Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

आता सोमेश्वर इत्यादी लिंगे, मुक्तिक्षेत्र व त्रिवेणी इत्यादी तीर्थांचे माहात्म्य सांगितले जाते. सूत म्हणाले—मंदाराचे माहात्म्य ऐकून धर्माची इच्छा असलेली वसुंधरा अत्यंत विस्मित झाली आणि पुन्हा माधवाला प्रश्न विचारू लागली.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

धरणी म्हणाली—देवाच्या कृपेने मी मंदाराचे वर्णन ऐकले आहे. हे विष्णो, मंदारापेक्षा श्रेष्ठ जे स्थान आहे ते तुम्ही सांगावे.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तू जे मला विचारतेस ते तत्त्वतः ऐक. ‘शालग्राम’ म्हणून स्मरणात असलेले माझे गूढ रहस्य मी सांगतो.

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

हे भूमे, द्वापरयुगात यदूंच्या दाट कुलसमूहात ‘शूर’ नावाने प्रसिद्ध असा एक होता, जो यदुवंश वाढविणारा होता.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

त्याचा पुत्र महाभाग, सर्व कर्तव्यकर्मांत तत्पर होता. त्या घरात वसुदेवाचा जन्म झाला; तो यादवकुलाचा ध्वजवाहक होता.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

हे वसुधे! त्याची पत्नी देवकी नावाची होती; ती सर्वांगसुंदरी, मनोहर व शुभदर्शन होती.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

हे महाभागे! तुझ्या गर्भात मी निःसंशय अवतरेन; ‘वासुदेव’ म्हणून ख्यात होऊन देवांच्या शत्रूंचे मर्दन करीन.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

नंतर तेथे यादवकुलाचा उद्वाहक स्थिर झाल्यावर, तेथे परम ब्रह्मर्षी सालङ्कायनही उपस्थित होता.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

फक्त माझ्या आराधनेसाठी तो दहा दिशांत फिरत राहिला; पुत्रप्राप्तीसाठी मेरुशिखरावर एकाग्र होऊन त्याने तप केले.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

हे देवि! पूर्वी तो सर्वयोगेश्वर ईश्वरासह उभा असूनही, इकडे-तिकडे शोध घेत मला पाहू शकत नाही.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

हे वसुंधरे! पूर्वी मी ईश्वरासह होतो; तपश्चर्येत रत त्या सालङ्कायनाच्या संदर्भातही (हेच सत्य आहे)।

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

त्या पवित्र क्षेत्रात, माझ्या स्वरूपाशी संयुक्त देव हर, त्या शालग्राम गिरिवर शिळारूपाने स्थित आहेत।

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

मीही तिथेच नित्य पर्वतरूपाने स्थित आहे; आणि तिथल्या सर्व शिळा माझ्याच स्वरूपाच्या आहेत—यात संशय नाही।

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

त्या शिळा प्रयत्नपूर्वक पूजनीय आहेत—चक्रचिन्हित तर अधिकच; आणि त्याच गिरिवरील देवालयात हर लिंगरूपाने स्थित आहेत।

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

तिथे ‘शिवनाभ’ असलेल्या शिळा आणि ‘चक्रनाभ’ असलेल्या शिळाही आढळतात; आणि सोमेश्वराच्या अधिष्ठानाने तो गिरि शिवरूप म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

तेथे सोमाने स्वनामाने प्रसिद्ध असे उत्तम लिंग स्थापिले आणि आपल्या शापाची निवृत्ती व्हावी म्हणून खरोखरच एक सहस्र वर्षे तप केले।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

त्यानंतर तो शापातून मुक्त होऊन तेजाने परिपूर्ण झाला। आपले तेजोबल पुन्हा प्राप्त करून त्याने गिरिजापती (शिव) यांची स्तुती केली।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

तेव्हा सोमेश्वरातून वरदान देणारे त्र्यम्बक (शिव) प्रकट झाले।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

