Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यं प्रवर्तते। सूत उवाच—मन्दारमाहात्म्यं श्रुत्वा धर्मकामिनी वसुन्धरा परमविस्मयं गत्वा पुनर्माधवं पप्रच्छ।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

धरण्युवाच—मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम्। हे विष्णो, मन्दारात्परमं स्थानं तद्वक्तुमर्हसि।

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्।

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले। तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः।

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

तस्य पुत्रो महाभागः सर्वकर्मपरायणः। वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः।

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

तस्य भार्या वसुधे सर्वावयवसुन्दरी देवकी नाम मनोज्ञा शुभदर्शना चासीत्।

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः; वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः।

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

ततोऽपि तत्र संस्थिते यादवकुलोद्वहे, तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव चासीत्।

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

ममैवाराधनार्थाय स दिशो दश भ्रमन्; पुत्रार्थं तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः।

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरे स्थितेऽपि, देवि, मां न पश्यति स इतस्ततो मार्गमाणः।

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

पूर्वं वसुन्धरे, ईश्वरेण समं अहम् आसीत्; तप्यमानस्य तस्यैव सालङ्कायनस्य सम्बन्धेऽपि।

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

तस्मिन् क्षेत्रे हरो देवो मत्स्वरूपेण संयुतः; शालग्रामगिरौ तस्मिन् शिलारूपेण तिष्ठति।

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

अहमपि तत्रैव नित्यशः गिरिरूपेण तिष्ठामि; तस्मिन् शिलाः समग्राः मत्स्वरूपाः, न संशयः।

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

ताः शिलाः प्रयत्नेन पूजनीयाः, किं पुनश्चक्रलाञ्छिताः; तत्रैव गिरौ देवालये हरो लिङ्गरूपेण तिष्ठति।

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

तत्र शिवनाभाः शिलाः, तथा चक्रनाभाश्च शिलाः; सोमेश्वराधिष्ठितः स गिरिः शिवरूपः स्मृतः।

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

सोमस्तत्र स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमं संस्थाप्य स्वशाप-निवृत्तये वै वर्षाणां सहस्रं समतिष्ठत्।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

ततः स शापाद्विनिर्मुक्तस्तेजसा परिप्लुतः। स्वकं तेजोबलं प्राप्य गिरिजापतिं तुष्टाव।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

सोमेश्वरात् वरदं त्र्यम्बकं प्रादुरभवत्।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम्। पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम्। नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

त्रिपुरघ्नं महाकालं अन्धकादिनिषूदनम्। गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्॥

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम्। अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्॥

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

वह्निसोमार्कनयनं मनोवाचामगोचरम्। जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्जितांहसम्॥

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम्। एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्॥

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते। दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते॥

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

सोम उवाच—यदि वरं ददासि देव, तर्हि मम लिङ्गे सदा वस। अस्य लिङ्गस्य भक्तानां मनोरथान् पूरय।

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

देवदेव उवाच—अत्र विष्णुसान्निध्येन सह अहं सदैव निवसामि। विशेषतः अद्यप्रभृति तव अस्मिन् (लिङ्गे) गोपते निवत्स्यामि।

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

वरान् दास्यामि, भद्रं ते, देवानामपि दुर्लभान्—सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेः तपसो बलात्।

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य आवां स्थितौ, कलानिधे। शालग्रामगिरिर्विष्णुः, अहं सोमेश्वराभिधः।

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

तयोः पर्वतयोः या शिला सा वै विष्णुशिवाभिधा। रेवया च पुरा कृतं तपः शिवसुतुष्टिदम्।

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया सा प्रार्थयामास। स तु ‘अहं कस्यापि न सुतः; किं करोमि?’ इति चिन्तयन् आसीत्॥

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

रेवायास्तु वरो देयः अवश्यं, हे मृगलाञ्छन। इति निश्चित्य स तदा प्रसन्नेनान्तरात्मना एवम् उवाच॥

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

लिङ्गरूपेण, हे देवि, गजाननपुरस्कृतः, तव गर्भे वसिष्यामि; शिवप्रिये, पुत्रो भूत्वा॥

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

मम त्वमपरा मूर्तिः, जलमयी शिवा इति ख्याता। शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्र संस्थितौ॥

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता; ततः प्रभृति, हे गोपते, ‘रेवाखण्डम्’ इति ख्यातम्॥

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

गण्डकी अपि पुरा, हे विधो, वर्षाणाम् अयुतं तपः तप्तवती। आदौ शीर्णपर्णाशना भूत्वा, अनन्तरं वायुभक्षा अपि अभवत्॥

