Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

ଏବେ ସୋମେଶ୍ୱର ଆଦି ଲିଙ୍ଗ, ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର ଓ ତ୍ରିବେଣୀ ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୂତ କହିଲେ—ମନ୍ଦାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଧର୍ମକାମିନୀ ବସୁନ୍ଧରା ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ି ପୁନଃ ମାଧବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

ଧରଣୀ କହିଲେ—ଦେବପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ମନ୍ଦାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣିଛି। ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମନ୍ଦାରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେ ସ୍ଥାନ, ତାହା ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ତାହା ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଶୁଣ। ‘ଶାଳଗ୍ରାମ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ମୋର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

ହେ ଭୂମି, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଯଦୁମାନଙ୍କ ଘନ କୁଳସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ‘ଶୂର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଜଣେ ଥିଲେ; ସେ ଯଦୁବଂଶର ବର୍ଧକ ଥିଲେ।

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ। ସେହି ଗୃହରେ ବସୁଦେବ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ଯାଦବକୁଳର ଉଦ୍ବହ (ମର୍ଯ୍ୟାଦାବାହକ) ଥିଲେ।

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

ହେ ବସୁଧେ! ତାହାର ପତ୍ନୀ ଦେବକୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ, ମନୋହରା ଓ ଶୁଭଦର୍ଶନା ଥିଲେ।

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

ହେ ମହାଭାଗେ! ତୋର ଗର୍ଭରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଅବତରିବି; ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମର୍ଦନ କରିବି।

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

ତାପରେ ସେଠାରେ ଯାଦବକୁଳର ଉଦ୍ବାହକ ସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ସାଲଙ୍କାୟନ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆରାଧନା ପାଇଁ ସେ ଦଶ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ; ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ତପ କଲେ।

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

ହେ ଦେବୀ! ପୂର୍ବେ ସର୍ବଯୋଗେଶ୍ୱର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଇତସ୍ତତଃ ଖୋଜି ମୋତେ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ସମାନଭାବେ ଥିଲି; ତପସ୍ୟାରତ ସେହି ସାଲଙ୍କାୟନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ (ଏହି କଥା ସତ୍ୟ)।

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ମୋର ସ୍ୱରୂପ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଦେବ ହର, ସେହି ଶାଳଗ୍ରାମ ଗିରିରେ ଶିଳାରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଗିରିରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସେଠାର ସମସ୍ତ ଶିଳା ସମଗ୍ରରୂପେ ମୋର ସ୍ୱରୂପ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

ସେହି ଶିଳାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ—ଚକ୍ରଲାଞ୍ଛିତ ହେଲେ ତ ଅଧିକ; ଏବଂ ସେହି ଗିରିର ଦେବାଳୟରେ ହର ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

ସେଠାରେ ‘ଶିବନାଭ’ ଥିବା ଶିଳା ଏବଂ ‘ଚକ୍ରନାଭ’ ଥିବା ଶିଳା ମଧ୍ୟ ମିଳେ; ସୋମେଶ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେହି ଗିରି ଶିବରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

ସେଠାରେ ସୋମ ନିଜ ନାମରେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜ ଶାପ-ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ତପ କଲେ।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

ତାପରେ ସେ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ତେଜରେ ପରିପ୍ଲୁତ ହେଲେ। ନିଜ ତେଜୋବଳ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଗିରିଜାପତି (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

ତେବେ ସୋମେଶ୍ୱରରୁ ବରଦାତା ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ) ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

ଶଶାଙ୍କଶେଖର, ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବଦେବଙ୍କ ନମସ୍କୃତ—ହାତରେ ପିନାକ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବେଶ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ପ୍ରଦାନକାରୀ।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଡମରୁ ଧରି ଲସିତ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ, ବୃଷଧ୍ୱଜ; ନାନାମୁଖୀ, ନାନାରୂପୀ ଭୟଙ୍କର ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ, ମହାକାଳ, ଅନ୍ଧକାଦିଙ୍କ ନିଷୂଦକ—ଅଚଳ ସ୍ଥାଣୁ; ଗଜଚର୍ମରେ ଆବୃତ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

ନାଗଭୋଗକୁ ଉପବୀତରୂପେ ଧାରଣ କରି, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ—ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବେଶ୍ୱର; ଭକ୍ତଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସାକାର ବିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

