Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

ఇప్పుడు సోమేశ్వరాది లింగములు, ముక్తిక్షేత్రము, త్రివేణీ మొదలైన తీర్థముల మహాత్మ్యము ప్రారంభమగుచున్నది. సూతుడు పలికెను—మందార మహాత్మ్యము విని ధర్మకామినియైన వసుంధర పరమ విస్మయమునకు చేరి మరల మాధవుని ప్రశ్నించెను.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

ధరణి పలికెను—దేవప్రసాదముచేత నేను మందార వర్ణనము విన్నాను. ఓ విష్ణూ, మందారమునకన్నా పరమమైన ఆ స్థానమును మీరు చెప్పవలసినది.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

శ్రీవరాహుడు పలికెను—హే దేవీ, నీవు నన్ను అడుగుతున్నదాన్ని తత్త్వముగా వినుము. ‘శాలగ్రామం’ అని ప్రసిద్ధమైన నా గూఢ రహస్యమును నేను వివరించెదను.

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

హే భూమీ, ద్వాపర యుగమున యదువుల కులసమూహము ఘనముగా ఉన్న చోట ‘శూర’ అని ఖ్యాతిగాంచినవాడు ఉండెను; అతడు యదువంశ వర్ధకుడు.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

అతనికి మహాభాగుడైన, సమస్త కర్తవ్యకర్మలలో పరాయణుడైన కుమారుడు కలడు. ఆ గృహమున వసుదేవుడు జన్మించెను; అతడు యాదవకులమునకు గౌరవధ్వజము.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

ఓ వసుధా! అతని భార్య దేవకీ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి, సర్వాంగసుందరి, మనోహరిని, శుభదర్శనముగలది.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

ఓ మహాభాగే! నీ గర్భంలో నేను నిస్సందేహంగా అవతరిస్తాను; ‘వాసుదేవ’గా ఖ్యాతి పొంది దేవతల శత్రువులను మర్దిస్తాను.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

ఆపై అక్కడ యాదవకులాధారుడు స్థిరపడినప్పుడు, అక్కడే పరమ బ్రహ్మర్షి సాలంకాయనుడూ ఉన్నాడు.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

కేవలం నా ఆరాధనార్థం అతడు పది దిశలలో సంచరించాడు; పుత్రార్థంగా మేరుశిఖరంపై ఏకాగ్రుడై తపస్సు చేశాడు.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

ఓ దేవీ! పూర్వం సర్వయోగేశ్వరుడైన ఈశ్వరునితో కలిసి నిలిచియున్నప్పటికీ, ఇటూ అటూ వెదుకుతూ నన్ను చూడలేకపోతున్నాడు.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

ఓ వసుంధరా! పూర్వం నేను ఈశ్వరునితో సమానంగా ఉన్నాను; తపస్సులో నిమగ్నుడైన ఆ సాలంకాయనుని విషయములో కూడా (ఇదే సత్యము).

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

ఆ పవిత్ర క్షేత్రంలో, నా స్వరూపంతో సంయుక్తుడైన దేవుడు హరుడు, ఆ శాలగ్రామ గిరిపై శిలారూపంగా నిలిచియున్నాడు.

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

నేను కూడా అక్కడే నిత్యంగా గిరిరూపంగా నిలిచియున్నాను; అక్కడి శిలలన్నీ సంపూర్ణంగా నా స్వరూపమే—సందేహం లేదు.

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

ఆ శిలలు శ్రద్ధతో పూజించవలసినవి—చక్రలాంఛనమున్నవి అయితే మరింతగా; అలాగే ఆ గిరిపై దేవాలయంలో హరుడు లింగరూపంగా నిలిచియున్నాడు.

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

అక్కడ ‘శివనాభ’ గల శిలలు, అలాగే ‘చక్రనాభ’ గల శిలలు కూడా ఉంటాయి; సోమేశ్వరుడు అధిష్ఠితుడైన ఆ గిరి శివరూపమని స్మరించబడుతుంది.

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

అక్కడ సోముడు తన స్వనామంతో ప్రసిద్ధమైన ఉత్తమ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి, తన శాపనివృత్తి కొరకు నిజముగా వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

ఆపై అతడు శాపమునుండి విముక్తుడై తేజస్సుతో పరిపూర్ణుడయ్యాడు। తన తేజోబలాన్ని తిరిగి పొందిన తరువాత గిరిజాపతి (శివుడు)ని స్తుతించాడు।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

అప్పుడు సోమేశ్వరుని నుండి వరప్రదాత త్ర్యంబకుడు (శివుడు) ప్రత్యక్షమయ్యాడు।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

చంద్రశేఖరుడు, దివ్యుడు, సమస్త దేవతలచే నమస్కృతుడు—పినాకాన్ని చేతబట్టి ఉన్న దేవేశుడు—భక్తులకు అభయప్రదుడు।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

త్రిశూలధారి, డమరుతో లసించే హస్తముగలవాడు, వృషధ్వజుడు; అనేక ముఖాలూ, అనేక రూపాలూ గల భయంకర గణములచే పరివృతుడు।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

త్రిపుర సంహారకుడు, మహాకాలుడు, అంధకాది నిషూదకుడు—అచల స్థాణువు; గజచర్మంతో ఆవరితుడై, వ్యాఘ్రచర్మంతో విభూషితుడు।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

నాగభోగాన్ని యజ్ఞోపవీతంలా ధరించి, రుద్రాక్షమాల ధరించిన ప్రభువు—నిరాకారుడైనా సర్వేశ్వరుడు; భక్తుని ఇচ্ছ ప్రకారం సాకార విగ్రహాన్ని స్వీకరిస్తాడు।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

అగ్ని, చంద్ర, సూర్యమే నేత్రాలుగా కలవాడు; మనస్సు-వాక్కులకు అగోచరుడు; జటాజూటంతో ప్రకాశించినవాడు; గంగ చేత పాపం శుద్ధి పొందినవాడు।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

కైలాసనివాసి, హిమాచలంపై ఆశ్రమంగా స్థితుడైన శంభువును ఇలా స్తుతించినప్పుడు, శంభువు అప్పుడు ఇందు (సోమ)తో వాక్యమును పలికెను।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

“వరాన్ని కోరుకో—నీకు మంగళం కలుగుగాక—నీ మనసులో ఉన్నదేదైనా. హే గోపతే, నీవు దుర్లభమైన దర్శనాన్ని పొందితివి.”

