Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

હવે સોમેશ્વર આદિ લિંગો, મુક્તિક્ષેત્ર તથા ત્રિવેણી વગેરે તીર્થોનું માહાત્મ્ય પ્રારંભે છે. સૂતજી બોલ્યા—મંદારનું માહાત્મ્ય સાંભળી ધર્મકામિની વસુંધરા પરમ વિસ્મયમાં પડી અને ફરી માધવને પૂછવા લાગી.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

ધરણી બોલી—દેવપ્રસાદથી મેં મંદારનું વર્ણન સાંભળ્યું છે. હે વિષ્ણુ, મંદારથી પણ પરમ જે સ્થાન છે તે તમે કહો.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, તું જે મને પૂછે છે તે તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ. ‘શાલગ્રામ’ તરીકે સ્મૃત થયેલું મારું ગુહ્ય રહસ્ય હું કહું છું.

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

હે ભૂમે, દ્વાપર યુગમાં યદુઓના ઘન કુળસમૂહમાં ‘શૂર’ નામે ખ્યાત એક પુરુષ હતો, જે યદુવંશનો વર્ધક હતો.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

તેનો પુત્ર મહાભાગ, સર્વ કર્તવ્યકર્મોમાં પરાયણ હતો. તે જ ગૃહમાં વસુદેવનો જન્મ થયો; તે યાદવકુલનો ઉદ્ધારક/ધ્વજ હતો.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

હે વસુધા! તેની પત્ની દેવકી નામે પ્રસિદ્ધ હતી; તે સર્વાંગસુંદરી, મનોહર અને શુભ દર્શનવાળી હતી.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

હે મહાભાગે! તારા ગર્ભમાં હું નિઃસંદેહ અવતરીશ; ‘વાસુદેવ’ તરીકે ખ્યાત થઈ દેવોના શત્રુઓનું મર્દન કરીશ.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

પછી જ્યારે ત્યાં યાદવકુલના ઉદ્ધારકનું સ્થિર નિવાસ થયું, ત્યારે ત્યાં પરમ બ્રહ્મર્ષિ સાલંકાયન પણ હાજર હતા.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

માત્ર મારી આરાધના માટે તે દસ દિશાઓમાં ભ્રમણ કરતો રહ્યો; પુત્રપ્રાપ્તિ માટે મેરુશિખર પર એકાગ્ર થઈ તેણે તપ કર્યું.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

હે દેવી! પહેલાં તે સર્વયોગેશ્વર ઈશ્વર સાથે જ સ્થિત હોવા છતાં, અહીં-ત્યાં શોધતો મને જોઈ શકતો નથી.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

હે વસુંધરા! પૂર્વે હું ઈશ્વર સાથે સમાન રીતે હતો; તપમાં રત તે જ સાલઙ્કાયનના વિષયમાં પણ (આ જ સત્ય છે).

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, મારા સ્વરૂપ સાથે સંયુક્ત દેવ હર, તે શાલગ્રામ પર્વત પર શિલા-રૂપે નિવાસ કરે છે.

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

હું પણ ત્યાં જ નિત્ય ગિરિ-રૂપે સ્થિત છું; અને ત્યાંની સર્વ શિલાઓ સંપૂર્ણપણે મારા સ્વરૂપની છે—શંકા નથી.

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

આ શિલાઓ પ્રયત્નપૂર્વક પૂજનીય છે—ચક્રલાઞ્છિત તો વધુ જ; અને ત્યાં જ તે ગિરિના દેવાલયમાં હર લિંગ-રૂપે સ્થિત છે.

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

ત્યાં ‘શિવનાભ’ ધરાવતી શિલાઓ અને ‘ચક્રનાભ’ ધરાવતી શિલાઓ પણ મળે છે; અને સોમેશ્વર દ્વારા અધિષ્ઠિત તે ગિરિ શિવ-રૂપ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

ત્યાં સોમએ પોતાના નામથી પ્રસિદ્ધ ઉત્તમ લિંગની સ્થાપના કરી અને પોતાના શાપની નિવૃત્તિ માટે ખરેખર એક હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

પછી તે શાપથી મુક્ત થઈ તેજથી પરિપૂર્ણ થયો। પોતાનું તેજોબળ ફરી પ્રાપ્ત કરીને તેણે ગિરિજાપતિ (શિવ)ની સ્તુતિ કરી।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

ત્યારે સોમેશ્વરથી વરદાન આપનાર ત્ર્યંબક (શિવ) પ્રकट થયા।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

ચંદ્રશેખર, દિવ્ય, સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત—હાથમાં પિનાક ધારણ કરનાર દેવેશ—ભક્તોને અભય આપનાર।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

ત્રિશૂલધારી, ડમરુથી શોભિત હાથવાળો, વૃષધ્વજ; અનેક મુખવાળા, અનેક રૂપના ભયંકર ગણોથી પરિચરિત।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

ત્રિપુરનો સંહારક, મહાકાલ, અંધક આદિનો નિષૂદક—અચલ સ્થાણુ; ગજચર્મથી આવૃત અને વ્યાઘ્રચર્મથી વિભૂષિત।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

નાગભોગને ઉપવીતરૂપે ધારણ કરનાર, રુદ્રાક્ષમાળા ધારક પ્રભુ—નિરાકાર હોવા છતાં સર્વેશ્વર; ભક્તની ઇચ્છા મુજબ સાકાર વિગ્રહ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

જેનાં નેત્ર અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય છે; જે મન અને વાણીની પહોંચથી પર છે; જટાજૂટથી પ્રગટ; જેમના પાપ ગંગાથી ધોવાઈ જાય છે।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

કૈલાસનિવાસી, હિમાલય પર આશ્રમરૂપે સ્થિત શંભુની આ રીતે સ્તુતિ થતાં, ત્યારે શંભુએ ઇન્દુ (સોમ)ને વચન કહ્યું।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

“વર માગ—તારું કલ્યાણ થાઓ—જે તારા મનમાં છે તે. હે ગોપતે, કારણ કે તું દુર્લભ દર્શન પ્રાપ્ત કર્યું છે.”