चंद्रशेखर, दिव्य, सर्व देवांनी नमस्कार केलेला—हाती पिनाक धारण करणारा देवेश—भक्तांना अभय देणारा।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

त्रिशूलधारी, डमरूने शोभणारा हात असलेला, वृषध्वज; अनेक मुखांचे, अनेक रूपांचे भयावह गणांनी सेवित।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

त्रिपुराचा घातक, महाकाळ, अंधकादींचा नाश करणारा—अचल स्थाणु; जो गजचर्माने आवृत व व्याघ्रचर्माने विभूषित आहे।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

जो नागभोगाला उपवीताप्रमाणे धारण करतो, रुद्राक्षमाला धारण करणारा प्रभु—निराकार असूनही सर्वेश्वर; भक्ताच्या इच्छेनुसार साकार विग्रह धारण करतो।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

ज्यांचे नेत्र अग्नी, चंद्र व सूर्य आहेत; जो मन-वाणीच्या पलीकडे आहेत; जटाजूटाने प्रकट झालेले; ज्यांचे पाप गंगेद्वारे धुतले जाते।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

कैलास-निवासी, हिमालयावर आश्रमरूपाने स्थित शंभूची अशी स्तुती झाल्यावर, तेव्हा शंभूने इंदू (सोम) याला वचन सांगितले।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

“वर माग; तुझे कल्याण असो—जे तुझ्या मनात आहे ते. कारण, हे गोपते, तू दुर्लभ दर्शन प्राप्त केले आहेस.”

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

सोम म्हणाला—हे देव! जर तू वर देत असशील तर माझ्या लिंगात सदैव वास कर. या लिंगाच्या भक्तांचे मनोरथ पूर्ण कर.

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

देवदेव म्हणाला—इथे मी विष्णूच्या सान्निध्यासह सदैव निवास करतो. आणि विशेषतः, हे गोपते! आजपासून तुझ्या या (लिंगात) मी वास करीन.

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

मी तुला वर देईन—तुझे कल्याण असो—असे वर जे देवांनाही दुर्लभ आहेत, सालङ्कायनक नावाच्या मुनीच्या तपोबलामुळे.

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

हे कलानिधे (चंद्रा)! विष्णूसह सल्लामसलत करून आम्ही दोघे येथे स्थिर झालो. शालग्राम पर्वत म्हणजे विष्णू, आणि मी ‘सोमेश्वर’ या नावाने ओळखला जातो.

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

त्या दोन्ही पर्वतांची जी शिला आहे ती ‘विष्णु–शिव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. आणि पूर्वी रेवेने असे तप केले होते जे शिवाला संतुष्ट करणारे आहे.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

‘मला तुझ्यासारखा पुत्र व्हावा’ या मनीषेने तिने प्रार्थना केली. तो मनात विचार करू लागला—‘मी तर कोणाचाही पुत्र नाही; मग काय करावे?’

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

हे मृगचिन्हधारी! रेवाला नक्कीच वर द्यावा—असा निश्चय करून तो तेव्हा अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन बोलला.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

हे देवी! लिंगरूपाने, गजाननाच्या अग्रभागी/सहवासाने, मी तुझ्या गर्भात वास करीन; हे शिवप्रिये, पुत्र होऊन येईन.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

तू माझी दुसरी मूर्ती आहेस, जलमयी शिवा म्हणून प्रसिद्ध. शिव-शक्तीच्या भेदाने आम्ही दोघे एकाच ठिकाणी स्थित आहोत.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

अशा रीतीने वर मिळवून रेवा येथे माझ्या सान्निध्यात आली; तेव्हापासून, हे गोपते, हे ‘रेवाखंड’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

हे मुने, गंडकीनेही पूर्वी दहा हजार वर्षे तप केले. प्रथम ती वाळलेली पाने खाऊन राहिली, आणि नंतर पुढे केवळ वायूवरच उपजीविका केली.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

