशय नाही।

Verse 65

यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥

जो कोणीही या विधीनुसार ही द्वादशी-व्रत एकदाही करील, तो तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो आणि ठरलेल्या त्या कालावधीपर्यंत तेथेच निवास करतो।

Verse 66

ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥

नंतर ब्रह्माच्या उपसंहाररूप महाप्रलयात तो त्या लयस्थितीत दीर्घकाळ राहतो। पुन्हा सृष्टीच्या वेळी तो महान् तपस्वी देव वैराजांच्या मध्ये उत्पन्न होतो।

Verse 67

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥

ब्रह्महत्या इत्यादी पापे, या लोकी केली असली तरी—अकामाने वा जाणूनबुजून—(त्या विधानाने) तत्क्षणी नष्ट होतात।

Verse 68

इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥

या लोकी जो दरिद्री आहे किंवा राज्यभ्रष्ट राजा आहे—तो उपवास विधिपूर्वक केल्यास तो निश्चयाने राजा होतो।

Verse 69

वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥

वंध्या स्त्री जर या विधीने शुभ होऊन उपवास करील, तर तिचा पुत्र परमधार्मिक होतो।

Verse 70

अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥

ज्याने अगम्यागमन (निषिद्ध संग) केले आहे हे ज्याला माहीत आहे, तो हा विधी स्वीकारल्यास त्या पापातून मुक्त होतो।

Verse 71

ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥

ब्रह्मकर्मांची लोभामुळे उपेक्षा अनेक वर्षे झाली तरी—या व्रतासाठी एकदा भक्तीने उपवास केल्यास वेदसंस्काररूप शुद्धी प्राप्त होते।

Verse 72

किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥

हे महामुने, येथे अधिक बोलून काय उपयोग? असे काहीही नाही की जे अप्राप्य असूनही प्राप्त होत नाही, आणि असे कोणतेही पाप नाही की जे नष्ट होत नाही।

Verse 73

अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥

हे ब्राह्मण, या विधीने उपवास स्वयमेव झालेला आहे. हे तात, पृथ्वी मग्न झाल्यामुळे येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 74

अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥

अदीक्षिताला हे विधान देऊ नये, नास्तिकालाही नये; आणि जो देव व ब्राह्मणांचा द्वेष करतो त्याला कधीही ऐकवू नये. गुरु-भक्तालाच हे द्यावे, कारण हे तत्क्षणी पाप नष्ट करणारे आहे।

Verse 75

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥

जो व्यक्ती पुढे विधिपूर्वक उपवास करतो, त्याला याच जन्मात सौभाग्य, धन, धान्य आणि उत्तम स्त्रिया (सहचारिणी) विविध प्रकारे प्राप्त होतात।

Verse 76

य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥

जो भक्तीने हा उत्तम द्वादशी-कल्प पठण करवितो—किंवा जो तो ऐकतो—तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।