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

સોમ બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે વર આપો તો મારા લિંગમાં સદા નિવાસ કરો. આ લિંગના ભક્તોની મનોઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરો.

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

દેવદેવ બોલ્યા—અહીં હું વિષ્ણુના સાન્નિધ્ય સાથે સદૈવ નિવાસ કરું છું. અને વિશેષ કરીને, હે ગોપતિ! આજથી આગળ તારા આ (લિંગમાં) હું વસું છું.

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

હું તને વર આપિશ—તારું કલ્યાણ થાઓ—એવા વર જે દેવોને પણ દુર્લભ છે, શાલઙ્કાયનક નામના મુનિના તપોબળથી.

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

હે કલાનિધિ (ચંદ્ર)! વિષ્ણુ સાથે પરામર્શ કરીને અમે બન્ને અહીં સ્થિત રહ્યા. શાલગ્રામ પર્વત વિષ્ણુ છે, અને હું ‘સોમેશ્વર’ નામે ઓળખાય છું.

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

તે બંને પર્વતોની જે શિલા છે તે ખરેખર ‘વિષ્ણુ–શિવ’ નામે ઓળખાય છે. અને પૂર્વે રેવાએ એવું તપ કર્યું હતું જે શિવને પ્રસન્ન કરનારું છે.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

‘મને તારા સમાન પુત્ર થાય’ એવી મનીષાથી તેણીએ પ્રાર્થના કરી. તે વિચારવા લાગ્યો—‘હું તો કોઈનો પુત્ર નથી; હવે શું કરું?’

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

હે મૃગલાંછનધારી! રેવાને નિશ્ચિતપણે વર આપવો જ જોઈએ—એવું નક્કી કરીને તેણે ત્યારે અંતરાત્માથી પ્રસન્ન થઈને કહ્યું.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

હે દેવી! લિંગરૂપે, ગજાનનને અગ્રે રાખીને/સહચર બનાવી, હું તારા ગર્ભમાં નિવાસ કરીશ; હે શિવપ્રિયે, પુત્ર બનીશ.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

તું મારી બીજી મૂર્તિ છે, જલમયી શિવા તરીકે પ્રસિદ્ધ. શિવ-શક્તિના ભેદથી અમે બન્ને એક જ સ્થાને સ્થિત છીએ.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

આ રીતે વર પ્રાપ્ત કરીને રેવા અહીં મારા સાન્નિધ્યમાં આવી; ત્યારથી, હે ગોપતે, આ સ્થાન ‘રેવા-ખંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

હે મુનિ, ગંડકીએ પણ પ્રાચીન કાળમાં દસ હજાર વર્ષો સુધી તપ કર્યું. પહેલા તે સુકાં પાંદડાં ખાઈને રહી, અને પછી આગળ ચાલીને માત્ર વાયુને જ આહારરૂપે ગ્રહણ કર્યો.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

પ્રણામ કરનાર પ્રત્યે સ્નેહાળ તે પ્રભુ પ્રસન્ન થઈ મધુર વચન બોલ્યા— “હે ગંડકી, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારા તપથી હું આશ્ચર્યચકિત થયો છું, હે નિર્દોષે.”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“તારી અવિચ્છિન્ન ભક્તિથી, હે સುವ્રતે, વર માગ. શું આપવું તે તુરંત કહો; હે સુંદરાંગી, હું પ્રસન્ન છું.”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

ત્યારે ગંડકીએ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુને જોઈ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો અને ત્યારબાદ તેમની સ્તુતિ શરૂ કરી.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“અહો દેવ! યોગીઓને પણ દુર્લભ દર્શન આપનાર આપને મેં દર્શન કર્યા. સ્થાવર અને જંગમ સહિત આ સમગ્ર જગત આપના દ્વારા જ સૃષ્ટ થયું છે.”

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

ત્યારબાદ તું તેમાં પ્રવેશ્યો; તેથી તને ‘પુરુષ’ કહેવામાં આવે છે. તારી લીલાથી પ્રગટ થયેલા આ વિશ્વમાં કયો મનુષ્ય ખરેખર સ્વતંત્ર રહી શકે?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

જે બ્રહ્મ અનાદિ-અનંત અને સીમાતીત છે, જેને શ્રુતિઓ (વેદો) બોધાવે છે—એ જ તું છે, હે મહાવિષ્ણુ. જે તને જાણે છે તે જ સાચો વેદવિદ્ છે.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

તારી જ તે આદ્ય જગન્માતા છે, જેને પરમા શક્તિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; તેને જ યોગમાયા, પ્રકૃતિ અને પ્રધાન કહે છે.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

પુરુષ નિર્ગુણ, અવ્યક્ત, ચિત્સ્વરૂપ અને નિરંજન છે; તે આનંદસ્વરૂપ, શુદ્ધાત્મા—નિશ્ચયે અકર્તા અને નિર્વિકાર છે.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

