Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance

Verse 1

सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥

Satyatapa ne poocha, Bhagwan, log kehte hain ki do sharir hote hain. Aap mujhe samjhao ki dono mein kya farak hai. Aap toh Brahma ko jaanne wale mein bade hain.

Verse 2

दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥

Durvasa ne kaha, Nahi, do ya teen sharir mat kehna. Ulta, yeh samjho ki insaan ke paas teen sharir hote hain. Inhi mein woh apne karam ka phal bhogta hai.

Verse 3

प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥

Jo pehle ka time hai, usko adharma kehte hain. Usme samajh nahi hoti ki kya sahi hai. Jo baad ka time hai, usme vrat aur niyam follow karte hain. Yeh dharam ke sabse kareeb hai.

Verse 4

धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥

Teesra sharir indriyon se pare hai. Isme dharam aur adharma dono ka phal milta hai. Gyani log isko teen hisson mein baante hain, pehla, takleef; doosra, achche karam ka phal; teesra, normal sukh.

Verse 5

यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥

Agar kisi insaan ke mann mein pehle se hi kisi ko maarne ki ichha hoti hai, toh woh ichha uske liye ek sharir ban jaati hai. Isko paap ka sharir kehte hain. Yeh paap ka naam hai.

Verse 6

इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥

Ab tum accha kaam kar rahe ho, tapasya aur seedhe raaste pe chal rahe ho. Isliye tumhe ek naya shareer mila hai jo dharam se bana hai. Ab tum Ved aur Puran samajh sakte ho, koi shak nahi.

Verse 7

यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥

Jab aath cheezein insaan ke andar badal jaati hain, tab teen sthitiyan ban jaati hain. Aath se aage badh ke teen tak pahunch ja, insaan hamesha accha rehta hai. Pakka irada rakho, to mann mein sthir ho jaoge.

Verse 8

यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥

Jab insaan paanch cheezein chhod de, phir paanch aur, aur phir paanch guna paanch bhi. Tab woh ek hi raaste pe chal pada. Usi raaste se woh Brahman ko paa leta hai jo hamesha se hai.

Verse 9

सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥

Satyatapa ne poocha. Bhagwan, agar gyaan wala shareer bhi nahi banta. To phir woh Brahman ko kaise samajh aayega? Kaise milta hai?

Verse 10

दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥

Durvasa ne kaha. Karm aur gyaan, dono ek doosre se judte hain. Karm gyaan se shuru hota hai, gyaan karm se. In dono mein koi farak nahi, jaise patthar aur mitti mein bhi nahi hota, he muniraj.

Verse 11

कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥

Ved mein likhe hue kaam chaar tarah ke hain, brahmin se shuru karke. Inmein se teen log Veda ke hisaab se kaam karte rehte hain. Ek sirf doosron ki seva karta hai. Yeh bhi Veda ka hi kaam hai.

Verse 12

एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥

Jab insaan in sab dharam mein sthir ho jata hai, tab Brahma ki bhakti usko achhi lagne lagti hai. Jo log Veda ki baaton mein lage rehte hain, unko mukti zaroor milti hai.

Verse 13

सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥

Satyatapa ne kaha, Maha-muni, aapne jo param Brahma ke baare mein bataya, woh bahut badi cheez hai. Lekin bade-bade yogi bhi uska roop nahi jaante.

Verse 14

अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥

Uska koi naam nahi, koi vansh nahi. Na koi shakal hai, na koi body. Phir woh Brahma ko kaise jaana jaye? Aap mujhe batao ki usko kya kahte hain, Veda mein kaise likha hai.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥

Durvasa ne kaha, Ved aur Vyas ke granthon mein jo param Brahma likha hai, woh devta kaun hai? Woh Pundarikaksh hai, Narayan khud, jo sabse pare hain.

Verse 16

स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥

Acche log, bahut tarah ke yagya karke aur daan deke Narayan bhagwan ko paa sakte hain. Yagya sahi tarike se hona chahiye aur daan bhi sahi jagah dena chahiye. Hari bhagwan khud milte hain jab aap yeh sab karte ho.

Verse 17

सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥

Satyatapa ne poocha, Bhagwan, yagya karna aasaan nahi hai. Iske liye bahut paisa chahiye aur pandit bhi chahiye jo Ved jaante hon. Jo log punya karte hain, woh kabhi-kabhi yagya kar paate hain. Phir bhi, Hari bhagwan jo dukh door karte hain, unhe kaise mil sakte hain?