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

సోముడు పలికెను—హే దేవా! నీవు వరం ఇస్తే, నా లింగంలో సదా నివసించుము. ఈ లింగభక్తుల మనోరథాలను నెరవేర్చుము.

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

దేవదేవుడు పలికెను—ఇక్కడ నేను విష్ణుసాన్నిధ్యంతో కూడ సదా నివసిస్తున్నాను. ప్రత్యేకంగా, హే గోపతీ! నేటి నుండి నీ ఈ (లింగంలో) నివసిస్తాను.

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

నేను నీకు వరాలను ప్రసాదిస్తాను—నీకు మంగళం కలుగుగాక—దేవతలకూ దుర్లభమైన వరాలను, శాలంకాయనక అనే ముని తపోబలంతో.

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

హే కలానిధీ (చంద్రా)! విష్ణుతో కలిసి మంత్రించి మేమిద్దరం ఇక్కడ నిలిచాము. శాలగ్రామగిరి విష్ణువే; నేను ‘సోమేశ్వర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడను.

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

ఆ రెండు పర్వతాలకు చెందిన శిల ‘విష్ణు–శివ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి. పూర్వం రేవా చేసిన తపస్సు శివుని సంతృప్తిపరచేది.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

‘నీ వంటి కుమారుడు నాకు కలగాలి’ అనే సంకల్పంతో ఆమె ప్రార్థించింది. అతడు ‘నేను ఎవరి కుమారుడను కాను; ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి?’ అని ఆలోచించాడు.

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

హే మృగలాంఛనధారీ! రేవాకు తప్పక వరం ఇవ్వాలి అని నిర్ణయించి, అతడు అంతరాత్మలో ప్రసన్నుడై అప్పుడు ఇలా పలికాడు.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

హే దేవీ! లింగరూపంలో, గజాననుడు ముందుండగా/సహచరుడిగా, నేను నీ గర్భంలో నివసిస్తాను; హే శివప్రియే, కుమారుడిగా అవతరిస్తాను.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

నీవు నా మరో మూర్తివి, జలమయీ శివా అని ప్రసిద్ధి. శివ-శక్తి భేదం వల్ల మన ఇద్దరం ఒకే స్థలంలో స్థితులమై ఉన్నాము.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

ఈ విధంగా వరం పొందిన రేవా ఇక్కడ నా సాన్నిధ్యానికి వచ్చింది; అప్పటినుంచి, హే గోపతే, ఇది ‘రేవాఖండం’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

ఓ మునివర్యా, గండకీ కూడా పూర్వకాలంలో పదివేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసింది. మొదట ఎండిన ఆకులు భక్షించి, ఆ తరువాత కేవలం వాయువునే ఆహారంగా చేసుకుంది.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

ప్రణతులపై వాత్సల్యమున్న ఆయన ప్రసన్నుడై మధుర వచనములు పలికెను— “ఓ గండకీ, నీపై నేను సంతుష్టుడను; నీ తపస్సు చూసి నేను ఆశ్చర్యపడ్డాను, ఓ నిర్దోషిణీ.”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“నీ అవిచ్ఛిన్న భక్తిచేత, ఓ సువ్రతే, వరం కోరుకో. ఏమి ఇవ్వవలెనో వెంటనే చెప్పు; ఓ సుందరాంగీ, నేను ప్రసన్నుడను.”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

అప్పుడు గండకీ శంఖచక్రగదాధారుడైన ప్రభువును దర్శించి దండవత్ ప్రణామం చేసి, ఆ తరువాత ఆయనను స్తుతించుట ప్రారంభించింది.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“అహో దేవా! యోగులకు కూడా దర్శనమవడం దుర్లభమైన నిన్ను నేను దర్శించాను. స్థావరమూ జంగమమూ అయిన ఈ సమస్త జగత్తును నీవే సృష్టించావు.”

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

ఆ తరువాత నీవు అందులో ప్రవేశించితివి; అందుచేత నీవు ‘పురుషుడు’ అని పిలువబడుచున్నావు. నీ లీలచే వికసించిన ఈ విశ్వంలో ఏ మనిషి నిజంగా స్వతంత్రుడు కాగలడు?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

ఆది అంతములేని, పరిమితికి అతీతమైన బ్రహ్మను శ్రుతులు (వేదాలు) బోధించుచున్నవి; అదే నీవు, ఓ మహావిష్ణూ. నిన్ను ఎరిగినవాడే నిజమైన వేదవిత్తు.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

నీదే ఆ ఆద్య జగన్మాత, పరమశక్తిగా స్మరింపబడుచున్నది; ఆమెనే యోగమాయ, ప్రకృతి, ప్రధానము అని కూడా చెప్పుదురు.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

పురుషుడు నిర్గుణుడు, అవ్యక్తుడు, చిత్స్వరూపుడు, నిరంజనుడు; ఆనందస్వరూపుడు, శుద్ధాత్ముడు—నిశ్చయంగా అకర్త, నిర్వికారుడు.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

నీ స్వీయ యోగమాయలో ప్రవేశించి నీవు కర్తృత్వాన్ని స్వీకరించితివి; అయినను ప్రకృతిచే సృష్టి జరుగుచున్నప్పుడు నీవు ద్రష్టా, సాక్షి అని చెప్పబడుచున్నావు.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

