Adhyaya 39: Discrimination of the Three Bodies and the Dharaṇī Vow: A Manual for Dvādaśī Observance
Śarīra-traya-vivekaḥ tathā Dharaṇī-vrata-dvādaśī-kalpaḥ
Ritual-Manual and Ethical-Discourse (with cosmological framing)
এই অধ্যায়ত বৰাহ আৰু পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক সংলাপৰ মাজেৰে দেহধাৰী অৱস্থাক তিনিভাগত বৰ্ণনা কৰা হৈছে—পূৰ্বৰ ‘পাপ’ অৱস্থা, বৰ্তমান ‘ধৰ্ম’ অৱস্থা, আৰু তৃতীয় এক অতীন্দ্ৰিয় অৱস্থা যি যাতনা আৰু ভোগৰ সৈতে জড়িত। তাৰ পাছত ‘বিজ্ঞান-শৰীৰ’ প্ৰকাশ নোহোৱাতো ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তি কেনেকৈ হয় সেয়া সুধি, কৰ্ম আৰু জ্ঞানৰ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰতা ব্যাখ্যা কৰা হয়। পৰম ব্ৰহ্মক নাৰায়ণ বুলি স্থিৰ কৰি, ধৰণী ৰসাতললৈ ডুবি যোৱা কাহিনীৰ আদৰ্শত এক সহজ, কম-সাধন ‘ধৰণী-ব্ৰত’ দিয়া হৈছে—মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ দ্বাদশী উপবাস, পূজা, স্নান, মন্ত্রোচ্চাৰণ, কলশ-বিন্যাস, ব্ৰাহ্মণ-দান আৰু আধ্যাত্মিক-সামাজিক ফল, যাৰ লক্ষ্য পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পৃথিৱীৰ স্থিতি।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 39
Verse 1
सत्यतपा उवाच । भगवन् द्वे शरीरे तु इति यत्परिकीर्तितम् । तन्मे कथय भेदं वै के ते ब्रह्मविदां वर ॥ ३९.१ ॥
সত্যতপাই ক’লে—“হে ভগৱন, ‘দুটা শৰীৰ’ বুলি যি কীৰ্তিত হৈছে, তাৰ ভেদ মোক কওক—হে ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।”
Verse 2
दुर्वासा उवाच । न द्वे त्रीणि शरीराणि वाच्यं तद्विपरीतकम् । विभोगायतनं चैव त्रिशरीराणि प्राणिनाम् ॥ ३९.२ ॥
দুৰ্বাসাই ক’লে—‘দুটা বা তিনিটা দেহ আছে’ বুলি কোৱা উচিত নহয়; বৰং তাৰ বিপৰীত কথাই ক’ব লাগে। প্ৰাণীৰ সঁচাকৈ তিনিটা দেহ আছে, যি কৰ্মফল ভোগৰ আশ্ৰয়স্থান।
Verse 3
प्रागवस्थमधर्माख्यं परिज्ञानविवर्जितम् । अपरं सव्रतं तद्धि ज्ञेयमत्यन्तधार्मिकम् ॥ ३९.३ ॥
যি পূৰ্বাৱস্থাৰ সৈতে জড়িত, সেয়া ‘অধৰ্ম’ বুলি কোৱা হয় আৰু বিবেকজ্ঞানৰ পৰা বঞ্চিত। কিন্তু পৰৱৰ্তী অৱস্থা ব্ৰত-আচৰণসহ হোৱাৰ বাবে তাক অত্যন্ত ধৰ্মময় বুলি জানিব লাগে।
Verse 4
धर्माधर्मोपभोगाय यत् तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं विनिर्दिष्टं ब्रह्मविद्भिर्विचक्षणैः । यातना धर्मभोगश्च भुक्तिश्चेति त्रिभेदकम् ॥ ३९.४ ॥
ধৰ্ম-অধৰ্মৰ ফলভোগৰ বাবে যি তৃতীয় তত্ত্ব ইন্দ্ৰিয়াতীত, তাক ব্রহ্মবিদ্ বিচক্ষণসকলে তিন ভাগে নিৰ্দিষ্ট কৰিছে—(১) যাতনা, (২) ধৰ্মভোগ, (৩) ভুক্তি—এই ত্ৰিবিধ।
Verse 5
यस्तु भावः पुरा ह्यासीत् प्राणिनो निघ्नतः स वै । तत्पापाख्यं शरीरं ते पापसंज्ञं तदुच्यते ॥ ३९.५ ॥
পূৰ্বে প্ৰাণীহন্তা জীৱত যি ভাব আছিল, সেই ভাবেই তোমাৰ বাবে ‘পাপ’ নামৰ দেহ হৈ পৰে; সেয়ে তাক ‘পাপসঞ্জ্ঞ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 6
इदानीं शुभवृत्तिं तु कुर्वतस्तप आर्जवम् । अपरं धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेन वेदपुराणानि ज्ञातुमर्हस्यसंशयम् ॥ ३९.६ ॥
এতিয়া তুমি শুভবৃত্তি, তপ আৰু আৰ্জৱ পালন কৰিছা; সেয়ে তোমাৰ বাবে ধৰ্মৰূপ আন এটা দেহ স্থাপিত হৈছে। তাৰ দ্বাৰাই তুমি নিঃসন্দেহে বেদ আৰু পুৰাণ জানিবলৈ যোগ্য।
Verse 7
यदाष्टकं संपरिवर्तते पुमां- स्तदा त्र्यवस्थः परिकीर्त्यते तु वै । गताष्टवर्गस्त्रिगतः सदा शुभः स्थिरो भवेदात्मनि निश्चयात्मवान् ॥ ३९.७ ॥