Verse 18

वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥

Paisa nahi to daan kaise doge? Lekin paisa hone pe bhi log daan nahi karte. Ghar parivaar mein hi fans ke rehte hain. Unka mann daan karne ka nahi hota. Aise logon ka moksh kaise hoga? Hari bhagwan unhe bahut mushkil se milte hain.

Verse 19

अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥

Mujhe aisa batao jo sabse aasaan ho. Kam mehnat mein bhagwan kaise mil sakte hain? Jo baat sab jagah chale, chahe koi bhi varna ho. Koi simple tarika batao.

Verse 20

दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥

Durvasa ne kaha, main tumhe ek bada raaz batata hoon. Yeh deviyon ne banaya tha. Jab prithvi neeche doob rahi thi, usne kya kiya tha woh suno.

Verse 21

पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥

Dharti ka solid hissa paani mein zyada nahi tha. Lekin jab paani badh gaya, dharti neeche chali gayi. Woh rasatal tak pahunch gayi.

Verse 22

सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥

Dharti ma ne rasatal mein jakar Narayan bhagwan ki puja ki. Unhone vrat rakha aur niyam follow kiye. Bhagwan se pray kiya.

Verse 23

कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥

Bahut time baad Narayan bhagwan khush ho gaye. Unhone dharti ko uthaya aur wapas sahi jagah pe set kar diya. Ab woh pakki ho gayi hai.

Verse 24

सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥

Satyatapa ne poocha, bade rishi, dharti ke liye kaunsa vrat rakhte hain? Aur kaunse niyam follow karna padta hai? Aap mujhe bataiye.

Verse 25

दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥

Durvasa ne kaha, Margashirsh mahine ki dashami ko vrat rakhna chahiye. Pehle bhagwan ki puja karo. Phir agni ke saath sahi vidhi se karya karo.

Verse 26

शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥

Saaf kapde pehno aur dil se shant raho. Achha khana khao jo bhagwan ke liye shuru kiya ho. Khane ke baad paanch kadam chalo. Phir paon saaf karo.

Verse 27

कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥

Aath ungli lambi lakdi le lo. Woh bhi aise ped se jo dudh nikalta hai. Usse daat saaf karo. Phir paani pi ke muh saaf karo, dhyaan se.

Verse 28

स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥

Ghar ke saare darwaze chho lo. Phir Vishnu ka dhyaan karo, lambe samay tak. Shankh aur chakra aur gada unke haath mein hai. Sar pe crown hai aur peele kapde pehne hain.

Verse 29

प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥

Phir se us bhagwan ka dhyaan karo. Chehra khushiyon bhara hai, bilkul saaf aur achha. Haath mein paani lo. Suraj aur Vishnu ko yaad karo.

Verse 30

ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥

Dhyaan karke us paani se bhagwan ko arghya do. Haath ka paani upar ki taraf se chhodo. Aur us waqt yeh bolna hai, bade rishi.

Verse 31

एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥

Ekadashi ko main bina khaye rahunga, agle din khaunga. Bhagwan, tumhare paas main sharana aata hoon. Tum meri raksha karo.

Verse 32

एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥

Yeh keh ke raat ko bhagwan ke paas so jaana. Sote waqt Narayan-Narayan jaapna. Yeh sahi tarika hai.

Verse 33

ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥

Subah jab saaf ho, nadi ya talab pe jaake naha lo. Samundar wali nadi ho to aur bhi achha. Ghar pe bhi snaan kar sakte ho agar bahar na jaa sako.

Verse 34

आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥

Saaf mitti lao aur yeh mantra bolo. Devi, tum sab jeevon ko paalte ho aur khana dete ho. Yeh sach hai, toh mere paap mujhse door kar do.

Verse 35

ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥

Bhagwan, tumne apne haath se saare teerth chhue hain. Isliye yeh mitti chhu ke main woh paana chahta hoon jo tumne bataya hai.

Verse 36

त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥

Hey Varuna, saari rasen tumhare paas hamesha rehti hain. Isliye yeh mitti paani mein bhigo ke jaldi saaf kar do mere liye.

Verse 37

एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥

Mitti aur paani ko aise hi taiyaar karke apne upar lagana hai. Teeni baar yeh karo. Phir bachi hui mitti se paani mein ek kund banao.