స్వచ్ఛమైన స్ఫటికంలో జపాకుసుమ వర్ణం ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే మీ ప్రకాశం వల్ల మీ జ్యోతిరూపం వెల్లడవుతుంది; ఆ రూపానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

బ్రహ్మాది మహాకవులు, ఋషులు కూడా యథార్థంగా దానిని తెలియరు; అట్లుంటే మోహగ్రస్తురాలైన నేను మీ నిరంజన రూపాన్ని ఎలా గ్రహించగలను?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

మూఢమైన లోకమధ్యంలో నిలిచి నేను కొద్దిపాటి మాత్రమే తెలుసు; మీరు నన్ను ధరించి, మలిచారు, అయినా నేను యోగ్య-అయోగ్యాలను ఎదుర్కొంటూనే ఉన్నాను।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

అందువల్ల మీ ప్రసాదంతో లోకంలో మహత్త్వాన్ని నేను కోరాను. ఓ ఉదారుడా, అజ్ఞానవశంగా నేను యాచించినదాన్ని నాకు దయచేయుట మీకు తగినది।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

మీరు దీనులపై దయగలవారు; ప్రభూ, నాకు ‘లేదు’ అని అనకండి. అప్పుడు భగవంతుడు పలికెను—“దేవి, నీవు ఏది కోరుకుంటావో…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

కాబట్టి, ఓ వరారోహే, సర్వథా ఇవ్వకూడనిదైనా నన్ను అడుగు. మనుష్యులకు దుర్లభమైనదేదైనా త్వరగా నన్ను కోరుము।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

నా దర్శనం పొందిన తరువాత ఎవరి మనోరథం అపూర్ణంగా ఉంటుంది? అప్పుడు, ఓ చంద్రసమానమా, లోకాలను తరింపజేసే దేవి గండకీ ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

ఆమె అంజలి గట్టుకొని, నమస్కరించి, మధురంగా పలికింది—“హే దేవా, మీరు ప్రసన్నులైతే, నేను కోరిన వరం నాకు దయచేయండి.”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“నా గర్భంలో ప్రవేశించి, ఓ విష్ణూ, నా కుమారుడవు కావుము.” అప్పుడు ప్రసన్నుడైన భగవంతుడు, ఓ గోపతే, మనసులో ఆలోచించాడు।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

ఇలా దేవుడు కరుణతో తన మనసులో నిర్ణయించుకొని, ప్రీతితో గండకీని ఉద్దేశించి పలికాడు—“హే దేవీ, నా మాట వినుము.”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

శాలగ్రామ శిలారూపాన్ని ధరించి నేను నిత్యం నీ గర్భంలో నివసిస్తాను. భక్తులకు అనుగ్రహం కలిగించుటకై నీ ‘పుత్ర’త్వంగా నిలిచెదను॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

నా సాన్నిధ్యమువలన నీవు నదులలో అత్యుత్తమమగుదువు—నీ దర్శనం, స్పర్శ, స్నానం, పానం మరియు అవగాహన (మునక) ద్వారా మహాపుణ్యం కలుగును॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

వాక్కు, మనస్సు, కాయము నుండి పుట్టిన మహాపాపాన్ని నీవు తొలగించెదవు. యెవడు విధిపూర్వకంగా స్నానము చేసి దేవ-ఋషి-పితృ తర్పణము చేయునో॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

అతడు తన పితృులను కూడా తృప్తిపరచును; వారిని उद्धరించి స్వర్గమునకు నడిపించును. తానే నా ప్రియుడై బ్రహ్మలోకమునకు గమించును॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

నా ఆజ్ఞాకర్మములలో పరాయణుడైనవాడు నీలో ప్రాణములను విడిచినయెడల, అతడును నా స్థానమునకు చేరును—అక్కడికి వెళ్లిన తరువాత శోకము ఉండదు॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

ఈ విధంగా దేవికి వరాలు ప్రసాదించి ఆయన అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. అప్పటినుంచి, హే శశలాంఛన, మేము ఈ పుణ్యక్షేత్రంలోనే నివసిస్తున్నాము.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

“నేను భగవాన్ విష్ణువును; భక్తుని ఇచ్ఛ ప్రకారం స్వీకరించిన రూపమును ధరించాను.” అని చెప్పి ప్రభువు హరి ద్విజపతిని అనుగ్రహించి స్వీకరించాడు.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

ఆయన నక్షత్రపతి (చంద్రుడు) యొక్క అవయవాలను ప్రకాశింపజేసి శుభ్రపరచాడు; శంకరుని చేతితో కూడ వాటిని నిరోగముగా చేశాడు.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

రావణుడు ప్రकटింపజేసిన ఈ జలధార అత్యంత పుణ్యప్రదం. ఇది ‘బాణగంగా’ అని ప్రసిద్ధి; ఇందులో స్నానం చేస్తే పాపహరణం జరుగుతుంది.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

సోమేశునికి తూర్పు దిశాభాగంలో రావణుని తపోవనం ఉంది. అక్కడ మూడు రాత్రులు నివసిస్తే తపస్సు ఫలము లభిస్తుంది.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

అక్కడ తన నృత్యంతో దేవేశుడు సంతోషించి అతనికి వరం ప్రసాదించాడు. రావణుని ఆ నృత్యం వల్ల ఆ పర్వతం ‘నర్త్తనాచల’ (నృత్య-పర్వతం)గా ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

బాణగంగలో స్నానం చేసి, ప్రభువు బాణేశ్వరుని దర్శించినవాడు గంగాస్నాన ఫలాన్ని పొందుతూ దేవతలవలె స్వర్గంలో ఆనందిస్తాడు.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

సాలంకాయనుడు కూడా త్వరగా నా ఆ పరమ పుణ్యక్షేత్రంలో, శాలగ్రామంలో, అత్యంత తీవ్రమైన పరమ తపస్సును ఆచరించాడు.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

ఓ వసుంధరా! నీకు మరొక పరమ గూఢమైన విషయాన్ని చెబుతాను—ఆ ముని తపస్సు చేస్తూ (ఇలా సంకల్పించాడు) ‘ఈశ్వరునితో సమానమైన కుమారుణ్ని పొందుతాను’ అని.

