Adhyaya 145: The Greatness of the Śālagrāma Sacred Region
Śālagrāma-kṣetra-māhātmya
Sacred-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ethical-Discourse
पृथिवी वराहं पृच्छति—मोक्षप्रदे क्षेत्रे सालङ्कायनस्य तपः किमर्थं कृतम् इति। वराहः कथयति—अद्भुतशालवृक्षसमीपे दीर्घं तपः कृत्वापि देवमायया स मम दर्शनं न लेभे; वैशाखशुक्लद्वादश्यां तु दर्शनं प्राप्य ऋग्यजुःसाममन्त्रैः स्तुतिं चकार, अहं च वृक्षस्य दिक्षु परिभ्रमन् तस्य स्तुतिं शृणोमि। तुष्टो वराहः वरं ददौ—नन्दिकेश्वरनामकं पुत्रं; ततः शालवृक्षस्य गुह्यं स्वरूपं स्वयमेव वराह इति प्रकाशयामास, नानागुह्यतीर्थानां निर्देशं, स्नानव्रतानि, रात्रिवासविधानं, तेषां फलश्रुतिं च निरूपयामास। अन्ते हरिहराभेदभावेन क्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्य, अयोग्येभ्यः नोपदेश इति सावधानतां दत्त्वा, नदीऋतुधर्मसंयुक्तं शीलसंयमपरं धर्म-पर्यावरणाश्रयं क्षेत्रं वर्णयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 145
Verse 1
अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः ॥ किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥
अथ शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् । धरण्युवाच । भगवन्देवदेवेश सालङ्कायनको मुनिः किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः ॥ तप्यमानो यथान्यायं पश्यन् वै सालमुत्तमम् ॥
श्रीवराह उवाच—अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संहितव्रतः । यथान्यायं तप्यमानः स वै सालमुत्तमं ददर्श ॥
Verse 3
अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥ मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥
अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा । मनोज्ञं सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ॥
Verse 4
ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् ॥ ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥
ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् । ददर्श पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम् ॥
Verse 5
ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥ विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥
ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः । विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः ॥
Verse 6
सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥ मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥
सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः । मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ॥
Verse 7
ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरी ॥ वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः ॥
ततः पूर्वपार्श्वे तस्य शालवृक्षस्य, हे सुन्दरी, वैशाखमासस्य द्वादश्यां स मम दर्शनं प्राप्तवान्।
Verse 8
दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः ॥ तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः ॥
तत्र मां दृष्ट्वा स मुनिस्तपस्वी संहितव्रतः वैदिकैः सूक्तैः तुष्टाव, प्रणम्य च पुनःपुनः।
Verse 9
मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥ यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः ॥
मत्तेजसा ताडिताक्षः स शनैः लोचने उन्मील्य, यावत् तत्र मां पश्यति तावत् तपसान्वितः स्तुवन् आसीत्।
Verse 10
स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥ ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः ॥
मत्प्रमुखे स्थित्वा स एवं स्तुवन् मम प्रियोऽभवत्; ततः अहं ऋग्वेदस्य ऋग्भिः स्तूयमानः (तदनन्तरं प्रत्युवाचम्)।
Verse 11
स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ।। ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि ।।
स्तोत्रैः सम्यक् सम्पूज्यमानोऽहं पश्चिमां दिशं गतः; ततः पश्चिमपार्श्वे तत्रैव स्थितोऽहं, हे माधवि।
Verse 12
यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ।। स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम् ।।
यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां दिशं गतः। एवं स्तुवति मुनौ, देवि, अहं चोत्तरां दिशं प्रस्थितवान्॥
Verse 13
तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ।। ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि ।।
तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैर्मुनिर्मां तुष्टावत्। ततः स्तूयमानोऽहं वै ऋषिमुख्येन, सुन्दरि॥
Verse 14
प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ।। साधु ब्रह्मन्महाभाग सालङ्कायन सत्तम ।।
प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा। साधु ब्रह्मन् महाभाग सालङ्कायन सत्तम॥
Verse 15
तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् ।।
तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव। वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान्॥
Verse 16
एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ।। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना ।।
एवमुक्तः स मया मुनिः सालङ्कायनकः। सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना॥
Verse 17
ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संहितव्रतः ।। तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे ।।
ततः स ऋषिः संहितव्रतो देवि मां प्रत्यभाषत— “तवैव आराधनार्थाय, हे हरे, मया तपस्तप्तम्।”
Verse 18
पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ।। इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो ।।