যেতিয়া মানুহৰ ভিতৰত ‘অষ্টক’ৰ সম্পূৰ্ণ পৰিৱর্তন ঘটে, তেতিয়া নিঃসন্দেহে ত্ৰিবিধ অৱস্থা স্থাপিত বুলি কোৱা হয়। অষ্টবৰ্গ অতিক্ৰম কৰি ত্ৰয় লাভ কৰিলে সি সদা মঙ্গলময় থাকে; দৃঢ় সংকল্পে আত্মাত স্থিৰ হয়।
Verse 8
यदा पञ्च पुनः पञ्च पञ्च पञ्चापि संत्यजेत् । एकमार्गस्तदा ब्रह्म शाश्वतं लभते नरः ॥ ३९.८ ॥
যেতিয়া মানুহে ‘পাঁচ’, পুনৰ ‘পাঁচ’, আৰু ‘পাঁচৰ পাঁচ’কো সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰে, তেতিয়া একমাত্ৰ পথত একাগ্ৰ হৈ সি শাশ্বত ব্ৰহ্ম লাভ কৰে।
Verse 9
सत्यतपा उवाच । भगवन् यदि विज्ञानं शरीरं नोपजायते । तदा केन प्रकारेण परं ब्रह्मोपलभ्यते ॥ ३९.९ ॥
সত্যতপা ক’লে— হে ভগৱন, যদি বিবেক-জ্ঞানময় শৰীৰ উৎপন্ন নহয়, তেন্তে কেনেকৈ পৰম ব্ৰহ্ম উপলব্ধি হয়?
Verse 10
दुर्वासा उवाच । कर्मकाण्डं ज्ञानमूलं ज्ञानं कर्मादिकं तथा । एतयोरन्तरं नास्ति यथाश्ममृदयोर्मुने ॥ ३९.१० ॥
দুৰ্বাসা ক’লে— কৰ্মকাণ্ডৰ মূল জ্ঞান, আৰু জ্ঞানো কৰ্মাদি পৰা আৰম্ভ হয়। হে মুনি, এই দুয়োটাৰ মাজত প্ৰকৃত বিচ্ছেদ নাই— যেন পাথৰ আৰু মাটিৰ (ভেদ)।
Verse 11
कर्मकाण्डं चतुर्भेदं ब्राह्मणादिषु कीर्तितम् । तत्र वेदोक्तकर्माणि त्रयः कुर्वन्ति नित्यशः । त्रिशुश्रूषामथैकस्तु एषा वेदोदिता क्रिया ॥ ३९.११ ॥
কৰ্মকাণ্ড ব্ৰাহ্মণ আদি বৰ্ণসমূহত চাৰিভাগে কীৰ্তিত। তাত তিনিজনে নিত্য বেদোক্ত কৰ্ম কৰে; আৰু এজন সেই তিনিজনৰ শুশ্ৰূষা (সেৱা) কৰে— ইও বেদবিধিত ক্ৰিয়া।
Verse 12
एतान् धर्मानवस्थाय ब्रह्मणोपास्तिं रोचते । तस्य मुक्तिर्भवेन्नूनं वेदवादरतस्य च ॥ ३९.१२ ॥
এই ধৰ্মসমূহত স্থিৰ হলে ব্ৰহ্মৰ উপাসনা মনোহৰ হয়; বেদবাক্যত ৰত সেই ব্যক্তিৰ নিশ্চয়েই মুক্তি হয়।
Verse 13
सत्यतपा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म त्वया प्रोक्तं महामुने । तस्य रूपं न जानन्ति योगिनोऽपि महात्मनः ॥ ३९.१३ ॥
সত্যতপা ক’লে—হে মহামুনে! আপুনি যি পৰম ব্ৰহ্ম কৈছে, তাৰ ৰূপ মহাত্মা যোগীয়েও নাজানে।
Verse 14
अनाममसगोत्रं च अमूर्तं मूर्तिवर्जितम् । कथं स ज्ञायते ब्रह्म संज्ञानामविवर्जितम् । तस्य संज्ञां कथय मे वेदमागविवस्थिताम् ॥ ३९.१४ ॥
যি নাম-গোত্ৰহীন, অমূৰ্ত আৰু মূৰ্তিবর্জিত—সেই ব্ৰহ্মক কেনেকৈ জনা যায়, যেতিয়া সি সংজ্ঞা আৰু নামৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বর্জিতো নহয়? বেদমাৰ্গত স্থিত তাৰ সংজ্ঞা মোক কওক।
Verse 15
दुर्वासा उवाच । यदेतत् परमं ब्रह्म वेदव्यासेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥ ३९.१५ ॥
দুৰ্বাসা ক’লে—বেদ আৰু ব্যাসপ্ৰণীত শিক্ষাত যি পৰম ব্ৰহ্ম বুলি পঠিত, সেই দেৱেই পুণ্ডৰীকাক্ষ; তেৱেঁই স্বয়ং পৰ নাৰায়ণ।
Verse 16
स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्राप्यते परमो देवः स्वयं नारायणो हरिः ॥ ३९.१६ ॥
হে সত্তম! বিভিন্ন বিধিতে সম্পন্ন যজ্ঞ আৰু বিধিপূৰ্বক দিয়া দানৰ দ্বাৰা সেই পৰম দেৱ—স্বয়ং নাৰায়ণ হৰি—প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 17
सत्यतपा उवाच । भगवन् बहुवित्तेन ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्यकृद्भिर्हि क्वचिद्यज्ञः कथञ्चन । तेन प्राप्तेन भगवान् लभ्यते दुःखतो हरिः ॥ ३९.१७ ॥
সত্যতপা ক’লে— হে ভগৱান! বহুত ধন আৰু বেদপাৰংগত ঋত্বিজসকলৰ সহায়ত পুণ্যকৰ্মীসকলেও কেতিয়াবা কেতিয়াবা কোনো মতে যজ্ঞ লাভ কৰে। সেই লাভৰ দ্বাৰা দুঃখহাৰী ভগৱান হৰি সঁচাকৈ লাভ হয় নে?