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

అతని పరమ భావం—‘నేను (అటువంటి కుమారుణ్ని) పొందుతాను’—అని తెలిసికొని దేవుడు మహేశ్వరుడు చూపుకు ఆనందం కలిగించే మరో అందమైన రూపాన్ని ధరించాడు.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

యోగమాయను ఆశ్రయించి అతడు సాలఙ్కాయనుని పుత్రత్వాన్ని పొందెను; అయినా కుడి పార్శ్వమున నిలిచిన అతనిని ముని గుర్తించలేదు।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

మాయా-యోగబలములతో యుక్తుడై, త్రినేత్రుడుగా, చేతిలో శూలమును ధరించినవాడై; రూపవంతుడూ గుణవంతుడూ, దేహకాంతి సూర్యసమానముగా ఉన్నాడు।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“లేచెడు, మునిశార్దూలా; నీ మనోరథము ఫలించింది. నీ కుడి అంగమునుండి నేను నీ కుమారునిగా జన్మించితిని—ప్రభూ, నన్ను శిక్షించుము (బోధించుము).”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“‘ఈశ్వరునితో సమానమైన కుమారుని పొందుదును’ అని నీవు తపస్సు ఆరంభించితివి; అందుచేత నాకు నీతో సమానుడు మరెవ్వరూ లేరు।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

“ఇట్లు విచారించి నేను స్వయమేగా నీకు జన్మించితిని. తపస్సుతో శంఖ-చక్ర-గదాధారియైన దేవుని నేను ఆరాధించితిని।”

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

నీవు పరమ సిద్ధిని పొందితివి; ఎందుకంటే నేను నీ కుమారునిగా ఇక్కడ నిలిచియున్నాను. నందీ మాటలు విని ముని ముఖము ఆనందంతో వికసించింది.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

ఆశ్చర్యపడి అతడు ఇలా అన్నాడు—నా తపస్సు ఫలం నిజంగా కలిగితే, హరి ఇంకా నా దృష్టికి ఎందుకు రాలేదు?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

నేను ఆయనను దర్శించేవరకు నా తపస్సు ఆగదు. అచ్యుతుని దర్శనం కలిగే వరకు నేను ఇక్కడే నివసిస్తాను.

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

నీవు కూడా యోగబలంతో త్వరగా మథురకు వెళ్లు. అక్కడ నా పుణ్య ఆశ్రమంలో ధనం ఉంది; ఆ ప్రాంతం గోవ్రజ జనసమూహంతో నిండియుంది.

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

అముష్యాయణను తీసుకొని త్వరగా ఇక్కడికి తీసుకురా.

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

అప్పుడు ఆజ్ఞను స్వీకరించిన నంది త్వరగా బయలుదేరెను. మథురకు వెళ్లి ఆ ఋషి ఆశ్రమాన్ని దర్శించి ముందుకు సాగెను.

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

నేను కూడా సాలంకాయనుని శిష్యుడను; నా పేరు అముష్యాయణ. ఓ సాధువా, నా గురువు ప్రభావంతో అన్నిచోట్ల క్షేమమే.

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

గురువు క్షేమమును కూడా చెప్పుము—ఆ తపోధనుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? నీవు ఎక్కడి నుండి వచ్చితివి, ఇక్కడికి రావడానికి కారణమేమి?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

అది నాకు విస్తారంగా చెప్పుము; ఈ అర్ఘ్యమును కూడా స్వీకరించుము. అలా చెప్పబడగా అతడు అర్ఘ్యము తీసుకొని విశ్రాంతి చేసి, తరువాత గురువు విషయమును పలికెను.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

అతడు జరిగిన వృత్తాంతమును మరియు నీ రాకకు కారణమును వివరించెను. తరువాత అతనితో కలిసి గోధనమును తీసుకొని బయలుదేరెను.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

కొన్ని దినముల తరువాత అతడు గండకీ నది తీరమునకు చేరి అక్కడ ఆశ్రయమొందెను; ఆపై నెమ్మదిగా దాటి త్రివేణిని చేరి హర్షించెను।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

దేవికా అనే నది దేవతలూ తపస్వులూ ప్రభావముచేత నియమాచరణార్థం ఉద్భవించి శుభముగా గండకీలో కలిసెను।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

పులస్త్య–పులహ ఆశ్రమమునుండి మరొక ప్రవాహము ఉండెను; అది కూడ గండకీలో కలిసినందున త్రివేణి ‘గండకీ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

ఆ మహాతీర్థము ‘కామికం’ అని పిలువబడును; అది పితృదేవతలకు అత్యంత ప్రియము. అక్కడ ‘త్రిజలేశ్వర’ అనే మహాలింగము ప్రతిష్ఠితమై యున్నది।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

హే దేవీ, ఇది ముక్తి మరియు భోగఫలములను ప్రసాదించును; దీని దర్శనమాత్రమునే పాపము నశించును।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

‘వేణీమాధవ’ అని కూడా ప్రసిద్ధమైన చోట, అక్కడ స్వయంగా విష్ణువు నివసిస్తాడు—అక్కడ గంగా, యమునా మరియు మరో నది సరస్వతి ఉన్నాయి.

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

నేను వినిన ప్రకారం, అక్కడ సమస్త దేవతలు, ఋషులు, పవిత్ర సరస్సులు, అలాగే సమస్త తీర్థాల సమాహారం కూడి ఉంటుంది.

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

ఎక్కడ స్నానం చేసినవారు స్వర్గానికి వెళ్తారో, అక్కడ మరణించినవారు మోక్షాన్ని పొందుతారో—ఆ తీర్థం ‘తీర్థరాజ’ అని ప్రసిద్ధి, కేశవునికి ప్రియమైనది.