ଯାହାଙ୍କ ନୟନ ଅଗ୍ନି, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଯିଏ ମନ ଓ ବାଣୀର ଅଗୋଚର; ଜଟାଜୂଟରେ ପ୍ରକଟ; ଯାହାଙ୍କ ପାପ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରା ପରିମାର୍ଜିତ।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

କୈଲାସନିଲୟ ଶମ୍ଭୁ, ହିମାଚଳରେ କୃତାଶ୍ରମ—ଏଭଳି ସ୍ତୁତ ହେବା ପରେ, ଶମ୍ଭୁ ତେବେ ଇନ୍ଦୁ (ସୋମ)ଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

“ବର ଚାହ—ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ତୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି। ହେ ଗୋପତେ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।”

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

ସୋମ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଯଦି ଆପଣ ବର ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଲିଙ୍ଗରେ ସଦା ବସନ୍ତୁ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ମନୋରଥ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

ଦେବଦେବ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହିତ ସଦା ବସୁଛି। ବିଶେଷତଃ, ହେ ଗୋପତି! ଆଜିଠାରୁ ତୁମର ଏହି (ଲିଙ୍ଗରେ) ମୁଁ ନିବାସ କରିବି।

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେବି—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଏମିତି ବର ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ‘ସାଲଙ୍କାୟନକ’ ନାମକ ମୁନିଙ୍କ ତପୋବଳରୁ।

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

ହେ କଲାନିଧି (ଚନ୍ଦ୍ର)! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ରହିଲୁ। ଶାଳଗ୍ରାମଗିରି ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ମୁଁ ‘ସୋମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

ସେଇ ଦୁଇ ପର୍ବତର ଯେ ଶିଳା, ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ‘ବିଷ୍ଣୁ–ଶିବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏବଂ ପୂର୍ବେ ରେବା ଏମିତି ତପ କରିଥିଲେ ଯାହା ଶିବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

‘ତୁମ ପରି ପୁତ୍ର ମୋତେ ହେଉ’ ଏହି ମନୋଭାବରେ ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା। ସେ ଭାବିଲେ—‘ମୁଁ କାହାରି ପୁତ୍ର ନୁହେଁ; ଏବେ କ’ଣ କରିବି?’

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

ହେ ମୃଗଲାଞ୍ଛନଧାରୀ! ରେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବର ଦେବା ଉଚିତ—ଏମିତି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ସେ ତେବେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

ହେ ଦେବୀ! ଲିଙ୍ଗରୂପେ, ଗଜାନନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି/ସହଚର କରି, ମୁଁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ବସିବି; ହେ ଶିବପ୍ରିୟେ, ପୁତ୍ର ହୋଇ ହେବି।

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

ତୁମେ ମୋର ଅପର ମୂର୍ତ୍ତି, ଜଳମୟୀ ଶିବା ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ଶିବ-ଶକ୍ତିର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ସଂସ୍ଥିତ।

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

ଏଭଳି ବର ପାଇ ରେବା ଏଠାରେ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିଲା; ସେହି ଦିନଠାରୁ, ହେ ଗୋପତେ, ଏହା ‘ରେବାଖଣ୍ଡ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

ହେ ମୁନି, ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ କାଳରେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଭୋଜନ କରି, ପରେ କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

ପ୍ରଣତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ— “ହେ ଗଣ୍ଡକୀ, ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ବିସ୍ମିତ, ହେ ନିର୍ଦୋଷେ।”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“ତୁମ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା, ହେ ସୁବ୍ରତେ, ଏକ ବର ଚୟନ କର। କ’ଣ ଦେବା ଉଚିତ ଶୀଘ୍ର କହ; ହେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗିନୀ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ।”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

ତେବେ ଗଣ୍ଡକୀ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ତାପରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“ଅହୋ ଦେବ! ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି। ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି।”

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

ତଦନନ୍ତରେ ତୁମେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲ; ତେଣୁ ତୁମକୁ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୁମ ଲୀଳାରେ ଉନ୍ମୀଳିତ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଏ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବ?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଓ ସୀମାତୀତ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) ବୋଧ କରାଏ—ସେଇ ତୁମେ, ହେ ମହାବିଷ୍ଣୁ। ଯେ ତୁମକୁ ଜାଣେ ସେଇ ସତ୍ୟ ବେଦବିତ୍।