Verse 18
वित्तेन च विना दानं दातुं विप्र न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुम्बासक्तचेतसः । तस्य मोक्षः कथं ब्रह्मन् सर्वथा दुर्लभो हरिः ॥ ३९.१८ ॥
ধন নথকাকৈ, হে বিপ্ৰ, দান দিয়া সম্ভৱ নহয়। আৰু ধন থাকিলেও যাৰ চিত্ত কুটুম্বত আসক্ত, তাৰ দানবুদ্ধি জাগে নাহে। তেন্তে, হে ব্ৰাহ্মণ, তাৰ মোক্ষ কেনেকৈ হ’ব? তাৰ বাবে হৰি সৰ্বথা দুর্লভ।
Verse 19
अल्पायासेन लभ्येत येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ३९.१९ ॥
যি উপায়ে অলপ প্ৰয়াসতে সনাতন দেৱক লাভ কৰিব পাৰি, সেইটো মোক সাধাৰণভাৱে কওক— যি সকলো বৰ্ণৰ বাবে প্ৰযোজ্য হয়।
Verse 20
दुर्वासा उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या तु रसातले ॥ ३९.२० ॥
দুৰ্বাসাই ক’লে— মই দেৱনির্মিত পৰম গুহ্য ৰহস্য কওঁ; পূৰ্বে ধৰণী ৰসাতলত ডুবি যোৱা সময়ত যি কৰিছিল।
Verse 21
पृथिव्याः पार्थिवो भावः सलिले नातिरेचितः । तस्मिन् सलिलमग्ने तु पृथिवी प्रायाद्रसातलम् ॥ ३९.२१ ॥
পৃথিৱীৰ পাৰ্থিৱ (ঘন) স্বভাৱ জলত অতিৰিক্ত নাছিল; কিন্তু সেই জলেই যেতিয়া অধিক হৈ ঢাকি পেলালে, তেতিয়া পৃথিৱী ৰসাতললৈ নামি গ’ল।
Verse 22
सा भूतधारिणी देवी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् । उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः ॥ ३९.२२ ॥
সকলো ভূতক ধাৰণ কৰা সেই শুভা দেৱী ৰসাতললৈ গৈ, উপবাস-ব্ৰত আৰু নানা নিয়মৰ দ্বাৰা সৰ্বব্যাপী পৰম দেৱ নাৰায়ণক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 23
कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास सोऽव्ययः ॥ ३९.२३ ॥
দীঘল সময়ৰ পিছত গৰুড়ধ্বজ (বিষ্ণু) তাইৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হৈ এই পৃথিৱীক উঠাই, যথাস্থিতিত পুনৰ স্থাপন কৰিলে; অব্যয় প্ৰভুৱে দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ কৰিলে।
Verse 24
सत्यतपा उवाच । कोऽसौ धरन्या सञ्चीर्ण उपवासो महामुने । कानि व्रतानि च तथा एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ३९.२४ ॥
সত্যতপা ক’লে—হে মহামুনে, পৃথিৱীৰ কাৰণে আচৰিত সেই উপবাস কোনটো? আৰু তদ্ৰূপ কোন কোন ব্ৰত আছে? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 25
दुर्वासा उवाच । यदा मार्गशिरे मासि दशम्यां नियतात्मवान् । कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि ॥ ३९.२५ ॥
দুৰ্বাসা ক’লে—মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ দশমী তিথিত নিয়তচিত্ত আৰু বিবেকী ব্যক্তি দেৱাৰ্চনা কৰি, বিধিমতে অগ্নিকাৰ্য (হোম) সম্পন্ন কৰিব…
Verse 26
शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यं अन्नं सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः ॥ ३९.२६ ॥
শুচি বস্ত্ৰ পিন্ধি প্ৰসন্নচিত্তে, হব্যযোগ্য সুসংস্কৃত অন্ন ভোজন কৰি, পাঁচ পদক্ষেপ গৈ, পুনৰ পাদদ্বয়ৰ শৌচ (শুদ্ধি) কৰিব।
Verse 27
कृत्वाऽष्टाङ्गुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद् दन्तकाष्ठं तु तत आचम्य यत्नतः ॥ ३९.२७ ॥
ক্ষীৰবৃক্ষৰ পৰা উৎপন্ন আঠ আঙুল পৰিমাণ দন্তকাষ্ঠ সাজি তাক চোবাব; তাৰ পাছত যত্নে আচমন কৰিব।
Verse 28
स्पृष्ट्वा द्वाराणि सर्वाणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् । शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम् ॥ ३९.२८ ॥
