Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

ഇപ്പോൾ സോമേശ്വരാദി ലിംഗങ്ങൾ, മുക്തിക്ഷേത്രം, ത്രിവേണി മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം ആരംഭിക്കുന്നു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—മന്ദാരമാഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ച ധർമ്മകാമിനിയായ വസുന്ധര പരമ വിസ്മയത്തിലായി വീണ്ടും മാധവനോടു ചോദിച്ചു.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

ധരണി പറഞ്ഞു—ദേവപ്രസാദത്താൽ ഞാൻ മന്ദാരത്തിന്റെ വർണ്ണനം ശ്രവിച്ചു. ഹേ വിഷ്ണുവേ, മന്ദാരത്തേക്കാൾ പരമമായ ആ സ്ഥലം നിങ്ങൾ പറഞ്ഞുതരേണ്ടതാണ്.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവീ, നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതു തത്ത്വത്തോടെ ശ്രവിക്ക. ‘ശാലഗ്രാമം’ എന്നു സ്മൃതമായ എന്റെ ഗുഹ്യരഹസ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

ഹേ ഭൂമീ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ യദുക്കളുടെ സാന്ദ്രമായ കുലസമൂഹത്തിനിടയിൽ ‘ശൂര’ എന്നു ഖ്യാതനായ ഒരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൻ യദുവംശവർധകൻ ആയിരുന്നു.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

അവന്റെ പുത്രൻ മഹാഭാഗൻ, സകല ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിലും പരായണൻ ആയിരുന്നു. ആ ഗൃഹത്തിൽ വസുദേവൻ ജനിച്ചു; അദ്ദേഹം യാദവകുലത്തിന്റെ ഉന്നതധ്വജമായിരുന്നു.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

ഹേ വസുധേ! അവന്റെ ഭാര്യ ദേവകി എന്ന നാമത്താൽ പ്രസിദ്ധയായി, സർവ്വാവയവസുന്ദരിയും മനോഹരിയും ശുഭദർശനയുമായിരുന്നു.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

ഹേ മഹാഭാഗേ! നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ അവതരിക്കും; ‘വാസുദേവൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി ദേവന്മാരുടെ ശത്രുക്കളെ മർദിക്കും.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

പിന്നീട് അവിടെ യാദവകുലത്തിന്റെ അധാരനായവൻ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, അവിടെയേ പരമ ബ്രഹ്മർഷി സാലങ്കായനനും സന്നിഹിതനായിരുന്നു.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

എന്നെ മാത്രം ആരാധിക്കുവാൻ അവൻ പത്ത് ദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിച്ചു; പുത്രലാഭത്തിനായി മേരുശിഖരത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

ഹേ ദേവീ! മുമ്പ് സർവ്വയോഗേശ്വരനായ ഈശ്വരനോടൊപ്പം നിലകൊണ്ടിട്ടും, ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് എന്നെ കാണുന്നില്ല.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

ഓ വസുന്ധരേ! പൂർവ്വം ഞാൻ ഈശ്വരനോടൊപ്പം സമമായി ഉണ്ടായിരുന്നു; തപസ്സിൽ നിരതനായ ആ സാലങ്കായനനെ സംബന്ധിച്ചും (ഇതേ സത്യം).

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ, എന്റെ സ്വരൂപത്തോടു ചേർന്ന ദേവൻ ഹരൻ, ആ ശാലഗ്രാമഗിരിയിൽ ശിലാരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

ഞാനും അവിടെയേ നിത്യമായി ഗിരിരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെയുള്ള ശിലകൾ എല്ലാം പൂർണ്ണമായും എന്റെ സ്വരൂപം തന്നേ—സംശയമില്ല.

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

ആ ശിലകൾ പരിശ്രമത്തോടെ പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടവയാണ്—ചക്രലാഞ്ഛിതമായവയെങ്കിൽ അതിലും അധികം; കൂടാതെ ആ ഗിരിയിലെ ദേവാലയത്തിൽ ഹരൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

അവിടെ ‘ശിവനാഭ’മുള്ള ശിലകളും ‘ചക്രനാഭ’മുള്ള ശിലകളും കാണപ്പെടുന്നു; സോമേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിതനായ ആ ഗിരി ശിവരൂപമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

അവിടെ സോമൻ തന്റെ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഉത്തമ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; തന്റെ ശാപനിവൃത്തിക്കായി സത്യമായി ആയിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്തു।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

അതിനുശേഷം അവൻ ശാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി തേജസ്സാൽ പരിപ്ലുതനായി. സ്വന്തം തേജോബലം വീണ്ടെടുത്തു ഗിരിജാപതി (ശിവൻ)നെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

അപ്പോൾ സോമേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് വരദായകനായ ത്ര്യംബകൻ (ശിവൻ) പ്രത്യക്ഷനായി।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

ചന്ദ്രശേഖരൻ, ദിവ്യൻ, സർവ്വദേവന്മാർ നമസ്കരിക്കുന്നവൻ—പിനാകം കൈയിൽ ധരിച്ച ദേവേശൻ—ഭക്തർക്കു അഭയം നൽകുന്നവൻ।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

ത്രിശൂലധാരി, ഡമരു കൊണ്ട് ലസിക്കുന്ന കൈയുള്ളവൻ, വൃഷധ്വജൻ; പലമുഖങ്ങളുള്ള, പലരൂപങ്ങളുള്ള ഭയങ്കര ഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്നവൻ।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

ത്രിപുരഘ്നൻ, മഹാകാലൻ, അന്ധകാദികളെ നിഷൂദിക്കുന്നവൻ—അചലൻ സ്ഥാണു; ഗജചർമം ധരിച്ച്, വ്യാഘ്രചർമം കൊണ്ട് വിഭൂഷിതൻ।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

നാഗഭോഗത്തെ ഉപവീതമായി ധരിച്ച്, രുദ്രാക്ഷമാല ധരിക്കുന്ന പ്രഭു—നിരാകാരനായിട്ടും സർവേശ്വരൻ; ഭക്തന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം സാകാര വിഗ്രഹം സ്വീകരിക്കുന്നു।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

അഗ്നി, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവയാണ് കണ്ണുകളായവൻ; മനസ്സിനും വാക്കിനും അഗോചരൻ; ജടാജൂട്ടത്തിൽ പ്രകടനായവൻ; ഗംഗയാൽ പാപം കഴുകിമാറ്റപ്പെട്ടവൻ।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

കൈലാസനിലയനായ, ഹിമാചലത്തിൽ ആശ്രമമായി സ്ഥിതനായ ശംഭുവിനെ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, ശംഭു അപ്പോൾ ഇന്ദു (സോമ)യോട് വചനം അരുളി।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

“വരം ചോദിക്കൂ—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ—നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളതെന്തും. ഹേ ഗോപതേ, നീ ദുർലഭമായ ദർശനം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

സോമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! നീ വരം നൽകുന്നുവെങ്കിൽ എന്റെ ലിംഗത്തിൽ സദാ വസിക്കണമേ. ഈ ലിംഗഭക്തരുടെ മനോരഥങ്ങൾ നിറവേറ്റണമേ.