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

प्रीतः प्रणतवत्सलः स मधुरं वाक्यम् उवाच— “गण्डकि, त्वां प्रति प्रसन्नोऽस्मि; तपसा ते विस्मितोऽस्मि, अनघे।”॥

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“अनविच्छिन्नया भक्त्या, सुव्रते, वरं वरय। किं देयं तद् वदस्वाशु; प्रीतोऽस्मि, वरवर्णिनि।”॥

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

तदा गण्डकी पुरा शंखचक्रगदाधरं दृष्ट्वा दण्डवत् प्रणता भूत्वा, ततः स्तोतुं प्रचक्रमे॥

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“अहो देव, मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि। त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत् स्थावरजङ्गमम्।”॥

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

तदनु त्वं तत्र प्रविष्टोऽसि; तस्मात् ‘पुरुष’ इति त्वं कथ्यसे। त्वल्लीलया उन्मीलितेऽस्मिन् विश्वे कः पुमान् खलु स्वतन्त्रः स्यात्?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिभिः प्रबोधितम्, तदेव त्वं महाविष्णो। यस्त्वां वेद स एव वेदवित्।

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

तवैव आद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता; तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते।

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तः चित्स्वरूपो निरञ्जनः। आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः।

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि; प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन् द्रष्टा साक्षीति निगद्यसे।

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपाकुसुमरागतः प्रकाश्यते, तथा तव प्रकाशेन ज्योतीरूपं प्रकटं भवति; तस्मै नमोऽस्तु।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

ब्रह्मादयोऽपि कवयो यथार्थतः न विदन्ति; तर्हि अहं मूढा कथं तव निरञ्जनं रूपं वेद्मि?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती; त्वया धृता कृता चास्मि, योग्यायोग्यं च अविन्दती।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन एषिता; अज्ञातया उदार, ययाचे—तन्मे दातुं त्वम् अर्हसि।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

दयालुरसि दीनेषु, प्रभो, ‘नेति’ मां न वद; ततः भगवान् प्रोवाच—‘देवि, यद्यत्त्वमिच्छसि…’।

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

तस्मात् वरारोहे, सर्वथा अदेयमपि याचस्व। यन्मनुष्याणां दुर्लभं, तत् शीघ्रं मत्तः प्रार्थयस्व॥

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

मद्दर्शनं प्राप्य कस्य वा मनोरथोऽपूर्णः स्यात्? ततः हिमांशो, सा देवी गण्डकी लोकतारिणी प्रादुरभवत्॥

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

सा प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वचनमब्रवीत्—यदि देव प्रसन्नोऽसि, मे वाञ्छितो वरः देयः॥

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

मम गर्भं प्रविश्य, हे विष्णो, मत्पुत्रतां व्रज। ततः प्रसन्नो भगवान्, हे गोपते, चिन्तयामास॥

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

इत्येवं देवः कृपया स्वमनसा निश्चित्य, प्रीतो गण्डकीमवदत्—शृणु देवि मम वचः॥

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

शालग्रामशिलारूपेण अहं तव गर्भे सदा स्थितो भविष्यामि। भक्तानुग्रहहेतोः तव पुत्रत्वेन स्थास्यामि॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

मत्सान्निध्येन त्वं नदीषु अतिश्रेष्ठा भविष्यसि। दर्शन-स्पर्शन-स्नान-પान-અવગाहनैः पुण्यफलप्रदा॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

वाङ्मनःकायसम्भवं महापापं त्वं हरिष्यसि। यो विधानेन स्नास्यति देवर्षिपितृतर्पकः॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

स्वपितॄंश्च तर्पयेत्; तान् तारयित्वा दिवं नयेत्। स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

यदि त्वयि प्राणान् उत्सृजेत् मम कर्मपरायणः। सोऽपि मम स्थानं याति यत्र गत्वा न शोचति॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

एवं देव्यै वरान् दत्त्वा स तत्रैवान्तरधीयत। ततः प्रभृति वयं तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिन् शशलाञ्छन॥

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

अहं च भगवान् विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः। एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह। शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा। बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

सोमेशात् पूर्वदिग्भागे रावणस्य तपोवनम्। यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्नुते॥

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

यत्र नृत्येन देवेशः सन्तुष्टः स तस्मै वरं ददौ। तेन रावणस्य नृत्येन स गिरिः ‘नर्त्तनाचलः’ इति प्रख्यातोऽभवत्॥