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

అదే త్రివేణి ప్రసిద్ధమే—అయితే నీవు దానిని అపూర్వమని ఎందుకు ప్రశంసిస్తున్నావు? ఓ విష్ణూ, ఈ పరమ గుహ్య విషయాన్ని నీవే చెప్పావు; సందేహం లేదు.

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

ఓ మహాభాగ, లోకాల హితాన్ని కోరుతూ దానిని చెప్పండి. అలాగే నాపై కరుణాభావంతో కృప చూపండి, ఓ దయానిధీ.

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—హే దేవీ, వినుము; నీకు మంగళం కలుగుగాక. నీవు అడుగుచున్న గూఢ విషయమును, ఇతిహాససహితమైన ఈ శుభకథను ఇక్కడ నీకు వివరించెదను.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

పూర్వకాలమున విష్ణువు లోకహితకాంక్షతో, దేవగణసేవితమైన రమ్య హిమాలయ పర్వతమున తపస్సు చేసెను.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

ఆపై తపస్సులో ఉండగా దీర్ఘకాలము గడిచిన తరువాత, ఒక తీవ్రమైన తేజస్సు ప్రాదుర్భవించింది; దాని వల్ల చరాచర లోకములు ప్రభావితమయ్యాయి.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

ఆయన ఉష్ణతవలన ఆయన గండస్థలములపై చెమట ప్రవాహము ఉద్భవించింది; దానివల్ల లోకపాపహారిణి అయిన ఒక దివ్య నదీధారా జన్మించింది.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

అప్పుడు సమస్త దేవతలు ఉత్సుకతతో బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వెళ్లి, మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరించి, ఆ (అద్భుత విషయము) యొక్క ఉద్భవమును గురించి ప్రశ్నించారు.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

ఆయన మాయచేత మోహితుడై బ్రహ్మకూడా ఆయనను తెలియలేదు. అప్పుడు బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి శంకరుని సమీపించాడు.

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

దేవతలతో కలిసి అకస్మాత్తుగా వచ్చి ఎదుట నిలిచిన బ్రహ్మను చూసి మహాదేవుడు అతని రాకకు కారణం అడిగాడు.

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

బ్రహ్మ నమస్కరించి నిలబడి మహాదేవుని అడిగాడు—“అత్యద్భుతమైన మహాతేజస్సు ప్రత్యక్షమైంది; మహేశ్వరా, ఇది ఏ అద్భుతం?”

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

దీనివల్ల ఈ భూమి దెబ్బతిని జగత్తులో కలత ఏర్పడింది—ఇది ఏమై ఉండవచ్చు, ఇది ఎలా జరిగింది, దీని మూలం ఏమిటి, ఓ విభో?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

శివుడు క్షణం ధ్యానించి బ్రహ్మాది దేవతలకు ఇలా పలికాడు—“ఈ మహాతేజస్సు యొక్క ఉద్భవాన్ని, దాని మహిమను మీకు చూపిస్తాను.”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

దేవులతోను తన గణాలతోను కూడిన ప్రభువు సోముడు, మహత్తపస్సుతో యుక్తుడై ఉన్న భగవాన్ విష్ణువు నివసించే స్థలానికి వెళ్లెను।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

అప్పుడు పరమానందంతో శంభువు చిరునవ్వుతో పలికెను—‘జగత్కర్తవైన జగదీశ్వరా! ఏ కోరికతో నీవు తపస్సు చేస్తున్నావు?’

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

నీవు సర్వాధారుడవు, సమస్తానికి అధిక్షకుడవు; నీకు దుర్లభమేముంది? అని చెప్పగా జగదీశ్వరుడు నమస్కరించి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

హే జగత్పతే! నీ దర్శనం పొందినందున నేను కృతార్థుడనయ్యాను।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

శివుడు పలికెను—హే దేవా! ఇది ముక్తిక్షేత్రము; దీని దర్శనమాత్రమే ముక్తిని ఇస్తుంది. ఇక్కడ గండము (చెంప) స్వేదమునుండి నదులలో శ్రేష్ఠమైన గండకీ ఉద్భవించింది।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

ఆమె గర్భంలో కలగబోయేది నిశ్చయంగా కలుగుతుంది—సందేహమే లేదు. హే జగన్నాథా, నీవు ఇక్కడ స్థితుడై ఉండటం, నీ సాన్నిధ్యమే దానికి కారణం.

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

హే కేశవా, నేను బ్రహ్మను, దేవతలు ఋషులతో కలిసి—అలాగే సమస్త వేదాలు, యజ్ఞాలు, అన్ని తీర్థాలూ, హే అచ్యుతా—ఇక్కడే సమవేతమయ్యాము.

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

హే జగత్పతే, మేము గండకీ నదీ తీరంలో ఇక్కడ సదా నివసిస్తాము. హే ప్రభూ, కార్త్తికమాసమంతా స్నానం చేసే మనిషి, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై మోక్షభాగ్యుడవుతాడు—సందేహం లేదు. ఇది తీర్థాలలో పరమ తీర్థం, మంగళాలలో పరమ మంగళం.