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

ତୁମର ହିଁ ସେଇ ଆଦ୍ୟ ଜଗନ୍ମାତା, ଯାହାକୁ ପରମ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ତାହାକୁ ଯୋଗମାୟା, ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

ପୁରୁଷ ନିର୍ଗୁଣ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିରଞ୍ଜନ; ସେ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା—ନିଶ୍ଚୟ ଅକର୍ତ୍ତା ଓ ନିର୍ବିକାର।

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତୁମେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲ; ତଥାପି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାବେଳେ ତୁମକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସାକ୍ଷୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

ଯେପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ସ୍ଫଟିକରେ ଜପାକୁସୁମର ରଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିରୂପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତାହାକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି କବି-ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ ତାହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ମୁଁ ମୂଢା ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ନିରଞ୍ଜନ ରୂପ କିପରି ଜାଣିବି?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

ମୂଢ ଜଗତର ମଧ୍ୟରେ ରହି ମୁଁ ଅଳ୍ପ ଜାଣେ; ଆପଣ ମୋତେ ଧାରଣ କରି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ-ଅଯୋଗ୍ୟକୁ ସାମ୍ନା କରୁଛି।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଲୋକରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଚାହିଲି। ହେ ଉଦାର, ଅଜ୍ଞାନବଶେ ଯାହା ଯାଚିଛି, ତାହା ମୋତେ ଦେବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

ଆପଣ ଦୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ‘ନା’ ବୋଲି କହିବେ ନାହିଁ। ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଦେବି, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

ଏହେତୁ, ହେ ସୁନ୍ଦର-ନିତମ୍ବିନୀ, ସର୍ବଥା ଅଦେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଯାଚନା କର। ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ମୋଠାରୁ ମାଗ।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

ମୋ ଦର୍ଶନ ପାଇଲା ପରେ କାହାର ମନୋରଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବ? ତାପରେ, ହେ ଚନ୍ଦ୍ରସମାନେ, ଲୋକତାରିଣୀ ଦେବୀ ଗଣ୍ଡକୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

ସେ କରଯୋଡ଼ି, ପ୍ରଣାମ କରି, ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ବର ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“ମୋ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମୋ ପୁତ୍ର ହେଅ।” ତାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ, ହେ ଗୋପତେ, ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

ଏଭଳି ଦେବ କୃପାବଶେ ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଗଣ୍ଡକୀକୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

ଶାଳଗ୍ରାମ-ଶିଳାରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ‘ପୁତ୍ର’ ଭାବେ ରହିବି॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠା ହେବ। ତୁମ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ପାନ ଓ ଅବଗାହନରୁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହେବ॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

ବାଣୀ, ମନ ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାପାପକୁ ତୁମେ ହରିନେବ। ଯେ ଜଣେ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ କରେ॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

ସେ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କରିବ; ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବ। ନିଜେ ମୋର ପ୍ରିୟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯିବ॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

ମମ କର୍ମରେ ପରାୟଣ ଯେ କେହି ତୁମଠାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଧାମକୁ ଯାଏ—ସେଠାକୁ ଯାଇ ଶୋକ କରେନାହିଁ॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

ଏହିପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ସେ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସେହିଦିନଠାରୁ, ହେ ଶଶଲାଞ୍ଛନ, ଆମେ ଏହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ରହୁଛୁ।

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

“ମୁଁ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ; ଭକ୍ତର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗୃହୀତ ଦେହଧାରୀ।” ଏହିପରି କହି ପ୍ରଭୁ ହରି ଦ୍ୱିଜପତିଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

ସେ ନକ୍ଷତ୍ରପତି (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି ସୁଭଳି ପରିଷ୍କାର କଲେ; ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୋଗ କରିଦେଲେ।

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟିତ ଏହି ଜଳଧାରା ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ଏହା ‘ବାଣଗଙ୍ଗା’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

ସୋମେଶଙ୍କ ପୂର୍ବ ଦିଗଭାଗରେ ରାବଣଙ୍କ ତପୋବନ ଅଛି। ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ରହିଲେ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