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

बाणगङ्गायां स्नात्वा बाणेश्वरं प्रभुं च दृष्ट्वा। गङ्गास्नानफलं प्राप्य स देववद्दिवि मोदते॥

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

सालङ्कायनकोऽपि शीघ्रं मम तस्मिन्परमे क्षेत्रे। शालग्रামে महातीव्रं परमं तपः समास्थितवान्॥

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे। तप्यतस्तस्य मुनेरीश्वरसमं सुतं प्राप्स्यामीति॥

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

‘प्राप्यामि’ इति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः। सुन्दरं चापरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम्॥

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

स योगमायामुपाश्रित्य सालङ्कायनपुत्रत्वं प्राप्तवान्; तथापि दक्षिणपार्श्वे स्थितं तं मुनिर्नाजानात्।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

मायायोगबलोपेतः स त्र्यक्षः शूलपाणिधृक्; रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषा आदित्यसन्निभः।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

उत्तिष्ठ मुनिशार्दूल, सफलस्ते मनोरथः; त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते, शाधि मां प्रभो।

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

त्वया तपः समारब्धम्—ईश्वरेण समं सुतं प्राप्स्यामिति; ततो मह्यं त्वत्सदृशोऽन्यो न कश्चन।

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

एवं विचार्याहं तव स्वयमेव जातः; तपसा आराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्।

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं, यतः त्वत्पुत्रोऽहं स्थितः। नन्दिनो वाक्यं श्रुत्वा मुनिः प्रहृष्टवदनोऽभवत्॥

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

विस्मितस्तु तदोवाच—कथं नाद्यापि मे हरिः दृग्गोचरतामायाति, जातं चेत्तपसः फलम्॥

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः। अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्॥

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम्। मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्॥

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय॥

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

ततः आज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत्। गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च॥

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः। सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम॥

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः। भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्॥

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम्। इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः॥

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम्। ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च॥

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

कतिपयदिनैः स गण्डकीतीरमाश्रित्य तत्र निवसन् शनैरुत्तीर्य ततः त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितोऽभवत्।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

देविका नाम नदी देवानां तपस्विनां च प्रभावात् नियमार्थं समुद्भूता शुभा गण्डक्याः सह मिलिता।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

पुलस्त्यपुलहयोः आश्रमात् अपरा धारा आसीत्; सा अपि गण्डक्यां मिलिता, तेन त्रिवेणी ‘गण्डकी’ इति प्रसिद्धिमगात्।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

तत् महातीर्थं ‘कामिकम्’ इति, पितॄणामतिवल्लभम्; तत्र ‘त्रिजलेश्वर’ इति संज्ञितं महालिङ्गं प्रतिष्ठितम्।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

हे देवि, तत् मुक्तिभुक्तिप्रदं; दर्शनमात्रेणैव अघं नाशयति।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

वेणीमाधव इति नाम्ना प्रसिद्धे यत्र विष्णुः स्वयं तिष्ठति; तत्र गङ्गा यमुना च, अपरा च नदी सरस्वती।

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

सर्वेषां देवानामृषीणां सरसामपि तथा सर्वेषां तीर्थानां समाजः तत्रेति मे श्रुतम्।

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

यत्र स्नाताः दिवं यान्ति, तत्र मृता मोक्षं प्रयान्ति च; तत् तीर्थं ‘तीर्थराज’ इति ख्यातं केशवप्रियं।

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

सैव त्रिवेणी विख्याता; किमपूर्वामिव प्रशंससि? एतद्गुह्यतमं त्वया विष्णो प्रोक्तं, न संशयः।

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

तत् कथ्यतां महाभाग लोकहितकाम्यया; मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे।

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

श्रीवराह उवाच—शृणुष्व देवि, भद्रं ते। यद्गुह्यं परिपृच्छसि, तदत्र ते सेतिहासां शुभां कथां कीर्तयिष्यामि॥

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

पुरा विष्णुः लोकानां हितकाम्यया हिमालये रम्ये गिरौ देवतागणसेविते तपस्तेपे॥

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः तीव्रं तेजः प्रादुरासीद् येन लोकाश्चराचराः प्रपीडिताः॥

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

तस्योष्मणा गण्डयोः स्वेदपूरः समुद्भूतः। तेन लोकानामघहारिणी दिव्या धुनी जाता॥

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

देवाः सर्वे ततः ब्रह्माणं प्रति उत्सुकाः जग्मुः। तस्य प्रभवं प्रणम्य पुनःपुनः पप्रच्छुः॥