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

ఏ స్థలంలో స్నానం చేయడం వల్ల మనుష్యులకు గంగాస్నాన ఫలం లభిస్తుందో; దానిని స్మరించడం, దర్శించడం, స్పర్శించడం వలన మనిషి పాపరహితుడవుతాడు.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

గంగ లేకుండా ఏ నది కన్యకు సమానమై లభించగలదు? ఎక్కడ ఆ పరమ పుణ్యమయి గండకీ ఉన్నదో, అక్కడ ఆమె భోగమూ మోక్షమూ రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

‘దేవికా’ అనే మరో నది గండకీతో కలిసి సంగమిస్తుంది; పూర్వం పులస్త్యుడు, పులహుడు అక్కడ పరమ తపస్సు చేశారు।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

అప్పుడు బ్రహ్ముని కుమార్తెగా చెప్పబడే ఆ పుణ్యనది—నదులలో శ్రేష్ఠ—ప్రకటించింది; ఎక్కడ ఆ యశస్విని ‘బ్రహ్మపుత్రీ’ గండకీతో కలుస్తుందో, ఆ స్థలం ప్రశంసనీయం।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

ఆ త్రివేణి మహాపుణ్యమయి, దేవతలకు కూడా దుర్లభం. ఓ ధరా, ఆ క్షేత్రం ఒక యోజన విస్తీర్ణమై పరమార్చితమని తెలుసుకో।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

పూర్వకాలంలో వేదనిధి యొక్క ఇద్దరు కుమారులు—జయ, విజయ—యజ్ఞ కార్యార్థం వెళ్లారు; కర్దముని ఆ ఇద్దరు కుమారులను ఒక రాజు నియమించాడు।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

హే సువ్రతా! తృణబిందువు యొక్క ఇద్దరు కుమారులు కేవలం దృష్టిమాత్రంతోనే ‘పాపులు’గా జన్మించారు; అయినా వారు యజ్ఞవిద్యలో అత్యంత నిపుణులు, వేద-వేదాంగాలలో పారంగతులు అయ్యారు.

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

ఆ ఇద్దరూ భక్తితో హరిని పూజించేవారు; వారి ఇంద్రియాలు, మనస్సు ఆ సాధనలోనే స్థిరంగా ఉండేవి. ఆ ఇద్దరు పూజకులకు కేశవుడు నిత్యం సన్నిధిగా ఉంటాడని చెప్పబడింది.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

పూజా సమయంలో ఆయన భక్తిచేత నెరవేరినవాడై వరాలను ప్రసాదిస్తాడని చెప్పబడుతుంది. ఒకసారి మరుత్తుడు ఆ ఇద్దరు నిపుణ బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాడు.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

రాజు యజ్ఞాన్ని ముగించి వారిని పూజించి విశేషంగా సత్కరించాడు. దక్షిణాలతో సంతృప్తిపరచి వారిని పంపివేయగా, వారు ఇంటికి తిరిగి వచ్చారు.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

విభజన చేయడం ప్రారంభించగానే వారు పరస్పరం వాదించుకున్నారు. అప్పుడు పెద్దవాడు, “సమానంగా విభజన చేయాలి” అని అన్నాడు.

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

విజయుడు అతనితో అన్నాడు—“ఇది నిజంగా దీనిని పొందినవాడికే చెందుతుంది.” జయుడు అన్నాడు—“నన్ను అసమర్థుడని భావించి నాతో ఇలా మాట్లాడుతున్నావా?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“నాతో ఇలా మాట్లాడిన నీవు మదంతో అంధుడైన ఏనుగవు కావు!” అని శపించాడు. ఆ శాపఫలంగా వారు ఇద్దరూ వేరువేరుగా—ఒకడు గ్రాహము (మొసలి), మరొకడు మహాగజము—అయ్యారు.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

గండకీ నదిలోనే ఒక గ్రాహము జన్మించాడు—పూర్వస్మృతి కలిగిన ద్విజుడు. మరియు త్రివేణీక్షేత్ర మధ్యలో జయుడు నిజంగా మహాగజమయ్యాడు.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

అడవిలో నివసిస్తూ ఆ ఏనుగు పిల్ల ఏనుగులతోను ఏనుగిణులతోను ఆడుకుంటూ ఉండెను. అప్పుడు వారిద్దరికీ అనేక వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

ఓ భూమీ, శాపమోహితులైన వారు ఇద్దరూ అడవిలో విహరిస్తుండగా, ఒకసారి ఆ ఏనుగు ఏనుగిణుల గుంపుతో చుట్టుముట్టబడి స్నానానికి వెళ్లెను.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

అనంతరం, ఓ వసుంధరా! నా పుణ్యక్షేత్రంలో ఉన్న పిండారక తీర్థానికి వారు వెళ్లిరి।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

అక్కడి నుండి లోహర్గలానికి వెళ్లి, అతడు అక్కడ వెయ్యి సంవత్సరాలు నిలిచియుంటాడు।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

ధరణి పలికెను— ప్రయాగంలో ‘త్రివేణి’ అని పిలువబడే సంగమస్థలంలో దేవుడు మహేశ్వరుడు ‘శూలటంక’ అని ప్రసిద్ధుడు; మరొక నామంగా ‘సోమేశ’ అని కూడా చెప్పబడును।

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

మహర్లోకాది సమస్తులు అన్ని దిశలలో ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు; దాని ఉద్భవాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరినా, ఏ విధంగానూ తెలుసుకోలేకపోయారు।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

సృష్టి విధానాన్ని స్థాపించుటకై ఎక్కడ ప్రత్యేక ఆశ్రమస్థానం ఏర్పాటుచేయబడెనో; మరియు ఆపై ఎక్కడ సృష్టి-విధాన సామర్థ్యం పొందబడెనో।

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

నీవు తీసుకున్నదాన్ని దానం చేయవు; అందువల్ల ‘గ్రహణ’ బంధాన్ని పొందుము. విజయుడుకూడా నిశ్చయంగా అన్నాడు—అతి అంధత్వం కలిగితే ధనంతో ఏమి ప్రయోజనం?