પોતાની યોગમાયામાં પ્રવેશ કરીને તું કર્તૃત્વ ધારણ કર્યું છે; છતાં પ્રકૃતિ દ્વારા સર્જન થતું હોય ત્યારે તને દ્રષ્ટા અને સાક્ષી કહેવામાં આવે છે.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

જેમ સ્વચ્છ સ્ફટિકમાં જપાકુસુમ (ગૂડહળ) નો રંગ પ્રગટ થાય છે, તેમ તમારા પ્રકાશથી તમારું જ્યોતિરૂપ પ્રકટ થાય છે; તેને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

બ્રહ્મા વગેરે કવિ-ઋષિઓ પણ યથાર્થ રીતે તેને જાણતા નથી; તો પછી હું મોહગ્રસ્ત થઈને તમારું નિરંજન રૂપ કેવી રીતે જાણી શકું?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

મૂઢ જગતની વચ્ચે રહીને હું થોડું જ જાણું છું; તમે જ મને ધારણ કરી અને ઘડી છે, છતાં હું યોગ્ય-અયોગ્યનો સામનો કરતી રહું છું।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

અતએવ તમારા પ્રસાદથી મેં લોકમાં મહત્ત્વ ઇચ્છ્યું છે. હે ઉદાર, અજ્ઞાનવશ મેં જે યાચ્યું છે તે મને આપવું તમને યોગ્ય છે।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

તમે દીનો પર દયાળુ છો; હે પ્રભુ, મને ‘ના’ ન કહો. ત્યારે ભગવાન બોલ્યા—“દેવિ, તું જે ઇચ્છે છે…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

અતએવ, હે સુન્દર-નિતંબિની, સર્વથા અદેય હોય તોય મારી પાસે માગ. જે મનુષ્યોને દુર્લભ છે, તે તુરંત મારી પાસેથી યાચના કર।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

મારા દર્શન પ્રાપ્ત કર્યા પછી કોનો મનોભાવ અધૂરો રહે? ત્યારબાદ, હે ચંદ્રસમાન, લોકતારિણી દેવી ગંડકી પ્રગટ થઈ।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

તેણે કરજોડીને, નમ્ર થઈ, મધુર વચન કહ્યું—“હે દેવ, તમે પ્રસન્ન હો તો મને ઇચ્છિત વર આપો.”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“મારા ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને, હે વિષ્ણુ, મારા પુત્ર થાઓ.” ત્યારબાદ પ્રસન્ન ભગવાને, હે ગોપતે, મનમાં વિચાર કર્યો।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

આ રીતે દેવએ કૃપાથી પોતાના મનમાં નિશ્ચય કરીને, પ્રસન્ન થઈ ગંડકીને કહ્યું—“હે દેવી, મારું વચન સાંભળ.”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

શાલગ્રામ-શિલાનું રૂપ ધારણ કરીને હું સદા તારા ગર્ભમાં નિવાસ કરીશ. ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા માટે હું તારો ‘પુત્ર’ બની રહીશ॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

મારા સાન્નિધ્યથી તું નદીઓમાં અતિશ્રેષ્ઠ બનશે—તારા દર્શન, સ્પર્શ, સ્નાન, પાન અને અવગાહનથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થશે॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

વાણી, મન અને કાયાથી ઉત્પન્ન મહાપાપ તું હરી લેશ. જે વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓનું તર્પણ કરે॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

તે પોતાના પિતૃઓને પણ તૃપ્ત કરે; તેમને તારવીને સ્વર્ગે લઈ જાય. પોતે મારો પ્રિય બની બ્રહ્મલોકમાં ગમન કરશે॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

જો મારા કર્મમાં પરાયણ કોઈ વ્યક્તિ તારા અંદર પ્રાણ ત્યાગે, તો તે પણ મારા ધામને પામે છે—જ્યાં પહોંચ્યા પછી શોક રહેતો નથી॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

આ રીતે દેવીને વરદાન આપી તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. ત્યારથી, હે શશલાઞ્છન, અમે આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરીએ છીએ.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

“અને હું ભગવાન વિષ્ણુ છું, ભક્તની ઇચ્છા મુજબ ધારણ કરેલું સ્વરૂપ ધરાવું છું.” એમ કહી પ્રભુ હરિએ દ્વિજપતિને સ્વીકાર્યા.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

તેમણે નક્ષત્રપતિ (ચંદ્ર) ના અંગોને પ્રકાશિત કરીને સારી રીતે શુદ્ધ કર્યા; અને શંકરના હાથથી પણ તેમને નિરોગ કર્યા.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

રાવણ દ્વારા પ્રગટ કરાયેલી આ જલધારા અતિ પুণ્યદાયિની છે. તે ‘બાણગંગા’ તરીકે વિખ્યાત છે; તેમાં સ્નાન કરવાથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

સોમેશના પૂર્વ દિશાભાગમાં રાવણનું તપોવન છે. ત્યાં ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કરવાથી તપસ્યાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

ત્યાં પોતાના નૃત્યથી દેવેશ પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન આપ્યું. રાવણના તે નૃત્યને કારણે તે પર્વત ‘નર્ત્તનાચલ’ (નૃત્ય-પર્વત) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

બાણગંગામાં સ્નાન કરીને અને પ્રભુ બાણેશ્વરના દર્શન કરીને, મનુષ્ય ગંગાસ્નાનનું ફળ મેળવે છે અને દેવોની જેમ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

અને સાલંકાયન પણ તત્કાળ મારા તે પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં, શાલગ્રામમાં, અતિ તીવ્ર અને પરમ તપનું આચરણ કરવા લાગ્યો.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

હે વસુંધરા! હું તને એક બીજું પરમ ગુહ્ય કહું છું—તે મુનિ તપ કરતા કરતા (આ સંકલ્પે પહોંચ્યા કે) ‘હું ઈશ્વર સમાન પુત્ર પ્રાપ્ત કરીશ’.