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

ദേവദേവൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ ഞാൻ വിഷ്ണുസാന്നിധ്യത്തോടുകൂടെ സദാ വസിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച്, ഹേ ഗോപതേ! ഇന്നുമുതൽ നിന്റെ ഈ (ലിംഗത്തിൽ) ഞാൻ വസിക്കും.

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

ഞാൻ നിനക്കു വരങ്ങൾ നൽകും—നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ വരങ്ങൾ, ‘ശാലങ്കായനക’ എന്ന മുനിയുടെ തപോബലത്താൽ.

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

ഹേ കലാനിധേ (ചന്ദ്രാ)! വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ആലോചിച്ച് ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ഇവിടെ നിലകൊണ്ടു. ശാലഗ്രാമഗിരി വിഷ്ണുവാണ്; ഞാൻ ‘സോമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

ആ രണ്ടു പർവതങ്ങളിലേതായ ശില ‘വിഷ്ണു–ശിവ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. മുൻകാലത്ത് രേവ ചെയ്ത തപസ് ശിവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

‘നിനക്കുപോലെ ഒരു പുത്രൻ എനിക്കുണ്ടാകട്ടെ’ എന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവൾ പ്രാർത്ഥിച്ചു. അവൻ ‘ഞാൻ ആരുടെയും പുത്രനല്ല; ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം?’ എന്ന് ചിന്തിച്ചു.

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

ഹേ മൃഗലാഞ്ഛനധാരീ! റേവയ്ക്ക് നിർബന്ധമായും വരം നൽകണം എന്ന് നിശ്ചയിച്ച്, അവൻ അന്തരാത്മയിൽ പ്രസന്നനായി അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

ഹേ ദേവീ! ലിംഗരൂപത്തിൽ, ഗജാനനനെ മുൻപാക്കി/സഹചാരിയായി, ഞാൻ നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ വസിക്കും; ശിവപ്രിയേ, പുത്രനായി ഭവിക്കും.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

നീ എന്റെ മറ്റൊരു മൂർത്തിയാണ്; ജലമയീ ശിവാ എന്നായി പ്രസിദ്ധ. ശിവ-ശക്തി ഭേദം മൂലം നാം ഇരുവരും ഒരേ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതരാണ്.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

ഇങ്ങനെ വരം ലഭിച്ച റേവാ ഇവിടെ എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് വന്നു; അന്നുമുതൽ, ഹേ ഗോപതേ, ഇത് ‘രേവാഖണ്ഡം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

ഹേ മുനിവര്യാ, ഗണ്ഡകിയും പുരാതനകാലത്ത് പത്തായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്തു. ആദ്യം ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ ആഹാരമാക്കി, പിന്നീടു വായുവിനെ മാത്രം ആഹാരമായി സ്വീകരിച്ചു.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

പ്രണാമിക്കുന്നവരോടു വാത്സല്യമുള്ള അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായി മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു— “ഹേ ഗണ്ഡകീ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്; നിന്റെ തപസ്സിൽ ഞാൻ വിസ്മയിച്ചു, ഹേ നിർമലേ.”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“നിന്റെ അവിച്ഛിന്ന ഭക്തിയാൽ, ഹേ സുവ്രതേ, ഒരു വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക. എന്ത് നൽകണമെന്നു ഉടൻ പറയുക; ഹേ സുന്ദരാംഗിനീ, ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്.”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

അപ്പോൾ ഗണ്ഡകി ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയായ ഭഗവാനെ കണ്ടു ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“അഹോ ദേവാ! യോഗികൾക്കും ദർശനം ദുർലഭമായ നിന്നെ ഞാൻ ദർശിച്ചു. സ്ഥാവരവും ജംഗമവും ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് നിനക്കാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്.”

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

അതിന് ശേഷം നീ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് നിന്നെ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. നിന്റെ ലീലയിൽ വിരിഞ്ഞ ഈ വിശ്വത്തിൽ ഏത് മനുഷ്യൻ സത്യത്തിൽ സ്വതന്ത്രനാകുമോ?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതും പരിധിയതീതവുമായ, ശ്രുതികൾ (വേദങ്ങൾ) ബോധിപ്പിക്കുന്ന ബ്രഹ്മം—അതേ നീയാകുന്നു, ഹേ മഹാവിഷ്ണോ. നിന്നെ അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ വേദവിദ്.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

നിന്റെതുതന്നെ ആ ആദ്യ ജഗന്മാതാവാണ്, പരമശക്തിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നവൾ; അവളെയാണു യോഗമായ, പ്രകൃതി, പ്രധാനം എന്നും പറയുന്നത്.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

പുരുഷൻ നിർഗുണൻ, അവ്യക്തൻ, ചിത്‌സ്വരൂപൻ, നിരഞ്ജനൻ; ആനന്ദസ്വരൂപൻ, ശുദ്ധാത്മാവ്—നിശ്ചയമായും അകർതാ, നിർവികാരൻ.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

സ്വന്തം യോഗമായയിൽ പ്രവേശിച്ച് നീ കർത്തൃത്വം സ്വീകരിച്ചു; എങ്കിലും പ്രകൃതിയാൽ സൃഷ്ടി നടക്കുമ്പോഴും നിന്നെ ദ്രഷ്ടാവും സാക്ഷിയും എന്നു പറയുന്നു.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