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

అనేక తత్త్వాలు పీడింపబడి క్షయానికి చేరాయి. అప్పుడు జలేశ్వర రాజు భగవంతుని వినయంగా ప్రశ్నించాడు.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

అక్కడ స్నానం చేయుటవలన తేజస్సుగలవాడు సూర్యలోకంలో గౌరవింపబడతాడు. అక్కడే ప్రాణవియోగం కలిగితే, నా లోకంలో గౌరవింపబడతాడు.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

ఈ త్రైధారిక తీర్థం త్రిజటల (మూడు జటల) నుండి ఉద్భవించింది; అక్కడ సాక్షాత్తు మహాయోగి మహేశ్వరుడు శంభువు నిలిచియున్నాడు.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

అప్పుడు అక్కడ శివభక్తికి పరాయణుడైనవాడు ప్రాణాలను విడిచిపెడతాడు; యక్షలోకాన్ని అధిగమించి నా లోకాన్ని పొందుతాడు.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

సోముడు పలికెను—సౌమ్యుడైన, ఉమాకాంతుడైన, భక్తులపై అనుగ్రహించుటకు కాతరుడైన శివునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను; పంచవదనుడు, నీలకంఠుడు, త్రినేత్రుడైన ఆయనకు వందనం।

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

ఓ శశాంకా, సందేహం లేదు—అది నా మరొక, పరమమైన మూర్తియే. లింగార్చన చేసే భక్తులను కూడా కలుపుకొని, నా భక్తులందరికీ ఇది సదా ఇలానే ఉంటుంది.

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

అప్పుడు విష్ణువును ధ్యానిస్తూ ఆమె వంద దివ్య సంవత్సరాలు తపస్సు చేసింది. అనంతరం భక్తజనప్రియుడైన జగన్నాథుడు హరి ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

ఈ జగత్తు ప్రకృతியின் త్రిగుణాలచే సృష్టింపబడుతున్నప్పటికీ అది వేరే విధంగా కాదు. ఓ దేవా, కేవలం నీ సాన్నిధ్యమాత్రంతోనే కారణతత్త్వం నీలో స్ఫురిస్తుంది.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

నిత్యం నా సంగమాన్ని కోరుకునే నిమ్నగా నది ఏమి యాచించింది? ప్రజలకు భవబంధనమునుండి విముక్తి కలిగేలా, అడిగినదాన్నే నేను ప్రసాదిస్తాను.

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

అతడు చూస్తుండగానే ఆ విధు-స్వరూప ప్రభువు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. తరువాత సోమేశుని దక్షిణ భాగంలో బాణంతో నిజంగా పర్వతాన్ని ఛేదించాడు.

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

అతడు అతనిని వచ్చినవాడిగా/ఉద్భవించినవాడిగా గుర్తించలేదు, అయినా అతడు నా ఆరాధనలోనే నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. అప్పుడు నంది నవ్వుతూ మహాదేవుని ఆజ్ఞతో ఆ మునితో పలికెను.

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

అక్కడ అతని రాకను చూసి, అతని పేరును కూడా అడిగి, అతని క్షేమాన్ని విచారించాడు—ఇల్లు, ధనం, అలాగే గోవులు-పశుధనం విషయములోను.

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

అతడు త్రివేణీ చుట్టూ తిరిగాడు, ఆవగాహన-స్నానంలో నిమగ్నుడై. అతడు ఆ ఏనుగుల ఆడవాటిపై నీరు చల్లుతూ, అవి కూడా అతనిపై చల్లగా, నీరు త్రాగుతూ ఉన్నాడు.

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

అతడు స్వయంగా వాటికి నీరు త్రాగించి, ఆనందమనసుతో క్రీడించాడు. ఈ విధంగా అక్కడ క్రీడిస్తూ ఉండగా, అతనికి దైవయోగముచేత (తదుపరి సంఘటన సంభవించింది).

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

పూర్వకర్మప్రేరితుడై వైరబంధాన్ని స్మరించుచు గ్రాహము (మొసలి) గజపు పాదాన్ని బలంగా పట్టుకున్నది; గజమూ తన దంతంతో దానిని కొట్టెను।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

గజము గ్రాహాన్ని గాయపరిచెను; కాని అది అతనిని అదే నీటిలోకి లాగెను. పరస్పర లాగుడుపాట్లతో వారి యుద్ధం అనేక సంవత్సరాలు సాగెను।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

అనేక లాగుడులతోను పరస్పర దంతప్రహారాలతోను, ఈర్ష్యా-ద్వేషగ్రస్తులైన ఆ ఇద్దరూ ఇలానే నిరంతరం యుద్ధం చేసిరి।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

అతని వినతితో తెలిసిన భక్తవత్సలుడైన భగవాన్ దేవుడు సుదర్శన చక్రంతో గ్రాహపు నోరును చీల్చెను।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

పునఃపునః విసిరిన ఆ శిలలు ధరణిపై పరస్పరం ఢీకొన్నవి; చక్రసంఘట్టన వల్ల ఆ శిలలు చక్రచిహ్నంతో లాంఛితమయ్యెను।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

నిజంగా నా పరమ పవిత్ర క్షేత్రంలో వారు విస్తారంగా పెరిగారు. వజ్రకీట చిహ్నాలతో గుర్తించబడిన వారి నిరంతర పరంపరను చూడు.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

ఓ సుందరీ, త్రివేణి విషయమై నీవు సందేహం చేయకూడదు. ఈ విధంగా త్రివేణి క్షేత్ర మహిమ నీకు వివరించబడింది.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

మరియు రాజు భరతుడు పులస్త్య మహర్షి ఆశ్రమ సమీపంలో నివసించి భక్తితో విష్ణువును సేవించి, ఆయనను ‘త్రిజలేశ’—మూడు జలాల అధిపతి—గా పూజించాడు.