সকলো দুৱাৰ স্পৰ্শ কৰি, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী, কিৰীটধাৰী, পীতবাস পৰিধান কৰা জনাৰ্দনক দীৰ্ঘ ধ্যান কৰিব।
Verse 29
प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम् । ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुं जनार्दनम् ॥ ३९.२९ ॥
প্ৰসন্নমুখ আৰু সকলো শুভলক্ষণে লক্ষিত দেৱক পুনৰ ধ্যান কৰি, হাতত জল লৈ ভানু আৰু জনাৰ্দনৰ স্মৰণ কৰিব।
Verse 30
ध्यात्वा अर्ध्यं दापयेत् तस्य करतोयेन मानवः । एवमुच्चारयेद् वाचं तस्मिन् काले महामुने ॥ ३९.३० ॥
ধ্যান কৰি, মানুহে হাতৰ জলেৰে তেখেতক অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব; আৰু সেই সময়ত, হে মহামুনে, এইদৰে বাক্য উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 31
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ ३९.३१ ॥
একাদশীত নিৰাহাৰ হৈ থাকি, পৰদিন মই আহাৰ কৰিম। হে পুণ্ডৰীকাক্ষ, হে অচ্যুত, তুমি মোৰ শৰণ হোৱা।
Verse 32
एवमुक्त्वा ततो रात्रौ देवदेवस्य सन्निधौ । जपन्नारायणायेति स्वपेत् तत्र विधानतः ॥ ३९.३२ ॥
এইদৰে কৈ তাৰ পিছত ৰাতি দেৱদেৱৰ সান্নিধ্যত, ‘নাৰায়ণায় নমঃ’ বুলি জপ কৰি বিধিমতে তাতেই শয়ন কৰিব।
Verse 33
ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ३९.३३ ॥
তাৰ পিছত নিৰ্মল প্ৰভাতত সমুদ্ৰগামী নদীলৈ গৈ, অথবা অন্য জলস্ৰোত বা পুখুৰীত, নতুবা ঘৰতেই—নিয়তচিত্ত ব্যক্তি (স্নান-শুদ্ধি) কৰিব।
Verse 34
आनीय मृत्तिकां शुद्धां मन्त्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते ॥ ३९.३४ ॥
শুদ্ধ মাটি আনি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব—“হে দেবী! জীৱসমূহৰ ধাৰণ আৰু পোষণ সদায় তোমাৰ পৰাই হয়। সেই সত্যবলে, হে সুব্ৰতে, মোৰ অৱশিষ্ট পাপ মোচন কৰা।”
Verse 35
ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि देव ते । तेनैमां मृत्तिकां स्पृष्ट्वा मा लभामि त्वयोदिताम् ॥ ३९.३५ ॥
হে দেব! ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অন্তৰস্থিত তীৰ্থসমূহ তোমাৰ কৰস্পৰ্শে স্পৰ্শিত। সেয়ে এই মাটি স্পৰ্শ কৰি তোমাৰ ঘোষিত ফল মই লাভ কৰোঁ।
Verse 36
त्वयि सर्वे रसाः नित्याः स्थिताः वरुण सर्वदा । तेनैमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु ममाचिरम् ॥ ३९.३६ ॥
হে বৰুণ! সকলো ৰস নিত্য সৰ্বদা তোমাতেই স্থিত। সেয়ে এই মাটি জলৰে প্লাৱিত কৰি মোৰ বাবে শীঘ্ৰে পবিত্ৰ কৰা।
Verse 37
एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् । त्रिः कृत्वा शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ ३९.३७ ॥
এইদৰে মাটি আৰু পানীক বিধিপূৰ্বক শুদ্ধ কৰি নিজৰ দেহত লেপন কৰিব। তিনিবাৰ এইদৰে কৰি, অৱশিষ্ট মাটিৰে পানীত কুণ্ড (বিধিপাত্ৰ) অংকন কৰিব।
Verse 38
ततस्तत्र नरः सम्यक् चक्रवर्त्युपचारतः । स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्देवगृहं व्रजेत् ॥ ३९.३८ ॥
তাৰপিছত তাত মানুহে চক্রৱৰ্তীৰ দৰে যথোচিত উপচাৰ-সেৱা বিধিপূৰ্বক সম্যকভাৱে কৰিব। স্নান কৰি আৰু আৱশ্যক আচার সম্পন্ন কৰি পুনৰ দেৱগৃহ (মন্দিৰ)লৈ যাব।
Verse 39
तत्राराध्य महायोगिं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ ३९.३९ ॥
তাত মহাযোগী দেৱ প্ৰভু নাৰায়ণক আৰাধনা কৰি (অঙ্গন্যাসত) ক’ব—‘কেশৱায় নমঃ’ (পাদদ্বয়ত), আৰু ‘দামোদৰায় নমঃ’ (কটিত)ও।
Verse 40
ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ ३९.४० ॥