ସେଠାରେ ନିଜ ନୃତ୍ୟଦ୍ୱାରା ଦେବେଶ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାହାକୁ ବର ଦେଲେ। ରାବଣଙ୍କ ସେଇ ନୃତ୍ୟରୁ ସେ ପର୍ବତ ‘ନର୍ତ୍ତନାଚଳ’ (ନୃତ୍ୟ-ପର୍ବତ) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

ବାଣଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ବାଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ପାଇ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

ସାଲଙ୍କାୟନ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ରେ ମୋର ସେଇ ପରମ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଶାଳଗ୍ରାମରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଓ ପରମ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପରମ ଗୁହ୍ୟ କଥା କହୁଛି—ସେ ମୁନି ତପ କରୁଥିବାବେଳେ (ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ) ‘ମୁଁ ଈଶ୍ୱର ସମାନ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି’।

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

ତାଙ୍କର ସେଇ ପରମ ଭାବ—‘ମୁଁ (ଏପରି ପୁତ୍ର) ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି’—ଜାଣି ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

ଯୋଗମାୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେ ସାଲଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ତଥାପି ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତାକୁ ମୁନି ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

ମାୟା ଓ ଯୋଗବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସେ ତ୍ରିନେତ୍ର ଏବଂ ହସ୍ତେ ଶୂଳଧାରୀ; ରୂପବାନ୍, ଗୁଣବାନ୍, ଦେହକାନ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଥିଲା।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“ଉଠ, ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ; ତୋର ମନୋରଥ ସଫଳ ହୋଇଛି। ତୋର ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗରୁ ମୁଁ ତୋର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅ।”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“‘ଇଶ୍ୱର ସମାନ ପୁତ୍ର ପାଇବି’ ଭାବି ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲ; ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ତୁମ ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

“ଏପରି ବିଚାର କରି ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତୁମ ପାଖରେ ଜନ୍ମିଛି। ତପସା ମୁଁ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଛି।”

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

ତୁମେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଛ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ନନ୍ଦିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁନିଙ୍କ ମୁଖ ହର୍ଷରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ସେ କହିଲେ—ଯଦି ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉଦିତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ହରି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କାହିଁକି ହେଲେ ନାହିଁ?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ତପ ଥମିବ ନାହିଁ। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଉଅବଧି ମୁଁ ଏଠି ହିଁ ରହିବି।

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗବଳରେ ଶୀଘ୍ର ମଥୁରାକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ଧନ ଅଛି; ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଗୋବ୍ରଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

ଅମୁଷ୍ୟାୟଣକୁ ସହ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ।

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

ତେବେ ଆଜ୍ଞା গ্ৰହଣ କରି ନନ୍ଦୀ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲା। ମଥୁରାକୁ ଯାଇ ସେଇ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ଆଗେ ବଢ଼ିଲା।

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସାଲଙ୍କାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ; ମୋର ନାମ ଅମୁଷ୍ୟାୟଣ। ହେ ସାଧୁ, ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ସର୍ବତ୍ର କୁଶଳ।

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

ଗୁରୁଙ୍କ କୁଶଳ ମଧ୍ୟ କୁହ—ସେ ତପୋଧନ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

ସେ କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ, ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ଏମିତି କୁହାଯାଉଥିବାରୁ ସେ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ ବିଶ୍ରାମ କଲା, ପରେ ଗୁରୁ ବିଷୟ କହିଲା।

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

ସେ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏବଂ ତୁମ ଆଗମନର କାରଣ କହିଲା। ତାପରେ ସେଇ ଲୋକ ସହିତ ଗୋଧନ ଗ୍ରହଣ କରି ଯାତ୍ରା କଲା।

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

କିଛି ଦିନ ପରେ ସେ ଗଣ୍ଡକୀ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲା; ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପାର ହୋଇ ତ୍ରିବେଣୀକୁ ପହଞ୍ଚି ହର୍ଷିତ ହେଲା।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

ଦେବିକା ନାମକ ନଦୀ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ନିୟମାଚରଣାର୍ଥେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଶୁଭରୂପେ ଗଣ୍ଡକୀରେ ମିଶିଗଲା।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ପୁଲହ ଆଶ୍ରମରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଧାରା ଥିଲା; ସେହି ଧାରା ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ଡକୀରେ ମିଶିଗଲା, ତେଣୁ ତ୍ରିବେଣୀ ‘ଗଣ୍ଡକୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