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

ब्रह्मापि तस्य मायया मोहितो न जानाति स्म। ततः ब्रह्मा देवैः सह शङ्करं प्रत्युपस्थितः॥

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

देवैः सह सहसा समेतं प्रत्युपस्थितं तं दृष्ट्वा महादेवः तं तदागमनकारणं पप्रच्छ॥

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

ब्रह्मा प्रणतः स्थित्वा महादेवं पप्रच्छ—अत्यद्भुतं महत्तेजो दृश्यते; किमिदं अद्भुतं महेश्वर॥

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

येनासौ क्ष्मा प्रत्याहता जगद्व्यतिकरावहा; किं नु स्यात् कथमेतत् स्यात् कश्चास्य प्रभवो विभो॥

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

शिवः क्षणं ध्यात्वा ब्रह्मादीन् प्रत्युवाच—अस्य महसो महतीं समुत्पत्तिं तद्गौरवं च वः दर्शयामि॥

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

देवसहितः सहगणः प्रभुः सोमो यत्र महता तपसा युक्तो भगवान् विष्णुरास्ते तत्र जगाम।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

तदा परमप्रीतः शम्भुः स्मयन्निव उवाच—हे जगतां प्रभो कर्तः, किमिच्छन् तपस्यसि?

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

त्वं सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षः; तव किं नाम दुर्लभम्? इत्युक्तः जगतां प्रभुः प्रणम्य प्रत्युवाच।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

त्वद्दर्शनम् अनुप्राप्य अहं कृतार्थोऽस्मि, हे जगत्पते।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

शिव उवाच—हे देव, इदं मुक्तिक्षेत्रं; दर्शनादेव मुक्तिदम्। यत्र गण्डस्वेदोद्भवा सरितां वरा गण्डकी समुत्पन्ना।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात्॥

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत॥

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो॥

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम्॥

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः। स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः॥

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

गङ्गां विना कस्याः समतां कन्या नदीं लभेत? यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी विद्यते, सा भुक्तिं मुक्तिं च ददाति।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता; पूर्वं पुलस्त्यपुलहौ तत्र परमं तपः तेपाते।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

ततो ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा अभूत्; यत्र गण्डक्या मिलिता सा यशस्विनी ब्रह्मपुत्री।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

सा त्रिवेणी महापुण्या देवानामपि दुर्लभा; हे धरे, तत्क्षेत्रं योजनपरिमाणं परमार्च्छितं जानीहि।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयविजयौ च; यजनाय राज्ञा नियुक्तौ तौ कर्दमात्मजौ।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

तृणबिन्दोः सुतौ द्वौ पापौ केवलदृष्ट्या जातौ, हे सुव्रत; तथापि तौ यज्ञविद्यासु निपुणौ, वेदवेदाङ्गयोः पारगौ बभूवतुः।

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

हरिं भक्त्या पूजयन्तौ, तदेकनिष्ठेन्द्रियमाणसौ; तयोः पूजयतोर्नित्यं केशवस्य सान्निध्यं किल भवति।

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

पूजावसरे स भक्त्या किल वशीकृतो वरान् ददाति; मरुत्तेन कदाचित् कुशलौ तौ द्विजौ आहूतौ।

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

राज्ञा समाप्तयज्ञेन तौ पूजयित्वा पुरस्कृतौ; दक्षिणाभिः सन्तोष्य विसृष्टौ, तौ गृहं प्रत्यागतौ।

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

विभागं कर्तुम् आरब्धौ तौ परस्परं पस्पर्धाते; तदा ज्येष्ठः अब्रवीत्—“समो विभागः कर्तव्यः” इति।

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

विजयश्च तमब्रवीत्—येन हि लब्धं तस्यैव तत्। जयोऽब्रवीत्—मामसामर्थ्यं मन्वानो किं त्वमेवं ब्रवीषि?