सशैलवनकाननां सर्वां महीं पर्यटामि; इदानीं खलु दृष्टोऽसि, हे चक्रपाणे महाप्रभो।
Verse 19
तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ।। एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन ।।
तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वरसमं सुतम्; एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन।
Verse 20
एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ।। पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता ।।
एवं वरं मुनिना भीमकर्मणा पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घकालं तपस्यता अहं याचितोऽस्मि।
Verse 21
एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥ मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति ॥
एवं तस्य तपस्विनो ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मधुरां गिरमादाय ऋषिं प्रति प्रत्यवोचम्।
Verse 22
चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥ स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान् ॥
मुने, व्रतस्थेन त्वया चिरकालं यद् ध्यायतं, स एव कामस्तव सम्प्राप्तः; तपसा त्वं सिद्धिं प्राप्तवान्।
Verse 23
ईश्वरस्य परा मूर्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर ॥
ईश्वरस्य परा मूर्तिः नन्दिकेश्वर इति नाम्ना, तव दक्षिणाङ्गाद् उद्भूतः पुत्रोऽयं, मुनीश्वर।
Verse 24
संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥ अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च ॥
ब्रह्मन्, तपः संहर; महामुने, शान्तिं गच्छ। अस्य जातस्य कल्पाः सप्त सप्त च, अर्थात् चतुर्दश।
Verse 25
त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥ मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः ॥
विप्रर्षे, त्वं न जानासि—नन्दिकेश्वरः स जातः। मायायोगबलोपेतः स मया गोव्रजे स्थापितः।
Verse 26
मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥ तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः ॥
मथुरायाः समानीय, आमुष्यायणसंज्ञितं, तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः।
Verse 27
तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥ पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥
तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे । पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव ॥
Verse 28
शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥ योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥
शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् । योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः ॥
Verse 29
एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥ माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥
एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् । माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः ॥
Verse 30
एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ॥
एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालङ्कायनकाय वै ।
Verse 31
पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥
पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् । वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः ॥
Verse 32
मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥ शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम् ॥
मम तद् एव स्थानं रोचते—गिरिकूटशिलोच्चये स्थितम्। तत् ‘शालग्राम’ इति ख्यातं, भक्तानां संसारात् मोक्षणप्रदम्॥
Verse 33
तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥ तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम् ॥
तत्र, हे भूमे, मम गुह्यानि वक्ष्यमाणानि शृणु। येभ्यः मनुजाः घोरं संसारसागरं तरन्ति॥
Verse 34
गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ॥ नाद्यापि किञ्चिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ॥
तत्र, हे वसुधे, गुह्यानि तीर्थानि दश पञ्च च। न अद्यापि किञ्चित् जानन्ति; यैः इह स्थिताः मुच्यन्ते॥
Verse 35
तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥ कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि ॥
तत्र ‘बिल्वप्रभ’ नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम्। यशस्विनि, तत्र कुञ्जानि चत्वारि क्रोशमात्रे॥
Verse 36
हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥
हृद्यं तत् परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम्। तत्र नरः अहोरात्रोषितः स्नानं तु कुर्यात्॥
Verse 37
अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥ चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
अश्वमेधस्य फलं प्राप्य मम लोके स मोदते। तस्मिन्क्षेत्रे मम परं रूपं चक्रस्वामीति विख्यातम्॥
Verse 38
चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥ चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति ॥
तत्र चक्राङ्कितशिलाः क्वचित्क्वचिद्दृश्यन्ते। वरवर्णिनि, यत्र सा चक्राङ्किता शिला तिष्ठति॥
Verse 39
तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ताद्योजनत्रयम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
वसुधे, एतद्विद्धि—समन्ताद्योजनत्रयपर्यन्तं विस्तृतम्। त्रिरात्रोपोषितो नरस्तत्र स्नानं कुर्यात्॥
Verse 40
त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्म परायणः ॥
त्रयाणामपि यज्ञानां फलं स निश्चितं प्राप्नोति। अथात्र मम कर्मपरायणः प्राणान्मुञ्चति॥
Verse 41
वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति॥ तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥
वाजपेयस्य फलं प्राप्य मम लोकं स गच्छति। तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम॥
Verse 42
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥
अत्र हिमकूटसमाश्रिताः तिस्रो धाराः पतन्ति। त्रिरात्रोपोषितो नरः तत्र स्नानं कुर्यात्॥
Verse 43
त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम्॥ तथैव मुञ्चते प्राणान्मुक्तसङ्गो गत क्लमः॥
स त्रयाणामपि रात्रीणां निष्कलं फलं प्राप्नोति। तथा मुक्तसङ्गो गतक्लमः प्राणान् मुञ्चति॥
Verse 44
अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते॥ तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते। तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
Verse 45
अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः॥
अत्रैव ह्रदस्रोतः बदरीवृक्षनिःसृतम्। षष्टिकालोषितो नरः तत्र स्नानं कुर्यात्॥
Verse 46
नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥
नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे॥
Verse 47
तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥ श्रूयते शङ्खशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके॥
तत्र मम परं गुह्यं क्षेत्रं शङ्खप्रभं नाम; द्वादश्यामर्धरात्रके शङ्खशब्दोऽपि श्रूयते॥
Verse 48
गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम॥ यत्र वै कम्पते स्रोतः दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥
तस्मिन्मम परमे क्षेत्रे ‘गदाकुण्डम्’ इति ख्यातं; यत्र स्रोतः कम्पते दक्षिणां दिशमाश्रितम्॥
Verse 49
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः॥
त्रिरात्रोपोषितो नरस्तत्र स्नानं कुर्यात्; वेदान्तगानां विप्राणां फलं मानवः प्राप्नोति॥
Verse 50
अथ वै मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः॥ गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते॥
अथ स कृतकृत्यो गुणान्वितः प्राणान् मुञ्चति; महाकायो गदापाणिर्मम लोकं प्रपद्यते॥
Verse 51
पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमा श्रिता ॥
पुनश्च मम परं गुह्यं क्षेत्रम् ‘अग्निप्रभम्’ इति नाम; तत्रैका धारा पतति पूर्वोत्तरसमा श्रिता॥
Verse 52
यस्तत्र कुरुते स्नानं चतुरात्रोषितो नरः ॥ अग्निष्टोमात्पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति मानवः ॥
यः तत्र चतुरात्रं निवसन् स्नानं करोति नरः, स अग्निष्टोमयज्ञात् पञ्चगुणं फलं प्राप्नोति।
Verse 53
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥
अथ यः तत्र मम कर्मसु निष्ठितः प्राणान् मुञ्चति, स अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते।
Verse 54
तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम् ॥
तत्राश्चर्यं महाभागे मया कथ्यमानं शृणु; हेमन्ते तीर्थं उष्णकं, ग्रीष्मे शीतलं भवति।
Verse 55
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्त रात्रोषितो नरः ॥ राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः ॥
तत्र सप्त रात्रं निवसन् नरः स्नानं प्रकुर्वीत; स सुश्रोणि राजा भवति, सवार्युधकलान्वितः।
Verse 56
अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥ स भुक्त्वा राज्यभोज्यानि मम लोकं च गच्छति ॥
अथ वै यः तत्र मम कर्माविनिश्चितः प्राणान् मुञ्चति, स राज्यभोज्यानि भुक्त्वा मम लोकं च गच्छति।
Verse 57
तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ धाराः पञ्चमुखास्तत्र पतन्ति गिरिसंश्रिताः ॥
तत्र देवप्रभं नाम मम परमं गुह्यं क्षेत्रं विद्यते। तत्र गिरिसंश्रिताः पञ्चमुखा धाराः पतन्ति।
Verse 58
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥ चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः ॥
तत्र त्वष्टकालोषितो नरः स्नानं तु यः कुर्यात्। स चतुर्णामपि वेदानां पारं याति न संशयः।
Verse 59
अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥ वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥
अथ तत्र लोभमोहविवर्जितः प्राणान् मुञ्चते यः। वेदकर्म समुत्सृज्य स मम लोके महीयते।
Verse 60
गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥
गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र मम परमं क्षेत्रं विद्यते। अत्र पञ्च धाराः हिमकूटविनिःसृताः पतन्ति।
Verse 61
यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥ याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः ॥
यः नरः तत्र स्नानं कुरुते एकरात्रोषितः। स कृतकृत्यः वै विद्याधरलोकं याति न संशयः।
Verse 62
अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥ भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति ॥
अथात्र प्राणान् मुञ्चति वीतरागो गतक्लमः। वैद्याधरान् भोगान् भुक्त्वा मम लोकं स गच्छति॥
Verse 63
तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥ शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता ॥
तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम। शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता॥
Verse 64
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मानुसारकः ॥ सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥
अथात्र प्राणान् मुञ्चति मम कर्मानुसारकः। सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति॥
Verse 65
गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥ एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥
गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम। एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता॥
Verse 66
तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः ॥ मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुरात्रोषितो नरः। मोदते लोकपालेषु स्वच्छन्दगमनालयः॥
Verse 67
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
अथ तत्र मम कर्मपरायणः प्राणान् मुञ्चन् लोकपालान् अपि परित्यज्य मम लोकं स गच्छति॥
Verse 68
तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ यत्र कान्तासि मे भूमे बलिर्यज्ञविनाशनात् ॥
तत्र वसुन्धरे देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं यत्र हे भूमे बलियज्ञविनाशनात् त्वं मे कान्ता अभवः॥
Verse 69
स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥ अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः ॥
स ह्रदः वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः। अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्लभः॥
Verse 70
तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥ मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः ॥
तस्मिन् महाभागे ह्रदे मम वै नियमोदके चक्राङ्किता मत्स्याः इतस्ततः पर्यटन्ते॥
Verse 71
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्तते ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत् परिवर्तते॥
Verse 72
पश्येति श्रद्धधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः ॥ तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश ॥
‘पश्य’ इति—श्रद्धधानः पश्यति; पापपूरुषो न पश्यति। तस्मिन् देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश (संक्षिप्तोक्त्या) इति गण्यते।
Verse 73
यत्र स्नाता दिवं यान्ति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥
यत्र स्नाताः शुद्धा वाक्कायजैर्मलैर्दिवं यान्ति, तत्र दशरात्रोषितो नरः स्नानं प्रकुर्वीत।
Verse 74
दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥
दशानामश्वमेधानामविकलं फलं प्राप्नोति। अथात्र मयि चिन्तायां व्यवस्थितः प्राणान् मुञ्चति।
Verse 75
अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम ॥
अश्वमेधफलं भुक्त्वा, हे भूमे, मत्समतां व्रजेत्। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि—मम गुह्यं परं क्षेत्रम्।
Verse 76
सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥ दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः ॥
सम्भेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः। दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः।
Verse 77
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥ देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः ॥
गन्धर्वा अप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः । देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः तत्र सन्निहिताः ॥
Verse 78
सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि ॥ नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥
सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरण्ति हि । नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम् ॥
Verse 79
तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥ महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥
तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः । महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः ॥
Verse 80
श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् ॥ नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥
श्वेतगङ्गेति या प्रोक्ता तया सम्भूय सादरम् । नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः ॥
Verse 81
गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥ तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा
गण्डक्याः कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा । तया सम्भेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा ॥
Verse 82
मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥ वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्
मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम्। वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्लभम्॥
Verse 83
यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥ शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति
यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः। शम्भोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति॥
Verse 84
नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥ निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्
नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम्। निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्॥
Verse 85
खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥ नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः
खर्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः। नारिकेलैश्च पूगैश्च चम्पकैर्जम्बुभिर्धवैः॥
Verse 86
नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः ॥ केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्
नारङ्गैर्बदरिभिश्च जम्बीरैर्मातुलुङ्गकैः। केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्॥
Verse 87
कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥ आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च
कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि । आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च ॥
Verse 88
तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे ॥ स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्यॊस्तु संगमे । स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
Verse 89
स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥ माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्
स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् । माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम् ॥
Verse 90
कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः
कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे । विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः ॥
Verse 91
यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥ यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥
यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् । यत्किञ्चित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत् ॥
Verse 92
भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥ गङ्गायमुनयोऱ्यद्वत्सङ्गमो मर्त्यदुर्लभः ॥
हे भूमे, तस्य पुरुषस्य सर्वान् अपराधान् अहं क्षमामि। यथा गङ्गायमुनयोः सङ्गमो मर्त्यैः दुर्लभः, तथा एषोऽपि समागमः।
Verse 93
तथैवायं देवनद्यो सङ्गमः समुदाहृतः ॥ एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥
तथैव देवीनद्योरयं सङ्गमः इति समुदाहृतः। हे देवि वसुन्धरे, मम क्षेत्रे एतद् गुह्यं परं रहस्यम्।
Verse 94
अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥ शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवतप्रियः ॥
अहमस्मिन् महाक्षेत्रे, हे धरे, पूर्वमुखः स्थितः। शालग्रामे महाक्षेत्रे, हे भूमे, अहं भागवतप्रियः।
Verse 95
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं, यन्न जानन्ति मोहिताः।
Verse 96
शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥ लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः ॥
शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठति वै विगतज्वरः। लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः, सर्वलोकवरो हरः।
Verse 97
तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥ ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम् ॥
तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दन्ति। ये मां विदन्ति देवेशि ते शिवं परमं विदन्ति॥
Verse 98
अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥ तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥ शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥ लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ॥
अहं यत्र शिवस्तत्र, शिवो यत्र वसुन्धरे तत्राहमपि तिष्ठामि; आवयोर्नान्तरं क्वचित्। शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते; एवं यो वेत्ति तत्त्वतः स पुष्कलां सिद्धिं लभते॥
Verse 99
मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतॊ रुरुखण्डं ततः परम् ॥ सम्भेदो देवनद्यॊश्च त्रिवेणी च ततः परम् ॥
मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतः, ततः परं रुरुखण्डम्। ततः देवनद्यॊः सम्भेदः, ततः परं त्रिवेणी॥
Verse 100
क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥ एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी ॥
क्षेत्रस्य प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकीसङ्गतं परम्। एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी॥
Verse 101
गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥ अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम् ॥
गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला। अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम्॥
Verse 102
आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥ तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि ॥
आदौ पुण्या गण्डकी भागीरथ्या सह सङ्गता; तस्य तीर्थस्य महिमा देवैरपि सम्यग् न ज्ञायते।
Verse 103
एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी ॥ गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम् ॥
एतत् ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरी; गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम्।
Verse 104
पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः ॥
पूर्वपृष्टं तया यत् पुण्यं भागवतप्रियम्; आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः।
Verse 105
पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः ॥
पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः; गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः।
Verse 106
महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥ पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे ॥
महालाभोऽयं लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत्; पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे।
Verse 107
लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥
लोभमोहमदाद्यैर्वर्जिताः पुण्यबुद्धयः। य एतत् नित्यं प्रातःकाले उत्थाय पठति मानवः, स फलमवाप्नोति॥
Verse 108
कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥ एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते ॥
एवं कुलानि तारितानि—सप्त सप्त च सप्त च। तथा मरणकाले तु स कदाचिदपि न विमुह्यति॥
Verse 109
यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया ॥