ସେଇ ମହାତୀର୍ଥ ‘କାମିକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ସେଠାରେ ‘ତ୍ରିଜଲେଶ୍ୱର’ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

ହେ ଦେବୀ, ଏହା ମୁକ୍ତି ଓ ଭୋଗ ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ‘ବେଣୀମାଧବ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜିତ—ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ ଅଛି।

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

ମୋ ଶୁଣାନୁସାରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପବିତ୍ର ସରୋବରମାନଙ୍କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସମାବେଶ ଅଛି।

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକେ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ସେଇ ତୀର୍ଥ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ।

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

ସେଇ ତ୍ରିବେଣୀ ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତେବେ ତୁମେ ତାକୁ ଅପୂର୍ବ ବୋଲି କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ତୁମେ କହିଛ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

ହେ ମହାଭାଗ, ଲୋକମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି କରୁଣାବୁଦ୍ଧି ରଖି କୃପା କରନ୍ତୁ, ହେ ଦୟାନିଧି।

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁ ଯେ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ପଚାରୁଛୁ, ତାହାର ଇତିହାସସହିତ ଏହି ଶୁଭ କଥା ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବି।

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଇଚ୍ଛାରେ, ଦେବଗଣସେବିତ ରମ୍ୟ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ତପ କଲେ।

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

ତାପରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗତ ହେଲାପରେ ଏକ ତୀବ୍ର ତେଜ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଯାହାରେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

ତାଙ୍କ ଉଷ୍ମାରୁ ତାଙ୍କ ଗଣ୍ଡଦେଶରେ ଘାମର ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଥିରୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ପାପ ହରଣକାରୀ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀଧାରା ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେହି (ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାର) ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

ତାହାର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ହଠାତ୍ ଆସି ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପଚାରିଲେ।

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଣତ ହୋଇ ଦାଁଡି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ମହାତେଜ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି; ହେ ମହେଶ୍ୱର, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କ’ଣ?”

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ଆଘାତ ପାଇ ଜଗତରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଘଟିଛି—ଏହା କ’ଣ ହୋଇପାରେ, ଏହା କିପରି ଘଟିଲା, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ହେ ବିଭୋ?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

ଶିବ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରି ବ୍ରହ୍ମାଦିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ମହାତେଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ମହିମା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇବି।”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଓ ନିଜ ଗଣସହିତ ପ୍ରଭୁ ସୋମ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜିତ।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

ତେବେ ପରମ ପ୍ରୀତ ଶମ୍ଭୁ ହସିବା ପରି କହିଲେ—‘ହେ ଜଗତ୍କର୍ତ୍ତା, ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ! କେଉଁ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମେ ତପ କରୁଛ?’

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

ତୁମେ ସର୍ବାଧାର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ; ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ? ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଏହା ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର; ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାରେ ଗଣ୍ଡ (ଗାଲ)ର ସ୍ୱେଦରୁ ସରିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣ୍ଡକୀ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

ଯାହାର ଗର୍ଭରେ ଯେ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଆପଣ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ହିଁ ତାହାର କାରଣ।

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

ହେ କେଶବ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବଗଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ—ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

ହେ ଜଗତାଂ ପତେ, ଆମେ ଗଣ୍ଡକୀ ତଟରେ ଏଠାରେ ସଦା ବସିବୁ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ଯେ ନର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନାନ କରିବ, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷର ଭାଗୀ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ।

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କଲେ ନରମାନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ ହୁଏ।

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

ଗଙ୍ଗା ବିନା କେଉଁ ନଦୀ କନ୍ୟାକୁ ସମାନ ଭାବେ ମିଳିପାରିବ? ଯେଉଁଠି ସେ ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଗଣ୍ଡକୀ ଅଛି, ସେଠି ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦାନ କରେ।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

‘ଦେବିକା’ ନାମର ଅନ୍ୟ ଏକ ନଦୀ ଗଣ୍ଡକୀ ସହ ସଙ୍ଗମିତ; ପୂର୍ବେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ପୁଲହ ସେଠାରେ ପରମ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି କଥିତ ସେ ପୁଣ୍ୟ ନଦୀ—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଯେଉଁଠି ସେ ଯଶସ୍ବିନୀ ‘ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରୀ’ ଗଣ୍ଡକୀ ସହ ମିଳେ, ସେ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