Verse 38

ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥

Phir wahan jaake raja ki tarah saari seva karni hai. Nahana hai, apna kaam poora karna hai. Phir wapas mandir jana hai.

Verse 39

तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥

Wahan jaake Narayan bhagwan ki puja karni hai. Keshav ko pairon mein naman karo. Damodar ko kamar pe naman karo.

Verse 40

ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥

Narsimha ko taangon ka naman karo. Shrivatsa dharan karne wale ko chhati ka naman karo. Kaustubh mani ke swami ko gala ka naman karo. Shri pati ko bhi chhati ka naman karo.

Verse 41

त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥

Haath bhagwan ko samarpit karte waqt kehte hain, teeno duniya jeetne wale ko. Sir samarpit karte waqt kehte hain, sabki aatma wale ko. Chakra samarpit karte wahte kehte hain, rath ka chakra dharan karne wale ko. Aur kamal samarpit karte wahte kehte hain, Shankar ko.

Verse 42

गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥

Gada samarpit karte waqt kehte hain, gambhir wale ko. Aur kamal samarpit karte wahte kehte hain, shanti roop wale ko. Aise hi devon ke swami Narayan bhagwan ki puja karni chahiye. Woh sabke prabhu hain.

Verse 43

पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥

Phir se bhagwan ke saamne chaar matka rakhne hain. Woh samajhdar insaan yeh karega. Matke paani se bhare hon, saaf-suthre hon, aur upar safed chandan laga ho.

Verse 44

चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥

Matkon ke gale mein aam ke patte ki maala honi chahiye. Upur se safed kapda dhakna hai. Aur copper ke bartan se muh band karna hai. Usme til bharna hai aur sone ke saath rakhna hai.

Verse 45

चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥

In chaaron matkon ko samudra bola jata hai. Inke beech mein ek achha chabootara banana hai. Usme kapda bichhana hai andar.

Verse 46

तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥

Us puja ke liye, bartan sona ya chandi ka ho sakta hai. Ya fir tambhe ka bhi chalega. Lakdi ka bhi theek hai. Agar kuch bhi na mile, toh palash lakdi ka bartan use kar sakte ho.

Verse 47

तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥

Us bartan mein paani bharo. Phir usme sona ka machhli ki shakal ka moorti rakh do. Yeh Vishnu bhagwan ka roop hai. Yeh Ved aur Vedang ke saath hai, aur Shrut-Smriti se sajda hai.

Verse 48

तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥

Wahan bahut saare khane ke cheezein rakh do. Phal aur phool bhi lagao. Itra, agarbatti aur kapde se puja karo. Sab kuch vidhi ke hisaab se karna hai.

Verse 49

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥

Bolo, jaise tune machhli ban ke Ved ko niche se uthaya tha, waise hi mujhe bhi utha le Keshav. Yeh bol ke wahan jaagran karo. Raat bhar jag ke bhagwan ke saamne baitho.

Verse 50

यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥

Jab saaf subah ho, apne hisaab se chaar ghade do. Chaar Brahmin ko chaar ghade dene hain. Jo tumhari haalat ho, uske hisaab se karo.

Verse 51

पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥

Pehle hisse ko Rigvedi pandit ko do, jo poorav side ka hai. Phir dakshin side ka hissa Samavedi pandit ko dena. Jo Yajurvedi pandit ho, usko paschim side ek achha ghara do. Uttar side ka hissa jisko chaho usko de sakte ho. Yehi sahi tarika hai jo bataya gaya hai.

Verse 52

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥

Rigved ke liye poorav direction mein puja karo. Samaved ke liye dakshin direction mein. Yajurved ke liye paschim direction mein. Aur Atharvaved ke liye uttar direction mein. Har Veda apni direction mein khush ho.

Verse 53

अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥

Is sahi kram se yeh bolna hai ki sab khush hon. Guru ko sona dene ka hai, machhli ke shape mein. Yeh sab sahi se karna hai.

Verse 54

गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥

Itra, agarbatti, kapde aur aisi cheezein lekar sahi se puja karo. Jo yeh mantra aur iska raaz sahi se samjhaye, usko poora vidhan bata do. Uska phal ek crore guna zyada milta hai.

Verse 55

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥

Jo guru ko maan ke phir uske against chala jaye, woh insaan bahut bura hai. Woh ek crore janam tak narak mein pakta rahega. Jo sahi vidhan bataye, usko hi guru kehte hain samajhdar log.