സ്വച്ഛമായ സ്ഫടികത്തിൽ ജപാകുസുമത്തിന്റെ വർണം എങ്ങനെ തെളിയുന്നുവോ, അതുപോലെ നിങ്ങളുടെ പ്രകാശത്താൽ നിങ്ങളുടെ ജ്യോതിരൂപം വെളിപ്പെടുന്നു; അതിന് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

ബ്രഹ്മാദികളായ കവിമുനിമാരും യഥാർത്ഥമായി അതിനെ അറിയുന്നില്ല; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ മോഹിതയായ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ നിരഞ്ജന രൂപം എങ്ങനെ അറിയും?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

മൂഢമായ ലോകത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്നു ഞാൻ അല്പം മാത്രമേ അറിയൂ; നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് എന്നെ താങ്ങിയും രൂപപ്പെടുത്തിയും ചെയ്തത്, എങ്കിലും ഞാൻ യോഗ്യ-അയോഗ്യങ്ങളെ നേരിടുന്നു।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ലോകത്തിൽ മഹത്ത്വം ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഓ ഉദാരനേ, അജ്ഞാനവശാൽ ഞാൻ യാചിച്ചതിനെ എനിക്ക് ദാനം ചെയ്യുന്നത് നിങ്ങൾക്കു യുക്തമാണ്।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

നിങ്ങൾ ദീനർക്കു കരുണാലുവാണ്; പ്രഭോ, എന്നോട് ‘ഇല്ല’ എന്നു പറയരുത്. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—“ദേവി, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തോ…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ സുന്ദരനിതംബിനി, എല്ലായ്പ്പോഴും അദേയമായതുപോലും എന്നോടു യാചിക്ക. മനുഷ്യർക്കു ദുർലഭമായതു വേഗം എന്നിൽ നിന്നു ചോദിക്ക।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

എന്റെ ദർശനം ലഭിച്ച ശേഷം ആരുടെ ആഗ്രഹം അപൂർണ്ണമായി നിലനിൽക്കും? പിന്നെ, ഹേ ചന്ദ്രസമാനേ, ലോകങ്ങളെ തരിക്കുന്ന ദേവിയായ ഗണ്ഡകീ പ്രത്യക്ഷയായി।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

അവൾ കൈകൂപ്പി, നമസ്കരിച്ചു, മധുരവചനത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ, നിങ്ങൾ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം എനിക്ക് ദയചെയ്യണം.”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“എന്റെ ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ഹേ വിഷ്ണുവേ, എന്റെ പുത്രനാകുക.” അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ, ഹേ ഗോപതേ, മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

ഇങ്ങനെ ദേവൻ കരുണയാൽ തന്റെ മനസ്സിൽ തന്നെ നിശ്ചയിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ ഗണ്ഡകിയോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവീ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക.”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

ശാലഗ്രാമശിലാരൂപം ധരിച്ചു ഞാൻ നിത്യം നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ വസിക്കും. ഭക്തന്മാർക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകുന്നതിനായി ഞാൻ നിന്റെ ‘പുത്ര’നായി നിലകൊള്ളും॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

എന്റെ സാന്നിധ്യം മൂലം നീ നദികളിൽ അതിശ്രേഷ്ഠയായിരിക്കും—നിന്റെ ദർശനം, സ്പർശനം, സ്നാനം, പാനം, അവഗാഹനം (മുങ്ങൽ) എന്നിവയാൽ മഹാപുണ്യം ലഭിക്കും॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന മഹാപാപം നീ അകറ്റും. യാതൊരാൾ വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവ-ഋഷി-പിതൃ തർപ്പണം ചെയ്യുന്നുവോ॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

അവൻ തന്റെ പിതൃകളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തും; അവരെ ഉദ്ധരിച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കും. സ്വയം എനിക്ക് പ്രിയനായിട്ട് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് ഗമിക്കും॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

എന്റെ ആജ്ഞാകർമ്മങ്ങളിൽ പരായണനായ ഒരാൾ നിനക്കുള്ളിൽ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, അവനും എന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് എത്തും—അവിടെ ചെന്നാൽ പിന്നെ ദുഃഖിക്കുകയില്ല॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

ഇങ്ങനെ ദേവിക്കു വരങ്ങൾ നൽകി അദ്ദേഹം അവിടെയേ തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. അതിനുശേഷം, ഹേ ശശലാഞ്ഛന, ഞങ്ങൾ ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ വസിക്കുന്നു.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

“ഞാൻ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവാണ്; ഭക്തന്റെ ഇച്ഛാനുസാരം സ്വീകരിച്ച രൂപം ധരിച്ചവൻ.” എന്നു പറഞ്ഞ് പ്രഭു ഹരി ദ്വിജപതിയെ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

അദ്ദേഹം നക്ഷത്രപതി (ചന്ദ്രൻ) യുടെ അവയവങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിച്ച് നന്നായി തുടച്ച് ശുദ്ധമാക്കി; ശങ്കരന്റെ കൈകൊണ്ടും അവയെ രോഗരഹിതമാക്കി.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

രാവണൻ പ്രകടമാക്കിയ ഈ ജലധാര അത്യന്തം പുണ്യദായിനിയാണ്. ഇത് ‘ബാണഗംഗ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; ഇതിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പാപം നശിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

സോമേശന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് രാവണന്റെ തപോവനം ഉണ്ട്. അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ വസിച്ചാൽ തപസ്സിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

അവിടെ തന്റെ നൃത്തത്താൽ ദേവേശൻ പ്രസന്നനായി അവനു വരം നൽകി. രാവണന്റെ ആ നൃത്തം മൂലം ആ പർവ്വതം ‘നർത്ത്തനാചലം’ (നൃത്ത-പർവ്വതം) എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

ബാണഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പ്രഭു ബാണേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ, ഗംഗാസ്നാനഫലം ലഭിച്ച് ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

സാലങ്കായനനും വേഗത്തിൽ എന്റെ ആ പരമ പുണ്യക്ഷേത്രമായ ശാലഗ്രാമത്തിൽ അത്യന്തം കഠിനമായ പരമ തപസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

ഹേ വസുന്ധരേ! ഞാൻ നിന്നോട് മറ്റൊരു പരമ രഹസ്യം പറയുന്നു—ആ മുനി തപസ്സിൽ തുടരുമ്പോൾ ‘ഈശ്വരനോടു സമമായ പുത്രനെ ഞാൻ പ്രാപിക്കും’ എന്നു (സങ്കൽപ്പിച്ചു).