ସେ ତ୍ରିବେଣୀ ମହାପୁଣ୍ୟମୟୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ହେ ଧରେ, ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପରମାର୍ଚ୍ଛିତ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

ପୁରାତନ କାଳରେ ବେଦନିଧିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଜୟ ଓ ବିଜୟ—ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଗଲେ; କର୍ଦମଙ୍କ ସେ ଦୁଇ ପୁତ୍ରକୁ ଜଣେ ରାଜା ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

ହେ ସୁବ୍ରତ! ତୃଣବିନ୍ଦୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରରେ ‘ପାପୀ’ ଭାବେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିପୁଣ ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

ସେ ଦୁଇଜଣ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସେହି ଉପାସନାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କେଶବ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଥାଆନ୍ତି।

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

ପୂଜା ସମୟରେ ସେ (ଭଗବାନ) ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଯେନେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏକଥର ମରୁତ୍ତ ସେହି ଦୁଇ କୁଶଳ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

ରାଜା ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜି ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ବିଦାୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

ବିଭାଗ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ବିବାଦ କଲେ। ତେବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କହିଲେ, “ସମାନ ବିଭାଗ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

ବିଜୟ ତାହାକୁ କହିଲା—“ଯେ ଏହା ଲାଭ କରିଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ତାହାର ହିଁ।” ଜୟ କହିଲା—“ମୋତେ ଅସମର୍ଥ ଭାବି ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି କହୁଛ କି?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“ମୋତେ ଏପରି କହୁଥିବା ତୁମେ ମଦାନ୍ଧ ଗଜ ହେଉ!” ଏଭଳି ଶାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍—ଏକ ଗ୍ରାହ (ମଗର) ଓ ଅନ୍ୟ ଗଜ—ହୋଇଗଲେ।

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

ଗଣ୍ଡକୀରେ ହିଁ ଏକ ଗ୍ରାହ ଜନ୍ମିଲା—ପୂର୍ବସ୍ମୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜ। ଏବଂ ତ୍ରିବେଣୀକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଜୟ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଗଜ ହେଲା।

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

ବନରେ ବସି ସେ ଗଜ ଛୋଟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଓ ହାତୀଣୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା।

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

ହେ ଭୂମି, ଶାପରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ଦୁଇଜଣ ବନରେ ବିହରୁଥିଲେ। କେବେ ଏକଥର ସେ ଗଜ ହାତୀଣୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡରେ ଘେରା ହୋଇ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲା।

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

ତତଃ, ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ମୋ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପିଣ୍ଡାରକ ତୀର୍ଥକୁ ସେମାନେ ଗଲେ।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

ସେଠାରୁ ଲୋହର୍ଗଳକୁ ଯାଇ ସେ ତଠାରେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ— ପ୍ରୟାଗରେ ଯେ ସଙ୍ଗମ ‘ତ୍ରିବେଣୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ‘ଶୂଳଟଙ୍କ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ‘ସୋମେଶ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

ମହର୍ଲୋକ ଆଦି ସମସ୍ତେ ସବୁ ଦିଗରେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

ସୃଷ୍ଟି-ବିଧାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥକ ଆଶ୍ରମ-ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏବଂ ତାହା ପରେ ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟି-ବିଧାନର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲାଭ ହେଲା।

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

ତୁମେ ଯାହା ନେଇଛ, ତାହା ଦାନ କରୁନାହ; ତେଣୁ ‘ଗ୍ରହଣ’ର ବନ୍ଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଅ। ବିଜୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କହିଥିଲା—ଅତ୍ୟଧିକ ଅନ୍ଧ ହେଲେ ଧନର କି ଉପକାର?

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ ପୀଡିତ ହୋଇ କ୍ଷୟକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ଜଲେଶ୍ୱର ରାଜା ଭଗବାନଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତେଜସ୍ୱୀ ଜନ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଯଦି ସେଠାରେ ପ୍ରାଣବିୟୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ମୋ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

ଏହି ତ୍ରୈଧାରିକ ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଜଟା (ତିନି ଜଟା) ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଯୋଗୀ ମହେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

ତାପରେ ସେଠାରେ ଶିବଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ ଜନ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଯକ୍ଷଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

ସୋମ କହିଲେ—ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ଯିଏ ସୌମ୍ୟ, ଉମାକାନ୍ତ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଆତୁର; ପଞ୍ଚବଦନ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