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

તેનો પરમ ભાવ—‘હું (એવો પુત્ર) પ્રાપ્ત કરીશ’—જાણી દેવ મહેશ્વરે દૃષ્ટિને આનંદ આપતું બીજું સુંદર રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

યોગમાયાનો આશ્રય લઈને તેણે સાલઙ્કાયનનો પુત્રત્વભાવ પ્રાપ્ત કર્યો; છતાં જમણા પાર्श્વે ઊભેલા તેને મુનિ ઓળખી ન શક્યા।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

માયા અને યોગના બળથી યુક્ત, તે ત્રિનેત્રધારી અને હાથમાં શૂલ ધારણ કરનાર હતો; રૂપવાન, ગુણવાન અને દેહે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“ઉઠો, મુનિશાર્દૂલ; તમારો મનોભાવ સફળ થયો છે. તમારા જમણા અંગમાંથી હું તમારો પુત્ર બની જન્મ્યો છું—હે પ્રભુ, મને શિક્ષા આપો।”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“‘ઈશ્વર સમાન પુત્ર પ્રાપ્ત કરીશ’ એવા હેતુથી તમે તપ આરંભ્યું; તેથી મારા માટે તમારા સમાન બીજો કોઈ નથી।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

“આ રીતે વિચાર કરીને હું સ્વયં જ તમારા ત્યાં જન્મ્યો છું. તપ દ્વારા મેં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર દેવની આરાધના કરી છે।”

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

તમે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે, કારણ કે હું તમારો પુત્ર બની અહીં સ્થિત છું. નંદીના વચન સાંભળી મુનિનું મુખ હર્ષથી પ્રસન્ન થયું.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

વિસ્મિત થઈ તેણે કહ્યું—જો મારા તપનું ફળ ખરેખર પ્રગટ થયું હોય, તો હરિ હજી સુધી મારી નજરે કેમ નથી આવ્યા?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

જ્યાં સુધી હું તેમનું દર્શન ન કરું, ત્યાં સુધી મારું તપ બંધ નહીં થાય. અચ્યુતના દર્શન થાય ત્યાં સુધી હું અહીં જ રહીશ.

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

તમે પણ યોગબળથી ઝડપથી મથુરા જાઓ. ત્યાં મારા પુણ્ય આશ્રમમાં ધન છે; તે પ્રદેશ ગોવ્રજથી ભરેલો છે.

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

અમુષ્યાયણને સાથે લઈને ઝડપથી અહીં લઈ આવો.

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

પછી આજ્ઞા સ્વીકારી નંદી ત્વરિત નીકળી પડ્યો. મથુરા જઈ તે ઋષિના આશ્રમને જોઈ આગળ વધ્યો.

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

હું પણ સાલઙ્કાયનનો શિષ્ય છું; મારું નામ અમુષ્યાયણ છે. હે સાધુ, મારા ગુરુના પ્રભાવથી સર્વત્ર કુશળ છે.

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

ગુરુનું કુશળ પણ કહો—એ તપોધન ક્યાં છે? તમે ક્યાંથી આવ્યા છો અને અહીં આવવાનું કારણ શું છે?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

તે મને વિસ્તૃત રીતે કહો અને આ અર્ઘ્ય પણ સ્વીકારો. એમ કહ્યે પછી તેણે અર્ઘ્ય લીધું, વિશ્રામ કર્યો અને પછી ગુરુ વિષે બોલ્યો.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

તેણે વૃત્તાંત અને તમારા આગમનનું કારણ જણાવ્યું. પછી તેની સાથે ગોધન લઈને તે નીકળી પડ્યો.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

થોડા દિવસો પછી તે ગંડકીના કિનારે પહોંચી ત્યાં આશ્રય લઈ રહ્યો; પછી ધીમે ધીમે પાર કરીને ત્રિવેણી પહોંચ્યો અને હર્ષિત થયો।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

દેવિકા નામની નદી દેવો અને તપસ્વીઓના પ્રભાવથી નિયમપાલનાર્થે પ્રગટ થઈ અને શુભ રીતે ગંડકીમાં મળી ગઈ।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

પુલસ્ત્ય અને પુલહના આશ્રમમાંથી બીજી એક ધારા હતી; તે પણ ગંડકીમાં મળી ગઈ, તેથી ત્રિવેણી ‘ગંડકી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

તે મહાતીર્થ ‘કામિક’ કહેવાય છે, જે પિતૃઓને અત્યંત પ્રિય છે; ત્યાં ‘ત્રિજલેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

હે દેવી, આ મુક્તિ અને ભોગ બંને આપનાર છે; તેના દર્શનમાત્રથી જ પાપ નાશ પામે છે।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

જેને ‘વેણીમાધવ’ નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જ્યાં સ્વયં વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે—ત્યાં ગંગા, યમુના અને બીજી નદી સરસ્વતી છે.

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

મારે સાંભળ્યા મુજબ, ત્યાં સર્વ દેવો, ઋષિઓ અને પવિત્ર સરોવરોનું, તેમજ સર્વ તીર્થોનું પણ સમાગમ-સમૂહ છે.

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

જ્યાં સ્નાન કરનાર સ્વર્ગે જાય છે અને ત્યાં મૃત્યુ પામનાર મુક્તિને પામે છે—તે તીર્થ ‘તીર્થરાજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, કેશવને પ્રિય છે.