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

അവന്റെ പരമാഭിപ്രായം—‘ഞാൻ (അത്തരം പുത്രനെ) പ്രാപിക്കും’—എന്ന് അറിഞ്ഞ മഹേശ്വരൻ ദൃഷ്ടിക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്ന മറ്റൊരു മനോഹര രൂപം ധരിച്ചു.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

യോഗമായയെ ആശ്രയിച്ച് അവൻ സാലങ്കായനന്റെ പുത്രത്വം പ്രാപിച്ചു; എങ്കിലും വലതുവശത്ത് നിന്നിരുന്ന അവനെ മുനി തിരിച്ചറിയാനായില്ല।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

മായയും യോഗവും എന്ന ബലത്തോടെ സമ്പന്നനായ അവൻ ത്രിനേത്രനും കൈയിൽ ശൂലം ധരിച്ചവനും ആയിരുന്നു; രൂപവാനും ഗുണവാനും, ദേഹകാന്തിയിൽ സൂര്യസദൃശനും ആയിരുന്നു।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“എഴുന്നേൽക്കുക, മുനിശാർദൂലാ; നിങ്ങളുടെ മനോരഥം ഫലിച്ചു. നിങ്ങളുടെ വലതംഗത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രനായി ജനിച്ചു—പ്രഭോ, എനിക്ക് ഉപദേശം നൽകുക।”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“‘ഈശ്വരനോടു സമമായ പുത്രനെ പ്രാപിക്കും’ എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ നിങ്ങൾ തപസ് ആരംഭിച്ചു; അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് നിങ്ങളെപ്പോലെ മറ്റാരുമില്ല।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

“ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച് ഞാൻ സ്വയം തന്നെ നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ ജനിച്ചു. തപസ്സിലൂടെ ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയായ ദേവനെ ഞാൻ ആരാധിച്ചു.”

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

നീ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം ഞാൻ നിന്റെ പുത്രനായി ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. നന്ദിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനിയുടെ മുഖം ആനന്ദത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

അതിശയിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—എന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം സത്യമായി ഉദിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഹരി ഇനിയും എന്റെ ദൃഷ്ടിഗോചരനായിട്ടില്ലാത്തത് എങ്ങനെ?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

ഞാൻ അവനെ ദർശിക്കുന്നതുവരെ എന്റെ തപസ് നിർത്തുകയില്ല. അച്യുതന്റെ ദർശനം ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കും.

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

നീയും യോഗബലത്തോടെ വേഗത്തിൽ മഥുരയിലേക്കു പോകുക. അവിടെ എന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിൽ ധനം ഉണ്ട്; ആ പ്രദേശം ഗോവ്രജജനസമൂഹം നിറഞ്ഞതാണ്.

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

അമുഷ്യായണനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് വേഗത്തിൽ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

അപ്പോൾ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് നന്ദി വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. മഥുരയിൽ ചെന്നു ആ ഋഷിയുടെ ആശ്രമം കണ്ടു മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

ഞാനും സാലങ്കായനന്റെ ശിഷ്യനാണ്; എന്റെ പേര് അമുഷ്യായണ. ഹേ സാദോ, എന്റെ ഗുരുവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമമാണ്.

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

ഗുരുവിന്റെ ക്ഷേമവും പറയുക—ആ തപോധനൻ എവിടെയുണ്ട്? നിങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്, ഇവിടെ വരാനുള്ള കാരണമെന്ത്?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

അത് എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക; ഈ അർഘ്യവും സ്വീകരിക്കണം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ അർഘ്യം സ്വീകരിച്ച് വിശ്രമിച്ചു, പിന്നെ ഗുരുവിനെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

അവൻ സംഭവവിവരവും നിങ്ങളുടെ വരവിന്റെ കാരണവും പറഞ്ഞു. പിന്നെ അവനോടൊപ്പം ഗോധനം കൈക്കൊണ്ട് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുശേഷം അദ്ദേഹം ഗണ്ഡകീ നദീതീരത്തെ ആശ്രയിച്ചു; പിന്നെ പതുക്കെ കടന്ന് ത്രിവേണിയിൽ എത്തി ആനന്ദിതനായി।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

ദേവികാ എന്ന നദി ദേവന്മാരുടെയും തപസ്വികളുടെയും പ്രഭാവത്താൽ നിയമാചരണാർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ച് മംഗളമായി ഗണ്ഡകിയോട് ചേർന്നു।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

പുലസ്ത്യ–പുലഹ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ധാരയും ഉണ്ടായിരുന്നു; അതും ഗണ്ഡകിയിൽ ചേർന്നതോടെ ത്രിവേണി ‘ഗണ്ഡകീ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

ആ മഹാതീർത്ഥം ‘കാമികം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; പിതൃകൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയം. അവിടെ ‘ത്രിജലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

ഹേ ദേവീ, ഇത് മുക്തിയും ഭോഗഫലവും നൽകുന്നു; ഇതിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പാപം നശിക്കുന്നു।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

‘വേണീമാധവ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലത്ത് സ്വയം വിഷ്ണു വസിക്കുന്നു—അവിടെ ഗംഗയും യമുനയും, മറ്റൊരു നദിയായ സരസ്വതിയും ഉണ്ട്.

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ, അവിടെ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും പുണ്യസരോവരങ്ങളുടെയും, അതുപോലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും സമാഗമം ഉണ്ട്.

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

എവിടെ സ്നാനം ചെയ്തവർ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു, അവിടെ മരിക്കുന്നവർ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു—ആ തീർത്ഥം ‘തീർത്ഥരാജ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം, കേശവനു പ്രിയം.

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

അത് തന്നെയായ ത്രിവേണി പ്രസിദ്ധമാണ്—പിന്നെ നീ അതിനെ അപൂർവമെന്നു എന്തിന് പ്രശംസിക്കുന്നു? ഹേ വിഷ്ണുവേ, ഈ പരമഗുഹ്യമായ കാര്യം നീ തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്; സംശയമില്ല.