ହେ ଶଶାଙ୍କ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ମୋର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ମୂର୍ତ୍ତି। ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସହିତ, ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସଦା ଏମିତି ହିଁ।

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ତପ କଲେ। ତାପରେ ଭକ୍ତଜନପ୍ରିୟ ଜଗନ୍ନାଥ ହରି ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

ଯଦିଓ ଏହି ଜଗତ୍ ପ୍ରକୃତିର ତ୍ରିଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତଥାପି ଏହା ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ହେ ଦେବ, କେବଳ ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟମାତ୍ରରେ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ତୁମରେ ସ୍ଫୁରେ।

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

ନିତ୍ୟ ମୋ ସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ନିମ୍ନଗା ନଦୀ କ’ଣ ଯାଚନା କରିଛି? ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କର ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷ ହେବ, ସେଇ ଯାଚିତ ବସ୍ତୁ ମୁଁ ଦେବି।

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

ସେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେହି ବିଧୁ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ସୋମେଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ବାଣଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ପର୍ବତକୁ ଭେଦିଲେ।

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

ସେ ମୋର ଆରାଧନାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଆଗତ/ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ନନ୍ଦୀ ହସିହସି ମହାଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେହି ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ପଚାରି, କୁଶଳ-କ୍ଷେମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—ଗୃହ, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଗୋଧନ/ପଶୁଧନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

ସେ ତ୍ରିବେଣୀର ଚାରିପାଖେ ଗଲେ, ଆବଗାହନ-ସ୍ନାନରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ। ସେ ହସ୍ତିନୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଛିଟାଯାଉଥିଲେ; ଜଳ ପାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ପିଆଇ, ପ୍ରୀତମନରେ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ। ଏଭଳି ସେଠାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈବଯୋଗରେ (ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ଘଟିଲା)।

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

ପୂର୍ବକର୍ମରେ ପ୍ରେରିତ ଓ ବୈରବନ୍ଧ ସ୍ମରଣ କରି ଗ୍ରାହ (କୁମ୍ଭୀର) ଗଜର ପାଦକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିଲା; ଗଜ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦନ୍ତରେ ତାକୁ ଆଘାତ କଲା।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

ଗଜ ଗ୍ରାହକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସେହି ଜଳରେ ଟାଣିନେଲା। ପରସ୍ପର ଟାଣାଟାଣିରେ ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅନେକ ବର୍ଷ ଚାଲିଲା।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

ବହୁ ଟାଣାଟାଣି ଓ ପରସ୍ପର ଦନ୍ତାଘାତରେ, ଇର୍ଷ୍ୟା-ଦ୍ୱେଷରେ ଗ୍ରସ୍ତ ସେ ଦୁଇଜଣ ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଜ୍ଞାପିତ ହୋଇ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ୍ ଦେବ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ ଗ୍ରାହର ମୁହଁକୁ ଚିରିଦେଲେ।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

ପୁନଃପୁନଃ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେହି ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ି ପରସ୍ପର ଧକ୍କା ଖାଇଲା; ଚକ୍ରର ସଂଘାତରୁ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ଚକ୍ରଚିହ୍ନରେ ଲାଞ୍ଛିତ ହେଲା।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ସେହି ପରମ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେ ବହୁଳ ହେଲେ। ବଜ୍ରକୀଟ ଚିହ୍ନରେ ପରିଚିତ ତାଙ୍କର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଦେଖ।

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତ୍ରିବେଣୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ତ୍ରିବେଣୀ-କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ତୁମକୁ କହାଗଲା।

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଭରତ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସନ୍ନିକଟରେ ରହି ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେବା କଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ‘ତ୍ରିଜଲେଶ’—ତିନି ଜଳର ଅଧିପତି—ରୂପେ ପୂଜିଲେ।

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

ସେହି ସମୟରୁ ଭରତଙ୍କର ଆସକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲା। ପୁନଶ୍ଚ ମୃଗଦେହର ଶେଷରେ (ମୃଗଜନ୍ମ ପରେ) ସେଇ ଭରତ ଜଡବୁଦ୍ଧି ହେଲେ।

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

ସେଇ ଭାବରେ ଭରତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ‘ଜଲେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଯାହାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂଜନ କଲେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