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

એ જ ત્રિવેણી તો પ્રસિદ્ધ છે—તો પછી તું તેને અપુર્વ કહીને કેમ પ્રશંસા કરે છે? હે વિષ્ણુ, આ પરમ ગુહ્ય વિષય તું જ કહ્યો છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

હે મહાભાગ, લોકહિતની ઇચ્છાથી તે કહો. અને મારા પ્રત્યે કરુણાબુદ્ધિ રાખીને કૃપા કરો, હે દયાનિધિ.

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, સાંભળ; તને મંગળ થાઓ. તું જે ગુહ્ય વિષય પૂછે છે, તેનું ઇતિહાસসহિત આ શુભ કથન હું અહીં તને કહું છું.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

પૂર્વકালে વિષ્ણુએ લોકહિતની ઇચ્છાથી, દેવગણો દ્વારા સેવિત રમ્ય હિમાલય પર્વત પર તપ કર્યું.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

પછી તપમાં લીન રહી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી એક પ્રચંડ તેજ પ્રગટ થયું, જેના પ્રભાવથી ચર-અચર સહિત સર્વ લોક પ્રભાવિત થયા.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

તેણીની ઉષ્માથી તેના ગાલો પર પરસેવાનો પ્રવાહ ઊભો થયો; તેમાંથી લોકોના પાપ હરણ કરનાર એક દિવ્ય નદીધારા ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

પછી બધા દેવો ઉત્સુક થઈ બ્રહ્મા પાસે ગયા અને વારંવાર પ્રણામ કરીને તે (અદભુત ઘટનાના) ઉદ્ભવ વિષે પૂછ્યું.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

તેણીની માયાથી મોહિત થઈ બ્રહ્મા પણ તેને જાણી શક્યા નહીં. ત્યારબાદ બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે શંકર પાસે ઉપસ્થિત થયા.

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

દેવતાઓ સાથે અચાનક આવી સામે ઊભેલા બ્રહ્માને જોઈ મહાદેવે તેના આગમનનું કારણ પૂછ્યું.

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

બ્રહ્માએ નમ્રતાથી ઊભા રહી મહાદેવને પૂછ્યું—“અતિ અદ્ભુત મહાતેજ પ્રગટ થયું છે; હે મહેશ્વર, આ અદ્ભુત શું છે?”

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

જેનાથી આ પૃથ્વી આઘાત પામી અને જગતમાં અવ્યવસ્થા થઈ—આ શું હોઈ શકે, આ કેવી રીતે બન્યું, અને તેનો ઉદ્ભવ શું છે, હે વિભો?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

શિવે ક્ષણભર ધ્યાન કરીને બ્રહ્મા આદિને ઉત્તર આપ્યો—“આ મહાતેજની ઉત્પત્તિ અને તેની મહિમા હું તમને બતાવીશ.”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

દેવતાઓ તથા પોતાના ગણો સહિત પ્રભુ સોમ તે સ્થળે ગયા, જ્યાં મહાન તપસ્યાથી યુક્ત ભગવાન વિષ્ણુ વસે છે।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

ત્યારે પરમ પ્રસન્ન શંભુ જાણે સ્મિત કરતાં બોલ્યા—‘હે જગતોના પ્રભુ, સર્જનહાર! કઈ ઇચ્છાથી તમે તપ કરો છો?’

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

તમે સર્વાધાર અને સર્વના અધ્યક્ષ છો; તમને શું દુર્લભ હોઈ શકે? એમ કહ્યે પછી જગતોના પ્રભુએ પ્રણામ કરીને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

હે જગત્પતે! આપના દર્શન પ્રાપ્ત કરીને હું કૃતાર્થ થયો છું।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

શિવે કહ્યું—હે દેવ! આ મુક્તિક્ષેત્ર છે; તેના દર્શન માત્રથી મુક્તિ મળે છે. અહીં ગંડ (ગાલ)ના સ્વેદમાંથી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંડકી ઉત્પન્ન થઈ।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

જેણીના ગર્ભમાં જે થવાનું છે તે નિશ્ચયે થશે—એમાં સંશય નથી. હે જગન્નાથ, તમે અહીં સ્થિત છો; તમારા સાન્નિધ્યના કારણે તે અવશ્ય સિદ્ધ થશે.

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

હે કેશવ, હું બ્રહ્મા, દેવતાઓ ઋષિઓ સાથે—અને સર્વ વેદો, યજ્ઞો તથા સર્વ તીર્થો પણ, હે અચ્યુત—અહીં ઉપસ્થિત છીએ.

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

હે જગતના પતે, અમે ગંડકીમાં અહીં સદૈવ નિવાસ કરીશું. હે પ્રભુ, જે મનુષ્ય કાર્તિક માસ આખો સ્નાન કરશે, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મોક્ષનો ભાગી બને છે—એમાં સંશય નથી. આ તીર્થોમાં પરમ તીર્થ છે અને મંગળોમાં પણ પરમ મંગળ છે.