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

అప్పటినుంచి భరతునిలో ఆసక్తి స్పష్టంగా కలిగింది. తరువాత మృగదేహాంతంలో (మృగజన్మ అనంతరం) ఆ భరతుడు జడబుద్ధిగా అయ్యాడు.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

అతడే (భరతుడు) ఆ విధంగా పూజించినందున ఆయన ‘జలేశ్వర’ అని స్మరించబడతాడు; మరియు ఆయనను భక్తితో సమ్యకంగా పూజిస్తే యోగసిద్ధి కలుగుతుంది.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

ఓ సుభగే! నేను శాలగ్రామమనే పరమ పుణ్యక్షేత్రంలో నివసించుచుండగా, అక్కడ నన్ను గుర్తించిన జలేశుడు, ఓ వసుధా, నన్ను స్తుతించాడు।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

అనంతరం భక్తునిపై కరుణావేశంతో అతడు ఆ సుదర్శన చక్రాన్ని విసిరెను; అది మొదట పడిన చోటే వెంటనే తీర్థమైంది।

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

భక్తుల రక్షణార్థం నా ఆజ్ఞతో సుదర్శనము నియమింపబడెను; అది ఎక్కడెక్కడ సంచరిస్తుందో అక్కడక్కడ రాళ్లు ముద్రితమవుతాయి।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

ఇలా భ్రమిస్తూ విసిరిన ఆ (చక్రం) వల్ల సమస్తమూ చక్రమయమైపోయెను; అనంతరం అతడు విధిపూర్వకంగా ఐదు రాత్రులు అక్కడ నిలిచెను।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

గోధనాన్ని ముందుగా ఉంచుకొని అతడు హరిక్షేత్రానికి వెళ్లెను; హరి అధిష్ఠితమైన ఆ క్షేత్రము అందువల్ల పూజనీయమని స్మరించబడింది।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

నేను స్వయంగా శాలగ్రామ స్వరూపంగా యెక్కడ స్థితుడనై ఉన్నానో, ఆ స్థలం ప్రత్యేకంగా నా భక్తులకు పరమానందాన్ని ప్రసాదించేది.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

నంది—శూలపాణి—గోధనాన్ని ముందుంచి అక్కడ నిలిచినప్పుడు, ఆ దినం నుంచే ఈ స్థలం ‘హరిహర-ప్రభ’గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

దేవతలు అక్కడ సంచరించినందువల్ల దీనికి ‘దేవాట’ అనే పేరు వచ్చింది; ఆ దేవుని మహిమను ఎవరు పూర్తిగా వర్ణించగలరు?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

ఆ శూలపాణి దేవేశుడు భక్తులకు అభయాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; అచింత్యశక్తిమంతుడైన ఆయనను మునులు మరియు దివ్య గంధర్వులు సేవిస్తారు.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

ఆ స్థలంలో మహాదేవుడు—సాక్షాత్ ప్రభువు శివుడు—నంది రూపాన్ని ధరించి సాలంకాయనకుని కుమారత్వాన్ని పొందాడు.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

ఆయనే మహాయోగి, యోగసిద్ధులను ప్రసాదించువాడు; త్రిధారక తీర్థంలో పరమ పీఠాన్ని ఆశ్రయించి ఆసీనుడయ్యాడు।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

మూడు జటల నుండి మూడు పరమ అద్భుత ధారలు ఉద్భవించాయి—గంగా, యమునా మరియు పుణ్యమైన సరస్వతి।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

శాలగ్రామమనే క్షేత్రంలో హరి-సేవలో నిమగ్నుడైనవాడు తన భక్తులకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; దానివల్ల సంసారబంధం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

త్రిధారా తీర్థంలో స్నానం చేసి పితృదేవతలను తర్పణంతో సంతృప్తిపరచి మహాయోగిని అర్చించినవాడు మళ్లీ జన్మభాగ్యుడు కాడు।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

అదే స్థలానికి తూర్పు భాగంలో ‘హంసతీర్థం’ అని ప్రసిద్ధమైన తీర్థం ఉంది. అక్కడ ఒక విశేష సంఘటన జరిగింది—ఇంకా మహత్తరమైనదాన్ని విను।

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

ఒకసారి శివరాత్రి రాత్రి భక్తులు నిర్వహించిన మహాపూజోత్సవంలో, నానావిధంగా సిద్ధం చేసిన నైవేద్యాలను సమర్పించి ఆ యోగిని పూజించారు।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

అక్కడ ఆకలితో ఉన్న కాకులు ఆ అన్నంపై దూకాయి. ఒక కాకి ఆ అన్నాన్ని పట్టుకొని దానితోనే ఎగిరి వెళ్లిపోయింది।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

దానిని తిరిగి పొందేందుకు మరో కాకి ఆకాశంలో ఆ దొంగ కాకితో పోరాడింది. పోరాడుతుండగా ఆ ఇద్దరూ ఆ కుండలో పడిపోయారు।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

అక్కడ వారు ఇద్దరూ హంసలుగా మారి, చంద్రుని వంటి కాంతితో వెలిగుతూ బయటికి వచ్చారు. ఆ మహద్ఆశ్చర్యాన్ని చూసి అక్కడ కూడిన ప్రజలు విస్మయపడ్డారు।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

అందువల్ల, ఓ సత్తమా, ఆ కాలం నుంచే వారు దానిని ‘హంసతీర్థం’ అని పిలిచారు; ఆ కాలం నుంచే ఆ తీర్థం ‘హంసతీర్థం’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైంది।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

పూర్వము ఆ స్థలము యక్షులచే నిర్మితమైందని, అందువల్ల అది ‘యక్షతీర్థం’ అని స్మరించబడుతుంది. అక్కడ స్నానం చేసిన మనిషి శుద్ధుడై యక్షలోకంలో గౌరవింపబడతాడు.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

ఈ విధంగా ఆ తీర్థపు మహిమ మహాయోగి ప్రభావం వల్లనే. నేను మరియు శివుడు లోకాలపై అనుగ్రహం చేయుటకే పరాయణులము.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

ఓ వసుధరా, ఈ గుహ్యమైన క్షేత్రం గురించి సమస్తమును నీకు వివరించాను. అక్కడి నుండి ప్రారంభమై ఆ ‘ముక్తిక్షేత్రం’ పన్నెండు యోజనాల వరకు విస్తరించింది.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ఇది రహస్యాలలో పరమ రహస్యం; నీవు ఇంకేమి వినదలచుకున్నావు?