ହେ ସୁଭଗେ! ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଶାଳଗ୍ରାମର ପରମ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲି, ସେଠାରେ ମୋତେ ଚିହ୍ନି ଜଲେଶ, ହେ ବସୁଧା, ମୋର ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

ତାପରେ ଭକ୍ତ ପ୍ରତି କୃପାବେଶରେ ସେ ଏହି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲା; ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ପ୍ରଥମେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତୀର୍ଥ ହେଲା।

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସୁଦର୍ଶନ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲା; ସେ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେଠାସେଠାରେ ଶିଳାମାନେ ଅଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରି ନିକ୍ଷେପିତ ତାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଚକ୍ରମୟ ହୋଇଗଲା; ତାପରେ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଞ୍ଚ ରାତି ସେଠାରେ ରହିଲା।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

ଗୋଧନକୁ ଆଗରେ ରଖି ସେ ହରିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲା; ହରିଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେ କ୍ଷେତ୍ର ତେଣୁ ପୂଜନୀୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଶାଳଗ୍ରାମ-ସ୍ୱରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ସ୍ଥାନ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷତଃ ପରମାନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

ନନ୍ଦୀ—ଶୂଳପାଣି—ଗୋଧନକୁ ଆଗରେ ରଖି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ହରିହର-ପ୍ରଭ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

ଦେବମାନଙ୍କର ସେଠାରେ ଆଟଣା ହେତୁ ଏହା ‘ଦେବାଟ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ସେ ଦେବଙ୍କ ମହିମା କିଏ ହିଁ କହିପାରିବ?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

ସେଇ ଶୂଳପାଣି ଦେବେଶ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦାନ କରନ୍ତି; ଅଚିନ୍ତ୍ୟଶକ୍ତିମାନ୍ ସେ ମୁନି ଓ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ମହାଦେବ—ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ନନ୍ଦୀରୂପ ଧାରଣ କରି ସାଳଙ୍କାୟନକଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

ସେ ନିଜେ ମହାଯୋଗୀ, ଯୋଗସିଦ୍ଧିଦାତା; ତ୍ରିଧାରକ ତୀର୍ଥରେ ପରମ ପୀଠରେ ଆସୀନ ହେଲେ।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

ତିନି ଜଟାରୁ ତିନିଟି ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ଧାରା ଉଦ୍ଭବିଲା—ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

ଶାଳଗ୍ରାମ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହରି-ସେବାରେ ତତ୍ପର ଜନ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

ତ୍ରିଧାରା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି ମହାଯୋଗୀଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବା ଜନ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଭାଗୀ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

ସେହି ସ୍ଥାନର ପୂର୍ବ ଦିଗଭାଗରେ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ସ୍ମୃତ। ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱବାନ, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

ଏକଥର ଶିବରାତ୍ରିର ରାତିରେ, ଭକ୍ତମାନେ କରିଥିବା ମହାପୂଜୋତ୍ସବରେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ସେମାନେ ସେହି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

ସେଠାରେ ଭୁଖା କାଉମାନେ ସେହି ଅନ୍ନ ଉପରେ ଝପଟି ପଡ଼ିଲେ। ଗୋଟିଏ କାଉ ଅନ୍ନଟି ଧରି ସେଥିସହ ଉଡ଼ି ଚାଲିଗଲା।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

ତାହା ଫେରାଇ ନେବାକୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ କାଉ ଆକାଶରେ ସେହି ଚୋର କାଉ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସେହି କୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦୁହେଁ ହଂସ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ବାହାରିଲେ। ସେହି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ଲୋକମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

ଏହିହେତୁ, ହେ ସତ୍ତମ, ସେହି ସମୟରୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କହିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରୁ ସେହି ତୀର୍ଥ ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲା।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

ପୂର୍ବେ ସେ ସ୍ଥାନ ଯକ୍ଷମାନେ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାହା ‘ଯକ୍ଷତୀର୍ଥ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଯକ୍ଷଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

ଏହିପରି ସେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ମହାଯୋଗୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ହୁଏ। ମୁଁ ଓ ଶିବ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାରେ ପରାୟଣ।

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

ହେ ବସୁଧରେ, ଏହି ଗୁହ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସେ ‘ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର’ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ଏହା ଗୁହ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?