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

જે સ્થળે સ્નાન કરવાથી મનુષ્યોને ગંગાસ્નાનનું ફળ મળે છે; અને તેનું સ્મરણ, દર્શન તથા સ્પર્શથી મનુષ્ય નિષ્પાપ બને છે.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

ગંગા વિના કઈ નદી કન્યાને પોતાની સમાન મળી શકે? જ્યાં તે પરમ પુણ્યમયી ગંડકી છે, ત્યાં તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

‘દેવિકા’ નામની બીજી નદી ગંડકી સાથે સંગમ પામે છે; પૂર્વકালে પુલસ્ત્ય અને પુલહે ત્યાં પરમ તપ કર્યું હતું।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

પછી બ્રહ્માની પુત્રી કહેવાતી તે પુણ્ય નદી—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પ્રગટ થઈ; જ્યાં તે યશસ્વિની ‘બ્રહ્મપુત્રી’ ગંડકી સાથે મળે છે, તે સ્થાન પ્રશંસિત છે।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

એ ત્રિવેણી મહાપુણ્યમયી છે, દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે. હે ધરા, તે ક્ષેત્ર એક યોજન જેટલું વિસ્તૃત અને પરમ પૂજ્ય છે એમ જાણ।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

પૂર્વકালে વેદનિધિના બે પુત્ર—જય અને વિજય—યજ્ઞકાર્ય માટે ગયા; કર્દમના તે બે પુત્રોને એક રાજાએ નિયુક્ત કર્યા હતા।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

હે સુવ્રત! તૃણબિંદુના બે પુત્રો માત્ર દૃષ્ટિમાત્રથી ‘પાપી’ રૂપે જન્મ્યા; છતાં તેઓ યજ્ઞવિદ્યામાં અતિ નિપુણ અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતા.

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

તે બંને ભક્તિપૂર્વક હરિની પૂજા કરતા; તેમની ઇન્દ્રિયો અને મન તે સાધનામાં સ્થિર હતા. કહેવાય છે કે તે બંને પૂજકોને કેશવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત થતું હતું.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

પૂજાના સમયે તે (ભગવાન) ભક્તિથી જાણે વશીભૂત થઈ વરદાન આપે છે—એવું કહેવાય છે. એક વખત મરુત્તે તે બંને કુશળ દ્વિજોને આમંત્રિત કર્યા.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

રાજાએ યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને તેમનું પૂજન કર્યું અને વિશેષ સન્માન આપ્યું. દક્ષિણાથી સંતોષી તેમને વિદાય આપતાં તેઓ ગૃહે પરત આવ્યા.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

જ્યારે તેઓ વહેંચણી કરવા લાગ્યા ત્યારે પરસ્પર સ્પર્ધા અને વિવાદ કરવા લાગ્યા. ત્યારે મોટા ભાઈએ કહ્યું, “વિભાગ સમાન જ કરવો જોઈએ.”

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

વિજયે તેને કહ્યું—“ખરેખર, જેનાથી આ પ્રાપ્ત થયું છે, તે જ તેનો અધિકારી છે.” જયાએ કહ્યું—“મને અસમર્થ માનીને તું મને આવું કેમ કહે છે?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“મારી સાથે આ રીતે બોલનાર તું મદથી અંધ થયેલો હાથી બની જા!” આમ શાપના કારણે તેઓ બંને અલગ-અલગ—એક ગ્રાહ (મગર) અને બીજો હાથી—બની ગયા.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

ગંડકીમાં જ એક ગ્રાહ જન્મ્યો—પૂર્વસ્મૃતિ ધરાવતો દ્વિજ. અને ત્રિવેણી-ક્ષેત્રના મધ્યમાં જય ખરેખર મહાન હાથી બન્યો.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

વનમાં વસતા તે હાથી નાનાં હાથીઓ અને હાથીણીઓ સાથે રમતો રહ્યો. ત્યારે તે બંને માટે અનેક હજાર વર્ષો વીતી ગયા.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

હે ભૂમિ, શાપથી મોહિત થયેલા તે બંને વનમાં વિહરતા હતા. એક વખત તે હાથી હાથીણીઓના ઝુંડથી ઘેરાઈ સ્નાન કરવા ગયો.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

પછી, હે વસુંધરા! મારા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવેલા પિંડારક તીર્થમાં તેઓ ગયા।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

ત્યાંથી લોહર્ગલ જઈને તે ત્યાં એક હજાર વર્ષ સુધી રહે છે।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

ધરણી બોલી— પ્રયાગમાં જે સંગમ ‘ત્રિવેણી’ તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં દેવ મહેશ્વર ‘શૂલટંક’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને બીજા નામે ‘સોમેશ’ પણ કહેવાય છે।

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

મહર્લોક વગેરે સર્વે સર્વ દિશામાં આશ્ચર્યચકિત થયા; તેનું ઉદ્ભવ જાણવા ઇચ્છતા હોવા છતાં તેઓ કોઈ રીતે જાણી શક્યા નહીં।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

જ્યાં સૃષ્ટિ-વિધાન માટે એક અલગ આશ્રમસ્થાન સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું; અને ત્યારપછી જ્યાં સૃષ્ટિના નિયમનનું સામર્થ્ય પ્રાપ્ત થયું।

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

તું જે લીધું છે તે આપતો નથી; તેથી ‘ગ્રહણ’ના બંધનમાં બંધાઈ જા. વિજયે પણ નિશ્ચયે કહ્યું—અતિ અંધ બની જાય તો ધનનો શું ઉપયોગ?