प्रणाम करणाऱ्यावर वात्सल्य असलेला तो प्रभू प्रसन्न होऊन मधुर वचन बोलला— “हे गंडकी, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या तपामुळे मी विस्मित झालो आहे, हे निष्पापे।”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“तुझ्या अखंड भक्तीने, हे सुव्रते, वर माग. काय द्यावे ते लवकर सांग; हे सुंदरांगी, मी प्रसन्न आहे.”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

तेव्हा गंडकीने शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभूला पाहून दंडवत् प्रणाम केला आणि नंतर त्याची स्तुती सुरू केली.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

“अहो देव! मी तुमचे दर्शन घेतले; योगींनाही ज्यांचे दर्शन दुर्लभ आहेत. तुमच्याच द्वारा हे सर्व जग—स्थावर आणि जंगम—निर्मिले आहे.”

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

त्यानंतर तू त्यात प्रविष्ट झालास; म्हणून तुला ‘पुरुष’ असे म्हणतात. तुझ्या लीलेंनी उलगडलेल्या या विश्वात कोण मनुष्य खरोखर स्वतंत्र असू शकेल?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

जे ब्रह्म अनादि-अनंत व अपरिमित आहे, जे श्रुतींनी (वेदांनी) बोधिले आहे—तेच तू आहेस, हे महाविष्णो. जो तुला जाणतो तोच खरा वेदवित् आहे.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

तुझीच ती आद्या जगन्माता आहे, जिला परमा शक्ती म्हणून स्मरले जाते; तिलाच योगमाया, प्रकृती आणि प्रधान असे म्हणतात.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

पुरुष निर्गुण, अव्यक्त, चित्स्वरूप व निरंजन आहे; तो आनंदस्वरूप, शुद्धात्मा—खरोखर अकर्ता व निर्विकार आहे.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

स्वतःच्या योगमायेत प्रवेश करून तू कर्तृत्व धारण केलेस; तरीही प्रकृतीने सृष्टी घडत असताना तुला द्रष्टा व साक्षी असे म्हणतात.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

जसा स्वच्छ स्फटिकात जपाकुसुमाचा रंग प्रकट होतो, तसा तुमच्या प्रकाशामुळे तुमचे ज्योतीरूप प्रकट होते; त्या स्वरूपाला मी नमस्कार करते।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

ब्रह्मा इत्यादी कवी-ऋषींनाही यथार्थतः ते कळत नाही; मग मी मूढ असताना तुमचे निरंजन रूप कसे जाणू?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

मूढ जगाच्या मध्ये राहून मी थोडेच जाणते; तुम्हीच मला आधार दिला व घडविले, तरीही योग्य-अयोग्य असे अनुभव मला येत राहतात।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

म्हणून तुमच्या प्रसादाने मी लोकी महत्त्व मागितले आहे। हे उदार, अज्ञानाने जे याचिले ते मला देणे तुम्हालाच उचित आहे।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

तुम्ही दीनांवर दयाळू आहात; हे प्रभो, मला ‘नाही’ म्हणू नका। तेव्हा भगवान म्हणाले—“देवि, तुला जे हवे आहे…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

म्हणून, हे वरारोहे, सर्वथा अदेय असेल तरीही माझ्याकडे माग। जे मनुष्यांना दुर्लभ आहे, ते त्वरेने माझ्याकडून याचना कर।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

माझे दर्शन प्राप्त झाल्यावर कोणाचा मनोरथ अपूर्ण राहील? मग, हे चंद्रसदृशा, लोकांना तारिणारी ती देवी गंडकी प्रकट झाली।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

ती हात जोडून, नम्र होऊन, मधुर वचन म्हणाली—“हे देव, आपण प्रसन्न असाल तर माझा इच्छित वर मला द्यावा.”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“माझ्या गर्भात प्रवेश करून, हे विष्णो, माझा पुत्र हो.” तेव्हा प्रसन्न भगवान, हे गोपते, मनात विचार करू लागले।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