‘নৃসিংহায়’ বুলি ঊৰুযুগল অৰ্পণ কৰিব; ‘শ্ৰীৱৎসধাৰিণে’ বুলি উৰঃ। ‘কৌস্তুভনাথায়’ বুলি কণ্ঠ, আৰু ‘শ্ৰীপতয়ে’ বুলি বক্ষস্থলও অৰ্পণ কৰিব।
Verse 41
त्रैलोक्यविजयायेति बाहू सर्वात्मने शिरः । रथाङ्गधारिणे चक्रं शंकरायेति वारिजम् ॥ ३९.४१ ॥
‘ত্রৈলোক্যবিজয়ায়’ বুলি বাহু অৰ্পণ কৰিব; ‘সৰ্বাত্মনে’ বুলি শিৰঃ। ‘ৰথাঙ্গধাৰিণে’ বুলি চক্ৰ, আৰু ‘শংকৰায়’ বুলি বাৰিজ (পদ্ম) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 42
गम्भीरायेति च गदामम्भोजं शान्तिमूर्त्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३९.४२ ॥
“গম্ভীৰায় নমঃ” বুলি কৈ শান্তিমূৰ্ত্তিলৈ গদা আৰু পদ্ম অৰ্পণ কৰিব। এইদৰে দেৱেশ্বৰ প্ৰভু নাৰায়ণ দেৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 43
पुनस्तस्याग्रतः कुम्भान् चतुरः स्थापयेद् बुधः । जलपूर्णान् समाल्यांश्च सितचन्दनलेपितान् ॥ ३९.४३ ॥
পুনৰায় তাৰ সন্মুখত জ্ঞানীয়ে চাৰিটা কুম্ভ স্থাপন কৰিব—জলপূৰ্ণ, মালাৰে সুসজ্জিত, আৰু শ্বেত চন্দনলেপিত।
Verse 44
चूतपल्लवसग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थगितान् ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ३९.४४ ॥
সিহঁতৰ গলাত আম-পল্লৱৰ মালা থাকক, শ্বেত বস্ত্ৰে আৱৃত থাকক, আৰু তাম্ৰপাত্ৰে ঢাকি থোৱা থাকক—তিলপূৰ্ণ আৰু স্বৰ্ণসহিত।
Verse 45
चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः । तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम् ॥ ३९.४५ ॥
সেই চাৰিটা কলস ‘সমুদ্ৰ’ বুলি কীৰ্তিত। সিহঁতৰ মাজত ভিতৰত বস্ত্ৰ ৰখা শুভ পীঠ স্থাপন কৰিব।
Verse 46
तस्मिन् सौवर्णरौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते ॥ ३९.४६ ॥
সেই কৰ্মত পাত্ৰ সোণৰ, ৰূপৰ, তাম্ৰৰ বা কাঠৰ হ’ব পাৰে। সকলো পাত্ৰ নাপালে পালাশ-কাঠৰ পাত্ৰো গ্ৰাহ্য।
Verse 47
तोयपूर्णं तु तत्कृत्वा तस्मिन् पात्रे ततो न्यसेत् । सौवर्णं मत्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदाङ्गसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥ ३९.४७ ॥
সেই পাত্ৰটো পানীৰে পূৰ্ণ কৰি, তাৰ পাছত সেই পাত্ৰতেই মৎস্যৰূপে নিৰ্মিত স্বৰ্ণময় দেৱ জনাৰ্দন (বিষ্ণু)ক স্থাপন কৰিব—যি বেদ-বেদাঙ্গসহিত আৰু শ্রুতি-স্মৃতি-মহিমাৰে বিভূষিত।
Verse 48
तत्रानेकविधैर्भक्षैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धधूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥ ३९.४८ ॥
তাত নানাবিধ ভক্ষ্য, ফল আৰু পুষ্পেৰে শোভিত কৰি; সুগন্ধি, ধূপ আৰু বস্ত্ৰেৰে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পূজা কৰিব।
Verse 49
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव ॥ एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् ॥ ३९.४९ ॥
“হে দেৱ! ৰসাতললৈ গৈ থকা বেদসমূহক আপুনি মৎস্যৰূপ ধৰি যেনেকৈ উদ্ধাৰ কৰিছিল, তেনেকৈ হে কেশৱ! মোকো উদ্ধাৰ কৰক।” এইদৰে উচ্চাৰণ কৰি, তেওঁৰ সন্মুখত তাত জাগৰণ কৰাব।
Verse 50
यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा । चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद् घटान् ॥ ३९.५० ॥
নিৰ্মল প্ৰভাতত, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, চাৰিজন ব্ৰাহ্মণক চাৰিটা ঘট (জলকলশ) দান কৰাব।
Verse 51
पूर्वं तु बह्वृचे दद्याच्छन्दोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात् पश्चिमं घटमुत्तमम् । उत्तरं कामतो तद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥ ३९.५१ ॥