Verse 56

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥

Is tarah daan karke, dwadashi ko Vishnu ki puja karo. Phir pandit logon ko khana khilao, apni himmat ke hisaab se unhe daan bhi do.

Verse 57

ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥

Tamba ke bartan se dhake hue ghade banao, unme til daal ke. Phir ek ghar wale pandit ko paani bhara hua bartan do.

Verse 58

देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥

Aur haan, bhagwan ko pehle bhog lagao. Uske baad pandit logon ko accha khana khilao. Phir tum khud bacchon ke saath baith ke khana khao. Baat kam karo, mann shant rakho.

Verse 59

अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥

Jo koi is vrat ko is tarah karta hai, uska bahut accha phal milta hai. Suno, yeh samajhdar logon ke liye khaas baat hai.

Verse 60

यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥

Aur haan, bhagwan ko pehle bhog lagao. Uske baad pandit logon ko accha khana khilao. Phir tum khud bacchon ke saath baith ke khana khao. Baat kam karo, mann shant rakho.

Verse 61

तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥

Ab is dharam ka phal batane ka time aa gaya hai. Main sirf outline mein bataunga, Brahman, dhyan se sun.

Verse 62

दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥

Dus, satrah, dus, do. Aur aath, aur chaar. Chaar laksh aur ayuta milke ek chaturyug banta hai.

Verse 63

तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥

Muni, ek manvantara mein 71 yug hote hain. Brahma ka din chaudah manvantaron ka hota hai. Raat bhi utni hi lambi hoti hai.

Verse 64

एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥

Tees din ka ek mahina hota hai. Baarah mahine ka ek saal. Brahma ki umar sau saal ki hoti hai, isme koi shak nahi.

Verse 65

यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥

Jo ek baar bhi is tarah se Dwadashi vrat kare, woh Brahma lok paa leta hai. Wahan woh us poori takat tak rehta hai.

Verse 66

ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥

Jab Brahma sab kuch wapas le lete hain, tab woh bahut der tak usi mein rehte hain. Phir jab phir se duniya banti hai, woh bade tap wale devta Virajon mein aa jaate hain.

Verse 67

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥

Brahma hatya jaisa bada paap bhi ho, ya koi aur paap. Chahe kisi ne jaan-boojh ke kiya ho ya bina chahte hua. Yahan sab paap turant khatam ho jaate hain.

Verse 68

इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥

Koi garib ho ya koi raja jiska raj chala gaya ho. Agar woh is vrat ko sahi tarah se rakhe, toh woh pakka raja ban jaata hai.

Verse 69

वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥

Jo aurat ka baccha nahi hota, woh bhi agar is vrat ko sahi vidhi se rakhe. Usko ek beta milta hai jo bahut dharam wala hota hai.

Verse 70

अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥

Jo insaan jaanta hai ki usne galat kaam kiya hai jahan jana mana tha. Agar woh is vrat ko sahi tarah se rakhe, toh us paap se chhut mil jaati hai.

Verse 71

ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥

Kai saal tak Brahma ke kaam ko choda hai, lobh mein reh ke. Ab ek baar vrat rakh ke bhakti se yeh karo. Vedon ka poora sanskar mil jayega.

Verse 72

किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥

Maha muni, zyada bolne ki zaroorat nahi hai. Koi cheez aisi nahi jo nahi milti. Aur koi paap aisa nahi jo khatam nahi hota.

Verse 73

अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥

Brahman, is tarah se vrat khud ba khud ho gaya. Jab dharti doob gayi thi, beta, to sochne ki zaroorat nahi thi.

Verse 74

अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥

Jisne diksha nahi li, usko yeh vidhi mat dena. Nastik ko bhi mat dena. Jo devta aur brahman se dushmani rakhta hai, usko kabhi mat batana. Jo guru ka bhakt hai, usko dena. Uske paap turant khatam ho jayenge.

Verse 75

इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥

Is janam mein hi bhagya khul jayega. Dhan milega, anaaj milega, aur acchi auratein bhi. Jo vidhi se vrat karta hai, use yeh sab milta hai.

Verse 76

य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥

Jo koi bhi is dwadashi ke vrat ki poora vidhi bhav ke saath padwa de, ya bas sun bhi le, woh sab paap se aazaad ho jaata hai. Yeh baat pakki hai.