अशा रीतीने देवाने कृपेने मनात निश्चय करून, प्रसन्न होऊन गंडकीला म्हटले—“हे देवी, माझे वचन ऐक.”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

शालग्रामशिळेचे रूप धारण करून मी सदैव तुझ्या गर्भात स्थित राहीन। भक्तांवर अनुग्रह करण्यासाठी मी तुझ्या ‘पुत्र’ रूपाने वास करीन॥

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

माझ्या सान्निध्यामुळे तू नद्यांमध्ये अतिशय श्रेष्ठ होशील—तुझ्या दर्शनाने, स्पर्शाने, स्नानाने, पानाने व अवगाहनाने पुण्य प्राप्त होईल॥

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

वाणी, मन व देह यांपासून उत्पन्न झालेले महापाप तू दूर करशील। जो विधिपूर्वक स्नान करून देव, ऋषी व पितरांचे तर्पण करील॥

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

तो आपल्या पितरांनाही तृप्त करील; त्यांना तारून स्वर्गास नेईल। स्वतः माझा प्रिय होऊन तो ब्रह्मलोकास जाईल॥

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

माझ्या आज्ञाकर्मात परायण असलेला कोणी तुझ्यात प्राण सोडील, तर तोही माझ्या धामास जातो—जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही॥

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

अशा रीतीने देवीला वर देऊन तो तेथेच अंतर्धान पावला. तेव्हापासून, हे शशलाञ्छन, आम्ही या पवित्र क्षेत्रातच वास करीत आहोत.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

“आणि मी भगवान विष्णू आहे, भक्ताच्या इच्छेनुसार रूप धारण करणारा.” असे म्हणत प्रभु हरिने द्विजपतीला स्वीकारले.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

त्यांनी नक्षत्रपती (चंद्र) याचे अवयव प्रकाशमान करून नीट स्वच्छ केले; आणि शंकराच्या हातानेही त्यांना निरोग केले.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

रावणाने प्रकट केलेली ही जलधारा अत्यंत पुण्यदायिनी आहे. ती ‘बाणगंगा’ म्हणून प्रसिद्ध असून, तिच्यात स्नान केल्यास पाप नष्ट होते.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

सोमेशाच्या पूर्व दिशेला रावणाचे तपोवन आहे. तेथे तीन रात्री राहिल्यास तपस्येचे फळ प्राप्त होते.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

जिथे आपल्या नृत्याने देवेश प्रसन्न झाले व त्याला वरदान दिले. रावणाच्या त्या नृत्यामुळे तो पर्वत ‘नर्तनाचल’ (नृत्य-पर्वत) म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

बाणगंगेत स्नान करून आणि प्रभु बाणेश्वरांचे दर्शन घेऊन, मनुष्य गंगास्नानाचे फळ प्राप्त करतो व देवांसारखा स्वर्गात आनंदित होतो.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

आणि सालंकायनही लवकरच माझ्या त्या परम पवित्र क्षेत्रात, शालग्राम येथे, अत्यंत तीव्र असे सर्वोच्च तप आचरू लागला.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

हे वसुंधरे! मी तुला आणखी एक परम गुप्त गोष्ट सांगतो—तो मुनि तप करीत असताना (असा संकल्प करू लागला की) ‘ईश्वरासमान पुत्र मी प्राप्त करीन’.

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

त्याचा तो परम भाव—‘मी (असा पुत्र) प्राप्त करीन’—ओळखून देव महेश्वरांनी दृष्टीस सुख देणारे दुसरे सुंदर रूप धारण केले.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

योगमायेचा आश्रय घेऊन त्याने सालङ्कायनाचा पुत्रत्वभाव प्राप्त केला; तरीही उजव्या बाजूस उभा असलेला तो मुनिला ओळखू आला नाही।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