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

ઘણા તત્ત્વો પીડિત થઈ ક્ષય પામ્યા. ત્યાર પછી જલેશ્વર રાજાએ ભગવાનને વિનયપૂર્વક પૂછ્યું.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

ત્યાં સ્નાન કરવાથી તેજસ્વી પુરુષ સૂર્યલોકમાં માન પામે છે. અને જો ત્યાં જ પ્રાણવિયોગ થાય, તો તે મારા લોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

આ ત્રૈધારિક તીર્થ ત્રિજટા (ત્રણ જટાઓ)માંથી ઉત્પન્ન થયું છે; જ્યાં સાક્ષાત્ મહાયોગી મહેશ્વર શંભુ સ્થિત છે.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

ત્યારે ત્યાં શિવભક્તિમાં પરાયણ પુરુષ પ્રાણ ત્યજે છે; યક્ષલોકને વટાવી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

સોમ બોલ્યો—હું શિવને નમું છું—જે સૌમ્ય છે, ઉમાકાંત છે, ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા આતુર છે; હું પંચવદન, નીલકંઠ અને ત્રિલોચનને વંદન કરું છું.

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

હે શશાંક, નિઃસંદેહ તે મારી જ બીજી, પરમ મૂર્તિ છે. લિંગની અર્ચના કરનાર ભક્તો સહિત મારા ભક્તો માટે આ સદૈવ એવું જ છે.

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

ત્યારે વિષ્ણુનું ચિંતન કરતાં તેણે સો દિવ્ય વર્ષો સુધી તપ કર્યું. ત્યારબાદ ભક્તજનપ્રિય જગન્નાથ હરિ સాక్షાત પ્રગટ થયા.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

ભલે આ જગત પ્રકૃતિના ત્રિગુણોથી સર્જાતું હોય, તોય તે અન્યથા નથી. હે દેવ, માત્ર તમારા સાન્નિધ્યથી જ કારણતત્ત્વ તમામાં સ્ફુરે છે.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

સદા મારા સંગની લાલસા ધરાવતી નિમ્નગા નદીએ શું યાચના કરી છે? લોકોના ભવબંધનથી મુક્તિ થાય તે માટે, જે માંગ્યું છે તે હું આપું છું.

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

તે જોતા જોતાં તે વિધુ-સ્વરૂપ પ્રભુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. પછી સોમેશના દક્ષિણ ભાગે તેણે બાણ વડે નિશ્ચયે પર્વતને ભેદી નાખ્યો.

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

તે મારા જ આરાધનમાં સ્થિત હોવા છતાં તેને આવેલો/ઉદ્ભવેલો તરીકે ઓળખી શક્યો નહીં. ત્યાર પછી નંદી હસતાં હસતાં મહાદેવની આજ્ઞાથી તે મુનિને બોલ્યો.

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

ત્યાં તેના આગમનને જોઈ અને તેનું નામ પણ પૂછીને, તેણે કુશળક્ષેમ પૂછ્યું—ઘર-ગૃહસ્થાશ્રમ, ધન-સંપત્તિ તથા ગોધન વગેરે વિષયમાં પણ.

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

તે ત્રિવેણીની આસપાસ ગયો, અવગાહન-સ્નાનમાં તત્પર. તે હાથીણીઓ પર પાણી છાંટતો અને તેઓ પણ તેને છાંટતાં; તે પાણી પીતો રહ્યો.

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

અને તે પોતે તેમને પાણી પિવડાવતો, પ્રસન્ન મનથી ક્રીડા કરતો રહ્યો. આ રીતે ત્યાં ક્રીડા કરતાં કરતાં, તેના માટે દૈવયોગથી (આગળની ઘટના બની).

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

પૂર્વકર્મથી પ્રેરિત અને વૈરબંધને સ્મરીને ગ્રાહ (મગર) હાથીના પગને દૃઢપણે પકડી બેઠો; હાથીએ પણ પોતાના દાંતથી તેને પ્રહાર કર્યો।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

હાથીએ ગ્રાહને ભેદ્યો; પરંતુ તેણે પણ તેને એ જ પાણીમાં ખેંચી લીધો. પરસ્પર ખેંચતાણથી તેમનું યુદ્ધ અનેક વર્ષો સુધી ચાલ્યું।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

ઘણા ખેંચાણો અને પરસ્પર દાંતના પ્રહારો વડે, ઈર્ષ્યા અને દ્વેષથી ગ્રસ્ત એવા તે બંને આ રીતે સતત યુદ્ધ કરતા રહ્યા।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

તેના વિનંતિથી જાણીને ભક્તવત્સલ ભગવાન દેવે સુદર્શન ચક્ર વડે ગ્રાહનું મોઢું ચીરી નાખ્યું।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

વારંવાર ફેંકાયેલી તે શિલાઓ ધરા પર અથડાઈને પરસ્પર ટકરાઈ; અને ચક્રના આઘાતથી તે શિલાઓ પર ચક્રચિહ્ન અંકિત થઈ ગયું।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

નિશ્ચયે મારા તે પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તેઓ બહુ પ્રમાણમાં થયા. વજ્રકીટના ચિહ્નોથી ઓળખાયેલી તેમની અવિચ્છિન્ન પરંપરા જુઓ.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

હે સુન્દરી, ત્રિવેણી વિષે તારે કોઈ સંદેહ કરવો નહીં. આ રીતે ત્રિવેણી-ક્ષેત્રની મહિમા તને વર્ણવાઈ છે.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

અને જ્યારે રાજા ભરત પુલસ્ત્ય ઋષિના આશ્રમની નજીક રહી ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુની સેવા કરતો અને તેમને ‘ત્રિજલેશ’—ત્રણ જળોના અધિપતિ—રૂપે પૂજતો હતો.