यः परामां सिद्धिमिच्छति स मम लोकं गच्छति। शालग्रामक्षेत्रस्य परमं माहात्म्यं मया प्रोक्तम्॥
Verse 110
कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
महादेवि, ते कथितम्; किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 111
वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥ पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः
धरे, अहं तदा वृक्षस्य दक्षिणपार्श्वं गतः। पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः (अग्रे जगाम)॥
Verse 112
यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥ राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि
यः त्रिरात्रं नियतेन नियमेन शनैः स्थित्वा राजसूयफलम् अवाप्य दिवि देववन्मोदते।
Verse 113
एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥ मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः
एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम्। मृताः येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः॥
Verse 114
ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥ कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥ नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥ सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये
ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः। कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके। नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम्। सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभबुद्धये॥
Verse 115
यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥ यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च
यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः। यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च॥
Verse 116
अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥ तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्
अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु। तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्॥
Verse 117
चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः
चतुर्णामश्वमेधानां फलं मानवः प्राप्नोति; अथात्र मम कर्मसु निष्ठितः सन् प्राणान् मुञ्चति।
Verse 118
नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मुक्तरागो गतक्लमः
नरमेधयज्ञस्य फलं मानवः प्राप्नोति; अथात्र मुक्तरागो गतक्लमः सन् प्राणान् मुञ्चति।
Verse 119
गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥ पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै
तत्र मम परं क्षेत्रे ‘सर्वायुध’ इति नाम गुह्यं स्थानं; हिमवतः निःसृताः सप्त स्रोतांसि तत्र पतन्ति।
Verse 120
तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥ सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छन्दगमनालयः
तत्र स्नानं कुर्वीत; अष्ट रात्रोषितो नरः स्वच्छन्दगमनालयः सन् सप्तद्वीपेषु भ्रमति।
Verse 121
सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥ तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत् ॥
भास्करोदये सौवर्णानि पद्मानि दृश्यन्ते; मध्यन्दिनं न भवेत् तावद् एव भूतानि तानि पश्यन्ति।
Verse 122
त्रिशूलगङ्गेति आख्याता सापि तत्र महानदी ॥ एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदम्बकम् ॥
तत्रापि ‘त्रिशूलगङ्गा’ इति विख्याता महानदी वर्तते। एवं नद्याः समुद्भववर्णनं सर्वतीर्थकदम्बकसङ्ग्रहरूपम्॥
Frequently Asked Questions
The text frames Śālagrāma as a disciplined moral-ecological space where liberation is linked to regulated conduct (vrata), reverent engagement with rivers and water-bodies (tīrtha), and responsible transmission of knowledge (adhikāra). Philosophically, it emphasizes a Harihara model: realizing Viṣṇu entails recognizing Śiva’s presence as non-separate within the same kṣetra, presented as a unifying doctrinal lens for practice and interpretation.
Key markers include Vaiśākha śukla-dvādaśī (the sage’s darśana moment). The chapter also specifies month-based bathing benefits in Vaiśākha, Māgha, and Kārttika, and notes seasonal inversion at a tīrtha (warm in hemanta, cool in grīṣma). Multiple vow-durations are prescribed as night-stays with fasting/observance: trirātra, caturātra, saptarātra, aṣṭa-rātra, daśa-rātra, and other specified counts (e.g., ṣaṣṭi-kāla wording in one passage).
Through Pṛthivī as interlocutor and the detailed catalog of rivers, streams, groves, and lakes, the narrative sacralizes terrestrial and hydrological systems as sites requiring restraint, cleanliness, and time-bound observance. The kṣetra is depicted as a network of fragile, ‘guhya’ (protected/hidden) waterscapes whose benefits are contingent on disciplined human behavior, effectively presenting an early model of environmental stewardship via ritual regulation and ethical eligibility.
The central human figure is the sage Sālaṅkāyana, whose tapas leads to the birth of a son named Nandikeśvara. The chapter also references Mahādeva/Śiva (including epithets such as Nīlakaṇṭha and Hara) in relation to a Nepal-associated Śiva-sthāna, and situates the narrative within broader cultural geographies by mentioning Mathurā and the Gaṇḍakī river complex.