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

ഹേ മഹാഭാഗ, ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് അത് പറയണമേ. കൂടാതെ എന്നോടു കരുണാഭാവത്തോടെ കൃപ ചെയ്യണമേ, ഹേ ദയാനിധേ.

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, ശ്രവിക്കൂ; നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ. നീ ചോദിക്കുന്ന ആ ഗുഹ്യവിഷയം, ഇതിഹാസസഹിതമായ ഈ ശുഭകഥയായി ഞാൻ ഇവിടെ നിനക്കു വിവരിക്കും.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

പുരാതനകാലത്ത് വിഷ്ണു ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, ദേവഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന രമ്യമായ ഹിമാലയ പർവതത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

അതിനുശേഷം തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കെ ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഒരു അതിതീവ്രമായ തേജസ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ചരാചര ലോകങ്ങൾ എല്ലാം ബാധിതമായി.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

അവന്റെ ഉഷ്ണതയിൽ നിന്ന് അവന്റെ കവിളുകളിൽ വിയർപ്പിന്റെ പ്രളയം ഉയർന്നു; അതിൽ നിന്നാണ് ലോകങ്ങളുടെ പാപം ഹരിക്കുന്ന ഒരു ദിവ്യ നദീധാര ജനിച്ചത്.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും ആകാംക്ഷയോടെ ബ്രഹ്മാവിനടുത്തേക്ക് പോയി; വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചു, ആ (അസാധാരണ സംഭവത്തിന്റെ) ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

അവന്റെ മായയാൽ മോഹിതനായതിനാൽ ബ്രഹ്മാവിനും അതിനെ അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടൊപ്പം ശങ്കരനെ സമീപിച്ചു.

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

ദേവന്മാരോടൊപ്പം പെട്ടെന്ന് വന്ന് മുന്നിൽ നിന്ന ബ്രഹ്മാവിനെ കണ്ട മഹാദേവൻ അവന്റെ വരവിന്റെ കാരണം ചോദിച്ചു.

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

ബ്രഹ്മാവ് പ്രണാമത്തോടെ നിന്നുകൊണ്ട് മഹാദേവനോട് ചോദിച്ചു—“അത്യന്തം അത്ഭുതമായ മഹാതേജസ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; മഹേശ്വരാ, ഇതെന്ത് അത്ഭുതം?”

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

ഇതിനാൽ ഈ ഭൂമി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു ലോകത്തിൽ കലഹം സംഭവിച്ചു—ഇത് എന്താകാം, ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു, ഇതിന്റെ ഉദ്ഭവം എന്ത്, ഹേ വിഭോ?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

ശിവൻ ഒരു ക്ഷണം ധ്യാനിച്ച് ബ്രഹ്മാദികളോട് പറഞ്ഞു—“ഈ മഹാതേജസ്സിന്റെ ഉദ്ഭവവും അതിന്റെ മഹിമയും ഞാൻ നിങ്ങളെ കാണിക്കും.”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

ദേവന്മാരോടും തന്റെ ഗണങ്ങളോടും കൂടിയ പ്രഭു സോമൻ, മഹത്തായ തപസ്സോടെ വസിക്കുന്ന ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഇരിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

അപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രീതനായ ശംഭു പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു—‘ജഗത്തുകളുടെ പ്രഭുവേ, സൃഷ്ടികർത്താവേ! ഏതു ആഗ്രഹത്താൽ നീ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു?’

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

നീ സർവ്വാധാരനും അഖിലാധ്യക്ഷനും ആകുന്നു; നിനക്കു ദുർലഭമെന്നത് എന്ത്? ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജഗത്പ്രഭു നമസ്കരിച്ചു മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

ഹേ ജഗത്പതേ! നിന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചതിനാൽ ഞാൻ കൃതാർത്ഥനായി।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

ശിവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! ഇത് മുക്തിക്ഷേത്രമാണ്; ഇതിന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവിളിന്റെ (ഗണ്ഡ) വിയർപ്പിൽ നിന്ന് നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗണ്ഡകീ ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ സംഭവിക്കേണ്ടത് നിശ്ചയമായും സംഭവിക്കും—സംശയമില്ല. ഹേ ജഗന്നാഥാ, നീ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതിനാലും നിന്റെ സാന്നിധ്യകാരണമാലും അത് സിദ്ധിക്കും.

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

ഹേ കേശവാ, ഞാൻ ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരും ഋഷികളോടുകൂടെ—എല്ലാ വേദങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും സർവ്വ തീർത്ഥങ്ങളും കൂടി, ഹേ അച്യുതാ—ഇവിടെ സമവേതരായിരിക്കുന്നു.

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

ഹേ ജഗതാം പതേ, ഞങ്ങൾ ഗണ്ഡകീ തീരത്ത് ഇവിടെ സദാ വസിക്കും. ഹേ പ്രഭോ, കാർത്തിക മാസമൊട്ടാകെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

അവൻ സർവ്വ പാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി മോക്ഷത്തിന്റെ ഭാഗഭാക്കാകുന്നു—സംശയമില്ല. ഇത് തീർത്ഥങ്ങളിൽ പരമ തീർത്ഥവും മംഗളങ്ങളിൽ പരമ മംഗളവും ആകുന്നു.

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

ഏത് സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യർക്ക് ഗംഗാസ്നാനഫലം ലഭിക്കുമോ; അതിനെ സ്മരിച്ചതാൽ, ദർശിച്ചതാൽ, സ്പർശിച്ചതാൽ മനുഷ്യൻ നിഷ്പാപനാകുന്നു.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

ഗംഗയെ വിട്ടാൽ ഏത് നദിയെയാണ് ഒരു കന്യയ്ക്ക് തുല്യമായി ലഭിക്കുക? എവിടെയാണോ പരമപുണ്യവതിയായ ഗണ്ഡകി, അവൾ ഭോഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും നൽകുന്നു।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