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

त्वं मदान्धो गजो भव—यो मामेवं प्रभाषसे। एवं तौ शापतः पृथक् ग्राहमातङ्गौ बभूवतुः।

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर् द्विजः। त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः।

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन्। बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा।

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः। कदाचित्स गजः स्नातुं करेणुगणसंवृतः।

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

ततः पिण्डारके गत्वा मम पुण्यक्षेत्रे वसुन्धरे ॥

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

ततः लोहर्गलं गत्वा सहस्रवर्षं तत्र तिष्ठति ॥

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

धरण्युवाच— प्रयागे या त्रिवेणीति, यत्र देवो महेश्वरः । शूलटङ्क इति ख्यातः, सोमेश इति चापरः ॥

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् । तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् । सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

न ददासि गृहीतं यत्; तस्मात् ग्राहित्वं प्राप्नुहि। विजयोऽपि नूनम् अब्रवीत्—अति-अन्धीभूते सति धनैः किं प्रयोजनम्॥

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

तत्त्वानि पीडितान्यासननेकानि क्षयं ययुः। ततः जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत्॥

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते। यदि प्राणैर्वियुज्येत तत्र मम लोके महीयते॥

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

एतत् त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम्। यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान् महायोगी महेश्वरः॥

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

तत्राथ मुञ्चते प्राणान् शिवभक्तिपरायणः। यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते॥

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

सोम उवाच—शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम्। पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनं च नतोऽस्मि॥

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

ममैवान्या परा मूर्तिस्तं शशाङ्क न संशयः। एतद्भक्तानां लिङ्गार्च्छकानां च मम सर्वदा॥

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा। ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः प्रादुरभवत्॥

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा। सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे॥

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया। दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम्॥

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत । सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः । अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत । गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः । सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः । एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

पूर्वकर्मप्रेरितो ग्राहो वैरबन्धमनुस्मरन् । गजस्य पादं सुदृढं जग्राह, गजोऽपि विषाणेन तं ताडयामास ॥

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

स गजः ग्राहं विव्याध; सोऽपि तं तज्जलेऽकर्षयत् । तयोः परस्परविकर्षणैः अनेकाब्दं युद्धं समभवत् ॥

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

बहुभिराकर्षणैः परस्परं दन्तभेदैश्च । मत्सरग्रस्तौ तौ एवं सततं प्रयुध्येताम् ॥

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

तेन विज्ञापितो देवो भगवान् भक्तवत्सलः । सुदर्शनेन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

पुनः पुनः क्षिप्ताः शिलाः धरे सङ्घट्टयन् । चक्रसङ्घट्टनात् शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः अभवन् ॥

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

तस्मिन्मम परमे क्षेत्रे ते खलु बाहुल्येन बभूवुः। वज्रकीटचिह्नैः ज्ञातानि तेषां सन्ततानि विलोकय॥

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

त्रिवेणीं प्रति त्वया सन्देहः न कर्तव्यः, सुन्दरी। एवं ते त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा परिकीर्तितः॥

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

यदा च भरतो राजा पुलस्त्याश्रमान्तिके स्थित्वा विष्णुं पर्यचरद् भक्त्या त्रिजलेशं चापूजयत्॥

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

ततःप्रभृति भरतेनारतिः स्फुटमासीद्। पुनश्च मृगदेहान्ते स भरतो जडोऽभवत्॥

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः। यस्य सम्पूजनाद् भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते॥

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

शालग्रामे परे क्षेत्रे यदा अहं सुभगे स्थितः । तत्र मां ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे मही ॥

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

ततो भक्तकृपावेशात् क्षिप्तवान् तत्सुदर्शनम् । प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् । यत्र यत्र भ्रमति तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चक्रमयं त्वभूत् । ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह । हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

शालग्रामस्वरूपेण यत्राहं स्वयमेव स्थितः। तत्स्थानं स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्दप्रदम्॥

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः स्थितवान्। तद्दिनादेतत्स्थानं हरिहरप्रभमिति ख्यातम्॥

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

देवानामाटनात् चैव ‘देवाट’ इति संज्ञितम्। तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते॥

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः। मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान्॥

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि। पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः॥

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

स एव महायोगी योगसिद्धिप्रदायकः । त्रिधारकतीर्थे परमं पीठमासाद्योपविष्टः ॥

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

त्रिजटाभ्यः स्तिस्रो धाराः परमाद्भुताः समभवन् । गङ्गा यमुना चैव पुण्या सरस्वती च ॥

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः । स्वभक्तानां ज्ञानं ददाति येन संसारात् प्रमुच्यते ॥

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

तीर्थे त्रिधारे स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् । तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

कदाचित् शिवरात्र्यां तु भक्तैः कृतपूजामहोत्सवे । विविधैर्नैवेद्यैः सुसंस्कृतैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन् बुभुक्षिताः । गृहीत्वान्नं तु तत् काकः तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे । तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

हंसतीर्थमिति प्रोचुः ततः प्रभृति सत्तम । ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः । अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे । आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