পূব দিশৰ (ঘট) বহ্বৃচ (ঋগ্বেদী)ক দিব; দক্ষিণ দিশৰটো ছান্দোগ (সামবেদী)ক। যজুঃশাখাসংযুক্ত (যজুৰ্বেদী)ক পশ্চিম দিশৰ উত্তম ঘট দিব। উত্তৰ দিশৰটো ইচ্ছানুসাৰে দিব পাৰি—এইয়েই বিধি বুলি স্মৃত।
Verse 52
ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे । यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु ॥ ३९.५२ ॥
পূব দিশত ঋগ্বেদ প্ৰসন্ন হওক; দক্ষিণত সামবেদ; পশ্চিমত যজুৰ্বেদ; আৰু উত্তৰত অথৰ্ববেদ প্ৰসন্ন হওক।
Verse 53
अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत् । मत्स्यरूपं च सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥ ३९.५३ ॥
এই ক্ৰমযোগ অনুসৰি ‘প্ৰসন্ন হওক’ বুলি পাঠ কৰাব; আৰু আচাৰ্যলৈ মাছৰ আকৃতিৰ সোণৰ বস্তু নিবেদন কৰিব।
Verse 54
गन्धधूपादिवस्त्रैश्च सम्पूज्य विधिवत् क्रमात् । यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रं चैवोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्त्वा फलं कोटिगुणोत्तरम् ॥ ३९.५४ ॥
গন্ধ, ধূপ, বস্ত্ৰ আদি দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক ক্ৰমে সম্পূজা কৰি, যি এই মন্ত্রক তাৰ ৰহস্যসহ সঠিকভাৱে প্ৰদান কৰে—আৰু নিৰ্দিষ্ট বিধানও দিয়ে—তাৰ ফল কোটি গুণে বৃদ্ধি পায়।
Verse 55
प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः । विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥ ३९.५५ ॥
যি ব্যক্তি গুৰু গ্ৰহণ কৰিও মোহবশত তেওঁৰ বিপক্ষে যায়, সেই অধম পুৰুষ কোটি জন্ম নৰকত দগ্ধ হয়। যি বিধান প্ৰদান কৰে, বুধসকলে তাকেই ‘গুৰু’ বুলে।
Verse 56
एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ३९.५६ ॥
এইদৰে বিধান অনুসৰি দান দি আৰু দ্বাদশী তিথিত বিষ্ণুৰ অর্চনা কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি দক্ষিণাসহ বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব।
Verse 57
ताम्रपात्रैश्च सतीलैः स्थगितान् कारयेद् घटान् । तत्र सज्जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ॥ ३९.५७ ॥
তাম্ৰপাত্ৰে ঢাকি তিলসহ ঘট সাজি ল’ব লাগে। তাত জলভৰা পাত্ৰ প্ৰস্তুত ৰাখি গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণক দান দিব লাগে।
Verse 58
देवं दद्यान्महाभागस्ततो विप्रांश्च भोजयेत् । भूरीणा परमान्नेन ततः पश्चात् स्वयं नरः । भुञ्जीत सहितो बालैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३९.५८ ॥
ভাগ্যৱান ব্যক্তিয়ে প্ৰথমে দেৱতালৈ নিবেদন কৰিব, তাৰ পাছত বিপ্ৰসকলক উৎকৃষ্ট আৰু প্ৰচুৰ অন্নে ভোজন কৰাব। তাৰ পিছত তেওঁ নিজে শিশুসকলৰ সৈতে ভোজন কৰিব, বাক্সংযমী আৰু ইন্দ্ৰিয়সংযত হৈ।
Verse 59
अनेन विधिना यस्तु धरणीव्रतकृन्नरः । तस्य पुण्यफलं चाग्र्यं शृणु बुद्धिमतां वर ॥ ३९.५९ ॥
যি মানুহে এই বিধি অনুসাৰে ধৰণী-ব্ৰত পালন কৰে, তাৰ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যফল শুনা, হে বুদ্ধিমানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 60
यदि वक्त्रसहस्राणि भवन्ति मम सुव्रत । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महाव्रत ॥ ३९.६० ॥
হে সুৱ্ৰত, যদি মোৰ সহস্ৰ মুখ হয়, আৰু হে মহাব্ৰতী, যদি মোৰ আয়ু ব্ৰহ্মাৰ সমানও হয়—
Verse 61
तदानीमस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत् । तथाप्युद्देशतो ब्रह्मन् कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ३९.६१ ॥