‘ദേവികാ’ എന്ന പേരിലുള്ള മറ്റൊരു നദി ഗണ്ഡകിയോടൊപ്പം സംഗമിക്കുന്നു; പൂർവകാലത്ത് പുലസ്ത്യനും പുലഹനും അവിടെ പരമതപസ് ചെയ്തു।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രിയെന്നു പറയപ്പെടുന്ന ആ പുണ്യനദി—നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ—ഉദ്ഭവിച്ചു; എവിടെയാണോ യശസ്വിനിയായ ‘ബ്രഹ്മപുത്രി’ ഗണ്ഡകിയുമായി ചേരുന്നത്, ആ സ്ഥലം പ്രശംസിതമാണ്।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

ആ ത്രിവേണി മഹാപുണ്യവതിയാണ്; ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം. ഹേ ധരേ, ആ ക്ഷേത്രം ഒരു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതും പരമാരാധ്യവുമെന്നു അറിയുക।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

പുരാതനകാലത്ത് വേദനിധിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ—ജയനും വിജയനും—യജ്ഞകാര്യത്തിനായി പോയി; കർദമന്റെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ ഒരു രാജാവ് നിയോഗിച്ചിരുന്നു।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

ഹേ സുവ്രതാ! തൃണബിന്ദുവിന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ വെറും ദൃഷ്ടിമാത്രത്താൽ ‘പാപികൾ’ ആയി ജനിച്ചു; എങ്കിലും അവർ യജ്ഞവിദ്യയിൽ അതിനിപുണരും വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞവരുമായിരുന്നു.

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

അവർ രണ്ടുപേരും ഭക്തിയോടെ ഹരിയെ പൂജിച്ചു; അവരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ആ ആരാധനയിൽ തന്നെ നിശ്ചലമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. ആ രണ്ടു പൂജകരോടും കേശവൻ നിത്യം സാന്നിധ്യമായി ഇരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

പൂജാവസരത്തിൽ അദ്ദേഹം ഭക്തിയാൽ എന്നപോലെ വശീകരിക്കപ്പെട്ടവനായി വരങ്ങൾ നൽകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ഒരിക്കൽ മരുത്തൻ ആ രണ്ടു കഴിവുള്ള ദ്വിജന്മാരെ ക്ഷണിച്ചു.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

രാജാവ് യജ്ഞം സമാപ്തമാക്കി അവരെ പൂജിച്ച് വിശേഷമായി ആദരിച്ചു. ദക്ഷിണകളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി വിട്ടയച്ചപ്പോൾ അവർ ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

വിഭജനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ അവർ പരസ്പരം തർക്കിച്ചു മത്സരിച്ചു. അപ്പോൾ മൂത്തവൻ പറഞ്ഞു: “സമമായ വിഭജനം തന്നെ ചെയ്യണം.”

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

വിജയൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“ഇത് നേടിയവനുടേതുതന്നെയാണ് ഇത്.” ജയൻ പറഞ്ഞു—“എന്നെ അശക്തനെന്ന് കരുതി നീ എന്നോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുകയാണോ?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“എന്നോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന നീ മദാന്ധനായ ആനയായി മാറുക!” ഇങ്ങനെ ശാപഫലമായി അവർ രണ്ടുപേരും വേർതിരിഞ്ഞ്—ഒരാൾ ഗ്രാഹം (മുതല), മറ്റാൾ ആന—ആയിത്തീർന്നു.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

ഗണ്ഡകിയിലേ തന്നെ ഒരു ഗ്രാഹം ജനിച്ചു—മുൻജന്മസ്മൃതി നിലനിന്ന ദ്വിജൻ. ത്രിവേണി-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ജയൻ വാസ്തവത്തിൽ മഹാഗജമായി.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

വനത്തിൽ വസിച്ച് ആ ആന കുഞ്ഞാനകളോടും ആനപ്പെൺകളോടും കൂടി കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ അവർക്കു രണ്ടുപേർക്കും അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയി.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

ഹേ ഭൂമീ, ശാപമോഹിതരായ അവർ രണ്ടുപേരും വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഒരിക്കൽ ആ ആന ആനപ്പെൺകളുടെ കൂട്ടം ചുറ്റിനിന്ന നിലയിൽ കുളിക്കാനായി പോയി.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

അനന്തരം, ഹേ വസുന്ധരേ! എന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലുള്ള പിണ്ഡാരക തീർത്ഥത്തിലേക്ക് അവർ പോയി।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

അവിടെ നിന്ന് ലോഹർഗലത്തിലേക്ക് പോയി, അവൻ അവിടെ ആയിരം വർഷം നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

ധരണി പറഞ്ഞു— പ്രയാഗത്തിലെ ‘ത്രിവേണി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന സംഗമസ്ഥാനത്ത് ദേവൻ മഹേശ്വരൻ ‘ശൂലടങ്ക’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്; മറ്റൊരു നാമമായി ‘സോമേശ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

മഹർലോകാദികളായ എല്ലാവരും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വിസ്മയിച്ചു; അതിന്റെ ഉത്ഭവം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, എങ്ങനെയും അവർക്ക് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

സൃഷ്ടിവിധാനം സ്ഥാപിക്കുവാൻ വേണ്ടി എവിടെ വേറിട്ട ആശ്രമസ്ഥലം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടുവോ; അതിന് ശേഷം എവിടെ സൃഷ്ടിയെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്ന സാമർത്ഥ്യം ലഭിച്ചുവോ.

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

നീ എടുത്തതു തിരികെ കൊടുക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ‘ഗ്രഹണം’ എന്ന ബന്ധാവസ്ഥയെ പ്രാപിക്ക. വിജയനും നിശ്ചയമായി പറഞ്ഞു—അതി അന്ധത വന്നാൽ ധനം കൊണ്ടെന്തു പ്രയോജനം?