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

ત્યાંથી ભરતમાં આસક્તિ સ્પષ્ટ રીતે ઊભી થઈ. અને પછી મૃગદેહના અંતે (મૃગયોનિ પછી) એ જ ભરત જડબુદ્ધિ થયો.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

કારણ કે એ જ રીતે ભરતે પૂજ્યા હોવાથી તેઓ ‘જલેશ્વર’ તરીકે સ્મરાય છે; અને જેમની ભક્તિપૂર્વક સમ્યક પૂજાથી યોગસિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

હે સુભગે! જ્યારે હું શાલગ્રામના પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિત હતો, ત્યારે ત્યાં મને ઓળખીને જલેશએ, હે વસુધે, મારી સ્તુતિ કરી।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

પછી ભક્ત પ્રત્યે કરુણાવેશથી તેણે તે સુદર્શન ચક્ર ફેંક્યું; જ્યાં તે પ્રથમ પડ્યું, તે સ્થાન તરત જ તીર્થ બની ગયું।

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

ભક્તોના સંરક્ષણ માટે મેં સુદર્શનને આજ્ઞા આપી; તે જ્યાં જ્યાં ભ્રમે છે, ત્યાં ત્યાં શિલાઓ પર ચિહ્ન પડે છે।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

આ રીતે ભ્રમણ કરતાં નિક્ષેપાયેલ તે (ચક્ર)થી સર્વત્ર ચક્રમયતા થઈ; ત્યારબાદ તે વિધિપૂર્વક પાંચ રાત્રિઓ ત્યાં રહ્યો।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

ગોધનને આગળ રાખીને તે હરિક્ષેત્રે ગયો; હરિ દ્વારા અધિષ્ઠિત તે ક્ષેત્ર તેથી પૂજનીય તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

જ્યાં હું સ્વયં શાલગ્રામ-સ્વરૂપે સ્થિત છું, તે સ્થાન વિશેષ કરીને મારા ભક્તોને પરમાનંદ આપનારું છે.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

જ્યારે નંદી—શૂલપાણિ—ગોધનને આગળ રાખીને ત્યાં સ્થિત થયા, તે દિવસથી આ સ્થાન ‘હરિહર-પ્રભ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

દેવતાઓના ત્યાં વિહારને કારણે તેનું નામ ‘દેવાટ’ પડ્યું; તે દેવની મહિમા કોણ વર્ણવી શકે?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

તે શૂલપાણિ દેવેશ ભક્તોને અભય આપે છે; અચિંત્ય શક્તિવાળા તે મુનિઓ અને દિવ્ય ગંધર્વો દ્વારા સેવિત છે.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

તે સ્થળે મહાદેવ—સાક્ષાત્ પ્રભુ શિવ—નંદી-રૂપ ધારણ કરીને સાલઙ્કાયનકનો પુત્રત્વ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

તે સ્વયં મહાયોગી, યોગસિદ્ધિ આપનાર; ત્રિધારક તીર્થમાં પરમ પીઠ પર આસન ગ્રહણ કરીને બેઠા છે।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

ત્રણ જટાઓમાંથી ત્રણ પરમ અદ્ભુત ધારાઓ પ્રગટ થઈ—ગંગા, યમુના અને પુણ્ય સરસ્વતી।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

શાલગ્રામ નામના ક્ષેત્રમાં હરિ-સેવનમાં તત્પર તે પોતાના ભક્તોને જ્ઞાન આપે છે, જેના દ્વારા સંસારથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

જે ત્રિધારા તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃ અને દેવતાઓને સંતર્પિત કરી મહાયોગીની અર્ચના કરે છે, તે ફરી જન્મનો ભાગી બનતો નથી।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

એ જ સ્થાનના પૂર્વ ભાગમાં ‘હંસતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ સ્મરાય છે. ત્યાં એક અદભુત ઘટના બની—તે વધુ મહત્ત્વની, સાંભળો।

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

એક વખત શિવરાત્રિની રાત્રે, ભક્તોએ કરેલા મહાપૂજોત્સવમાં, વિવિધ રીતે તૈયાર કરેલા નૈવેદ્યો અર્પણ કરીને તેમણે તે યોગીનું પૂજન કર્યું।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

ત્યાં ભૂખ્યા કાગડાઓ તે અન્ન પર ઝપટ્યા. એક કાગડો તે અન્ન લઈને તેની સાથે ઉડીને નીકળી ગયો।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

તે પાછું મેળવવા બીજો કાગડો આકાશમાં તે ચોર કાગડાની સાથે લડ્યો. લડતાં લડતાં બંને તે કુંડમાં પડી ગયા।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

ત્યાં તેઓ બંને હંસ બની, ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી થઈ બહાર નીકળ્યા. તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ ત્યાં ભેગા થયેલા લોકો અચંબિત થયા।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

અતએવ, હે સત્તમ, તે સમયથી તેમણે તેને ‘હંસતીર્થ’ કહ્યું; અને તે સમયથી તે તીર્થ ‘હંસતીર્થ’ નામે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

પૂર્વકાળે તે સ્થાન યક્ષોએ રચ્યું હતું, તેથી તે ‘યક્ષતીર્થ’ તરીકે સ્મરાય છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ યક્ષલોકમાં માન પામે છે.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

આ રીતે તે તીર્થનો પ્રભાવ મહાયોગીના પ્રભાવથી છે. હું અને શિવ લોકોએ પ્રત્યે અનુગ્રહ કરવા માટે પરાયણ છીએ.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

હે વસુધરે, આ ગુહ્ય ક્ષેત્ર વિષે બધું તને કહેલું છે. ત્યાંથી આરંભ કરીને તે ‘મુક્તિક્ષેત્ર’ બાર યોજન સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

આ રહસ્યોમાં પરમ રહસ્ય છે; તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?