তেতিয়া এই ধৰ্মৰ ফল বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ হ’ব। তথাপি, হে ব্ৰাহ্মণ, মই সংক্ষেপে ক’ম; সেয়া শুনা।
Verse 62
दश सप्त दश द्वे च अष्टौ चत्वार एव च । लक्षायुतानि चत्वारि एकस्थं स्याच्चतुर्युगम् ॥ ३९.६२ ॥
দহ, সতৰ, দহ, দুই; লগতে আঠ আৰু চাৰি—লক্ষ আৰু অযুতৰ এই চাৰিটা গোট একেলগে এটা চতুৰ্যুগ (চাৰি যুগৰ সমষ্টি) গঠন কৰে।
Verse 63
तैरेकसप्ततियुगं भवेन्मन्वन्तरं मुने । चतुर्दशाहो ब्राह्मस्तु तावती रात्रिरिष्यते ॥ ३९.६३ ॥
সেই গণনা অনুসাৰে, হে মুনি, এটা মন্বন্তৰ একাত্তৰ যুগৰ হয়। ব্ৰহ্মাৰ এটা দিন চৌদ (এনে) মন্বন্তৰে গঠিত, আৰু সমান সময়ৰ ৰাতিও স্বীকৃত।
Verse 64
एवं त्रिंशद्दिनो मासस्ते द्वादश समाः स्मृताः । तेषां शतं ब्रह्मणस्तु आयुर्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३९.६४ ॥
এইদৰে মাহ ত্ৰিশ দিনৰ বুলি স্মৃত; আৰু তেনে বাৰ মাহে এটা বছৰ। তেনে বছৰৰ এশটাই ব্ৰহ্মাৰ আয়ু—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 65
यः सकृद्द्वादशीमेतामनेन विधिना क्षिपेत् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति तत्कालं चैव तिष्ठति ॥ ३९.६५ ॥
যি কোনোবাই এই বিধি অনুসাৰে এই দ্বাদশী-ব্ৰত একবাৰো পালন কৰে, সি ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে আৰু নিৰ্ধাৰিত সেই সময়লৈকে তাতেই থাকে।
Verse 66
ततो ब्रह्मोपसंहारे तल्लयं तिष्ठते चिरम् । पुनः सृष्टौ भवेद् देवो वैराजानां महातपाः ॥ ३९.६६ ॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মোপসংহাৰ-ৰূপ মহাপ্ৰলয়ত সি সেই লয়াবস্থাত দীৰ্ঘকাল থাকে। পুনৰ সৃষ্টিকালত মহাতপস্বী সেই দেৱ বৈৰাজসকলৰ মাজত উদ্ভৱ হয়।
Verse 67
ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोककृतान्यपि । अकामे कामतो वापि तानि नश्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ३९.६७ ॥
ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপ, এই লোকতে কৰা হলেও—অকামে বা ইচ্ছাকৃতভাৱে—(সেই বিধানত) তৎক্ষণাৎ নাশ হয়।
Verse 68
इह लोके दरिद्रो यो भ्रष्टराज्योऽथ वा नृपः । उपोष्य तां विधानॆन स राजा जायते ध्रुवम् ॥ ३९.६८ ॥
এই লোকতে যি দৰিদ্ৰ, অথবা ৰাজ্যচ্যুত ৰজাও—নিৰ্দিষ্ট বিধি অনুসাৰে সেই উপবাস পালন কৰিলে সি নিশ্চয় ৰজা হয়।
Verse 69
वन्ध्या नारी भवेद्या तु अनेन विधिना शुभा । उपोष्यति भवेत् तस्याः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ३९.६९ ॥
বাঁঝ নাৰী যদি এই বিধিৰে শুভ হৈ উপবাস কৰে, তেন্তে তাৰ পুত্ৰ পৰমধাৰ্মিক হয়।
Verse 70
अगम्यागमनं येन कृतं जानाति मानवः । स इमं विधिमासाद्य तस्मात् पापाद् विमुच्यते ॥ ३९.७० ॥
যি মানুহে জানে যে সি নিষিদ্ধ-গমন (অগম্যাগমন) কৰিছে, সি এই বিধি আশ্ৰয় কৰিলে সেই পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 71
ब्रह्मक्रियाया लोभेन बहुवर्षकृतेन च । उपोष्येमां सकृद् भक्त्या वेदसंस्कारमाप्नुयात् ॥ ३९.७१ ॥
ব্ৰহ্মক্ৰিয়াৰ প্ৰতি লোভবশ অৱহেলা বহু বছৰ ধৰি থাকিলেও—এই ব্ৰতত একবাৰ ভক্তিসহ উপবাস কৰিলে বেদ-সংস্কাৰৰূপ শুদ্ধি লাভ হয়।
Verse 72
किमत्र बहुनोक्तेन न तदस्ति महामुने । अप्राप्यं प्राप्यते नैव पापं वा यन्न नश्यति ॥ ३९.७२ ॥
হে মহামুনি, ইয়াত বেছি কোৱাৰ কি প্ৰয়োজন? অপ্রাপ্য বুলি একো নাই—সেয়া প্ৰাপ্ত নহয় বুলি নহয়; আৰু নাশ নোহোৱা পাপো নাই।
Verse 73