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

അനേകം തത്ത്വങ്ങൾ പീഡിതമായി ക്ഷയത്തിലേക്ക് പോയി. തുടർന്ന് ജലേശ്വര രാജാവ് ഭഗവാനോട് വിനയത്തോടെ ചോദിച്ചു.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ തേജസ്വി സൂര്യലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു. അവിടെയേ പ്രാണവിയോഗം സംഭവിച്ചാൽ, എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

ഈ ത്രൈധാരിക തീർത്ഥം ത്രിജടകളിൽ (മൂന്ന് ജടകളിൽ) നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്; അവിടെ സാക്ഷാൽ മഹായോഗി മഹേശ്വരൻ ശംഭു നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

അപ്പോൾ അവിടെ ശിവഭക്തിയിൽ പരായണനായവൻ പ്രാണങ്ങളെ വിട്ടൊഴിയുന്നു; യക്ഷലോകം അതിക്രമിച്ച് എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

സോമൻ പറഞ്ഞു—സൗമ്യനും ഉമാകാന്തനും ഭക്തന്മാർക്ക് അനുഗ്രഹം ചെയ്യാൻ കാതരനുമായ ശിവനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; പഞ്ചവദനൻ, നീലകണ്ഠൻ, ത്രിനേത്രൻ—അവനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

ഓ ശശാങ്കാ, സംശയമില്ല—അത് എന്റെ മറ്റൊരു, പരമമായ മൂർത്തിയുതന്നെ. ലിംഗാർച്ചന ചെയ്യുന്ന ഭക്തന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി, എന്റെ ഭക്തർക്കെല്ലാം ഇത് എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ നൂറു ദിവ്യവർഷം തപസ്സു ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഭക്തജനപ്രിയനായ ജഗന്നാഥൻ ഹരി സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

ഈ ലോകം പ്രകൃതിയുടെ ത്രിഗുണങ്ങളാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും അത് മറ്റെങ്ങനെ അല്ല. ഓ ദേവാ, നിന്റെ സാന്നിധ്യമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ കാരണതത്ത്വം നിനക്കുള്ളിൽ സ്ഫുരിക്കുന്നു.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

എപ്പോഴും എന്റെ സംഗമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന നിമ്നഗാ നദി എന്താണ് യാചിച്ചത്? ജനങ്ങൾക്ക് ഭവബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം ലഭിക്കുവാൻ, ചോദിച്ചതുതന്നെ ഞാൻ നൽകും.

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

അവൻ നോക്കി നിൽക്കേ ആ വിധു-സ്വരൂപനായ പ്രഭു അവിടെയേ തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. പിന്നെ സോമേശന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ബാണംകൊണ്ട് നിശ്ചയമായി പർവ്വതം ഭേദിച്ചു.

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

അവൻ എന്റെ തന്നെ ആരാധനയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, അവനെ വന്നവൻ/ഉദ്ഭവിച്ചവൻ എന്നു തിരിച്ചറിയാനായില്ല. പിന്നെ നന്ദി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മഹാദേവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ മുനിയോട് പറഞ്ഞു.

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

അവന്റെ വരവ് അവിടെ കണ്ടു, പേരും ചോദിച്ചു; പിന്നെ അവന്റെ കുശലക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു—വീട്, ധനം, കൂടാതെ ഗോസംപത്ത്/പശുധനം സംബന്ധിച്ചും.

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

അവൻ ത്രിവേണിയെ ചുറ്റി നടന്നു, അവഗാഹനസ്നാനത്തിൽ പരമനിഷ്ഠനായി. പെൺആനകളെ വെള്ളം തളിച്ച്, അവരാൽ തന്നെ തളിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു; വെള്ളം കുടിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

അവൻ സ്വയം അവർക്കു വെള്ളം കുടിപ്പിക്കുകയും, സന്തുഷ്ടഹൃദയത്തോടെ കളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ അവിടെ കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവനു ദൈവയോഗത്താൽ (അടുത്ത സംഭവം സംഭവിച്ചു).

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

പൂർവകാരണങ്ങളാൽ പ്രേരിതനായി വൈരബന്ധം സ്മരിച്ച ഗ്രാഹം (മുതല) ഗജത്തിന്റെ പാദം ദൃഢമായി പിടിച്ചു; ഗജവും തന്റെ ദന്തംകൊണ്ട് അതിനെ പ്രഹരിച്ചു।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

ഗജം ഗ്രാഹത്തെ കുത്തി; എന്നാൽ അത് അവനെ അതേ ജലത്തിലേക്ക് വലിച്ചിഴച്ചു. പരസ്പര വലിച്ചിഴച്ചലുകളാൽ അവരുടെ യുദ്ധം അനേകം വർഷങ്ങൾ നീണ്ടു।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

അനവധി വലിച്ചിഴച്ചലുകളും പരസ്പര ദന്തപ്രഹാരങ്ങളും കൊണ്ട്, അസൂയയും വൈരവും പിടിച്ചിരുന്ന ആ ഇരുവരും ഇങ്ങനെ തുടർച്ചയായി യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

അവൻ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ അറിഞ്ഞ ഭക്തവത്സലനായ ഭഗവാൻ ദേവൻ സുദർശനചക്രംകൊണ്ട് ഗ്രാഹത്തിന്റെ വായ് പിളർത്തി।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

വീണ്ടും വീണ്ടും എറിഞ്ഞ ആ ശിലകൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ച് പരസ്പരം കൂട്ടിയിടിച്ചു; ചക്രത്തിന്റെ ഇടിച്ചിലാൽ ശിലകൾ ചക്രചിഹ്നംകൊണ്ട് ലാഞ്ഛിതമായി।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

നിശ്ചയമായും എന്റെ ആ പരമ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ അവർ വളരെ അധികമായി വർധിച്ചു. വജ്രകീടചിഹ്നങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയപ്പെട്ട അവരുടെ തുടർച്ചയായ പരമ്പര നോക്കുക.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

ഹേ സുന്ദരി, ത്രിവേണിയെക്കുറിച്ച് നീ സംശയം പുലർത്തരുത്. ഇങ്ങനെ ത്രിവേണി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ നിനക്കു വിവരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

പിന്നീട് രാജാവ് ഭരതൻ പുലസ്ത്യ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് താമസിച്ച് ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുവിനെ സേവിക്കുകയും, അവനെ ‘ത്രിജലേശ’—മൂന്നു ജലങ്ങളുടെ അധിപൻ—എന്ന നിലയിൽ പൂജിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

അന്നുമുതൽ ഭരതനിൽ ആസക്തി വ്യക്തമായി ഉദിച്ചു. പിന്നെ മൃഗദേഹത്തിന്റെ അവസാനം (മൃഗജന്മത്തിനു ശേഷം) ആ ഭരതൻ ജഡബുദ്ധിയായി മാറി.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

അവൻ (ഭരതൻ) അതേ രീതിയിൽ പൂജിച്ചതിനാലാണ് അവൻ ‘ജലേശ്വരൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്; അവനെ ഭക്തിയോടെ സമ്യകമായി പൂജിച്ചാൽ യോഗസിദ്ധി ജനിക്കുന്നു.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

ഹേ സുഭഗേ! ഞാൻ ശാലഗ്രാമത്തിലെ പരമ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ എന്നെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ജലേശൻ, ഹേ വസുധേ, എന്നെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

പിന്നീട് ഭക്തനോടുള്ള കരുണാവേശത്തിൽ അവൻ ആ സുദർശനചക്രം എറിഞ്ഞു; അത് ആദ്യം വീണ സ്ഥലമേ ഉടൻ തീർത്ഥമായി.

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

ഭക്തരുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം സുദർശനം നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു; അത് എവിടെയെവിടെ സഞ്ചരിക്കുമോ അവിടെയവിടെ ശിലകൾ അടയാളപ്പെടുന്നു।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

ഇങ്ങനെ ഭ്രമിച്ച് എറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് എല്ലാം ചക്രമയമായി; തുടർന്ന് അവൻ വിധിപൂർവം അഞ്ചു രാത്രികൾ അവിടെ നിലകൊണ്ടു।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

ഗോധനത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവൻ ഹരിക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോയി; ഹരിയാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ ക്ഷേത്രം അതിനാൽ പൂജനീയമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

ഞാൻ സ്വയം ശാലഗ്രാമസ്വരൂപമായി എവിടെ നിലകൊള്ളുന്നുവോ, ആ സ്ഥലം പ്രത്യേകിച്ച് എന്റെ ഭക്തർക്കു പരമാനന്ദം നൽകുന്നതാണ്.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

നന്ദി—ശൂലപാണി—ഗോധനത്തെ മുന്നിൽ നിർത്തി അവിടെ നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, ആ ദിനം മുതൽ ഈ സ്ഥലം ‘ഹരിഹരപ്രഭ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

ദേവന്മാർ അവിടെ സഞ്ചരിച്ചതിനാൽ ഇതിന് ‘ദേവാട’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു; ആ ദേവന്റെ മഹിമയെ ആരാണ് പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയുക?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

ആ ശൂലപാണി ദേവേശൻ ഭക്തർക്കു അഭയം നൽകുന്നവൻ; അചിന്ത്യശക്തിയുള്ള അവനെ മുനികളും ദിവ്യ ഗന്ധർവന്മാരും സേവിക്കുന്നു.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

ആ സ്ഥലത്ത് മഹാദേവൻ—സാക്ഷാൽ ശിവപ്രഭു—നന്ദി-രൂപം ധരിച്ചു സാലങ്കായനകന്റെ പുത്രത്വം പ്രാപിച്ചു.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

അവൻ തന്നേ മഹായോഗി, യോഗസിദ്ധികൾ നൽകുന്നവൻ; ത്രിധാരക തീർത്ഥത്തിൽ പരമ പീഠത്തിൽ ആസീനനായി ഇരിക്കുന്നു।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

മൂന്നു ജടകളിൽ നിന്ന് മൂന്നു പരമ അത്ഭുതധാരകൾ ഉദ്ഭവിച്ചു—ഗംഗ, യമുന, പുണ്യമായ സരസ്വതി।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

ശാലഗ്രാമം എന്ന ക్షേത്രത്തിൽ ഹരി-സേവനത്തിൽ തൽപരനായവൻ തന്റെ ഭക്തർക്കു ജ്ഞാനം നൽകുന്നു; അതിനാൽ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

ത്രിധാരാ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃ-ദേവതകളെ സന്തർപ്പിച്ച് മഹായോഗിയെ അർച്ചിക്കുന്നവൻ വീണ്ടും ജന്മഭാഗിയാകുകയില്ല।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

അതേ സ്ഥലത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ‘ഹംസതീർത്ഥം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ ഒരു അത്ഭുത സംഭവം നടന്നു—അതിലും മഹത്തായതു കേൾക്കുക।

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

ഒരു പ്രാവശ്യം ശിവരാത്രിയുടെ രാത്രിയിൽ, ഭക്തർ നടത്തിയ മഹാപൂജോത്സവത്തിൽ, വിവിധവിധം തയ്യാറാക്കിയ നൈവേദ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് അവർ ആ യോഗിയെ പൂജിച്ചു।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

അവിടെ വിശപ്പുള്ള കാക്കകൾ ആ അന്നത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞിറങ്ങി. ഒരു കാക്ക അന്നം പിടിച്ച് അതോടൊപ്പം പറന്ന് പുറപ്പെട്ടു പോയി।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

അത് പിടിച്ചെടുക്കാൻ മറ്റൊരു കാക്ക ആകാശത്തിൽ ആ കള്ളക്കാക്കയുമായി പൊരുതി. പൊരുതിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവർ ഇരുവരും ആ കുണ്ടിൽ വീണു।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

അവിടെ അവർ ഇരുവരും ഹംസങ്ങളായി മാറി, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയോടെ പുറത്തുവന്നു. ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കണ്ടു അവിടെ കൂടിയ ജനങ്ങൾ വിസ്മയിച്ചു।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ സത്തമാ, അന്നുമുതൽ അവർ അതിനെ ‘ഹംസതീർത്ഥം’ എന്നു വിളിച്ചു; അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥം ‘ഹംസതീർത്ഥം’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

പൂർവകാലത്ത് ആ സ്ഥലം യക്ഷന്മാർ നിർമ്മിച്ചതിനാൽ അത് ‘യക്ഷതീർത്ഥം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനായി യക്ഷലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

ഇങ്ങനെ ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം മഹായോഗിയുടെ പ്രഭാവം മൂലമാണ്. ഞാനും ശിവനും ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി അനുഗ്രഹം ചെയ്യുന്നതിൽ പരായണരാണ്.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

ഹേ വസുധരേ, ഈ ഗുഹ്യമായ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാം നിനക്കു ഞാൻ അറിയിച്ചു. അവിടെ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ആ ‘മുക്തിക്ഷേത്രം’ പന്ത്രണ്ട് യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ഇത് രഹസ്യങ്ങളിൽ പരമ രഹസ്യം; നീ ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?