अनेन विधिना ब्रह्मन् स्वयमेव ह्युपोषिता । धरण्या मग्नया तात नात्र कार्या विचारणा ॥ ३९.७३ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, এই বিধিৰে উপবাস স্বয়ংই সম্পন্ন হৈছে। তাত, পৃথিৱী নিমজ্জিত হোৱাৰ বাবে ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 74
अदीक्षिताय नो देयं विधानं नास्तिकाय च । देवब्रह्मद्विषे वापि न श्राव्यं तु कदाचन । गुरुभक्ताय दातव्यं सद्यः पापप्रणाशनम् ॥ ३९.७४ ॥
অদীক্ষিতক এই বিধান দিব নালাগে, নাস্তিককো নহয়; আৰু যি দেৱ আৰু ব্ৰাহ্মণদ্বেষী তাক কেতিয়াও শোনাব নালাগে। গুৰুভক্তকেই দিব লাগে, কিয়নো ই তৎক্ষণাৎ পাপনাশক।
Verse 75
इह जन्मनि सौभाग्यं धनं धान्यं वरस्त्रियः । भवन्ति विविधा यस्तु उपोष्य विधिना ततः ॥ ३९.७५ ॥
যি ব্যক্তি তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰে, তাৰ এই জন্মতেই সৌভাগ্য, ধন, ধান্য আৰু উত্তম স্ত্ৰী (সহচৰী) নানা ৰূপে লাভ হয়।
Verse 76
य इमं श्रावयेद् भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् । श्रृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते ॥ ३९.७६ ॥
যি ভক্তিৰে এই উত্তম দ্বাদশী-कल्प শ্ৰাৱয়ায়—অথবা যি শুনে—সেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
The text presents a two-part instruction: (1) a philosophical taxonomy of embodied states (pāpa-, dharma-, and atīndriya-oriented conditions) and their experiential outcomes (yātanā and bhoga), and (2) a practical claim that karma and jñāna are mutually entailed in the path to realizing the supreme principle, identified here with Nārāyaṇa. Ethically, it promotes disciplined conduct (niyama), restraint (upavāsa), and socially redistributive acts (dāna, feeding brāhmaṇas) as means to restore order in both the individual and the terrestrial domain.
The observance is anchored to Mārgasīrṣa (Mārgaśīrṣa) month, beginning on Daśamī with preparatory worship and continuing through Ekādaśī as nirāhāra (fasting), with the main completion and gifting on Dvādaśī. The procedure includes nocturnal japa, morning bathing at a river/ocean-bound river, pond, or at home, and a prescribed sequence of pūjā and dāna tied to these tithis.
Environmental balance is encoded through the Dharaṇī narrative: Earth sinks to rasātala due to watery overabundance and is restored after sustained vrata-based propitiation of Nārāyaṇa. The ritual is explicitly modeled on Earth’s self-restorative discipline, making terrestrial stability a paradigmatic outcome. The instructions integrate water, soil (mṛttikā), and purification rites, framing ecological elements as participants in moral-cosmic regulation rather than inert resources.
The dialogue names Durvāsas and Satyatapā as the immediate speakers in the transmitted verses, while the chapter’s theological identification centers on Nārāyaṇa (Hari, Keśava, Janārdana) and the mythic figure Dharaṇī (Pṛthivī). It also references Vedic lineages through the four Vedas (Ṛg, Sāma, Yajur, Atharva) and their associated recipients in the gifting sequence, and it invokes the guru as the authorized transmitter of the ritual vidhāna.