माया व योगबलाने युक्त, तो त्रिनेत्रधारी व हातात त्रिशूल धारण करणारा होता; रूपवान, गुणवान आणि देहाने सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होता।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“उठा, मुनिशार्दूल; तुझा मनोरथ सफल झाला आहे. तुझ्या उजव्या अंगातून मी तुझा पुत्र म्हणून जन्मलो आहे—हे प्रभो, मला शिक्षण दे।”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“‘ईश्वरासमान पुत्र मिळवीन’ या हेतूने तू तप आरंभ केलेस; म्हणून माझ्यासाठी तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

“असे विचार करून मी स्वयमेव तुझ्याकडे जन्मलो आहे. तपाने मी शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या देवाची आराधना केली आहे।”

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

तू परम सिद्धी प्राप्त केली आहेस, कारण मी तुझा पुत्र म्हणून येथे स्थित आहे. नंदीचे वचन ऐकून मुनींचे मुख आनंदाने प्रफुल्लित झाले.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

विस्मित होऊन तो म्हणाला—जर माझ्या तपाचे फळ खरेच प्राप्त झाले असेल, तर हरि अजूनही माझ्या दृष्टीस का पडत नाहीत?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

जोपर्यंत मी त्यांचे दर्शन घेत नाही, तोपर्यंत माझे तप थांबणार नाही. अच्युताचे दर्शन होईपर्यंत मी इथेच राहीन.

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

तूही योगबलाने त्वरेने मथुरेला जा. तेथे माझ्या पुण्य आश्रमात धन आहे, आणि तो प्रदेश गोव्रजाने गजबजलेला आहे.

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

अमुष्यायणाला घेऊन लवकर येथे आण.

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

मग आज्ञा स्वीकारून नंदी त्वरेने निघाला। मथुरेस जाऊन त्या ऋषीचा आश्रम पाहून तो पुढे गेला।

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

मीही सालङ्कायनांचा शिष्य आहे; माझे नाव अमुष्यायण. हे साधो, माझ्या गुरूंच्या प्रभावाने सर्वत्र कुशल आहे.

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

गुरूंचे कुशलही सांगा—तो तपोधन कुठे आहे? आपण कुठून आला आहात आणि येथे येण्याचे कारण काय?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

ते मला सविस्तर सांगा आणि हे अर्घ्य स्वीकारा. असे म्हटल्यावर त्याने अर्घ्य घेतले, विश्रांती केली आणि मग गुरूविषयी सांगू लागला.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

त्याने वृत्तान्त आणि तुमच्या आगमनाचे कारण सांगितले. मग त्याच्यासह गोधन घेऊन तो निघाला.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

काही दिवसांनी तो गंडकीच्या तीरावर पोहोचून तेथे आश्रयास राहिला; मग हळूहळू उतरून त्रिवेणीस जाऊन हर्षित झाला।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

देविका नावाची नदी देव व तपस्वी यांच्या प्रभावाने नियमपालनासाठी प्रकट झाली आणि शुभ रीतीने गंडकीला मिळाली।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

पुलस्त्य व पुलह यांच्या आश्रमातून आणखी एक धारा होती; तीही गंडकीला मिळाली आणि त्यामुळे त्रिवेणी ‘गंडकी’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

ते महातीर्थ ‘कामिक’ म्हणून ओळखले जाते, पितरांना अत्यंत प्रिय; तेथे ‘त्रिजलेश्वर’ नावाचे महालिंग प्रतिष्ठित आहे।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

हे देवी, हे मुक्ती व भोग देणारे आहे; याचे दर्शनमात्रानेच पाप नष्ट होते।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

ज्याला वेणीमाधव असेही म्हणतात, जिथे स्वयं विष्णु विराजमान आहेत—तेथे गंगा, यमुना आणि आणखी एक नदी सरस्वती आहे।

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

माझ्या ऐकिवात आहे की तेथे सर्व देव, ऋषी आणि पवित्र सरोवरे, तसेच सर्व तीर्थांचा देखील महान् समाज-संगम आहे।

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

जिथे स्नान केलेले स्वर्गास जातात आणि तेथे मृत झालेले मोक्षास प्राप्त होतात—ते तीर्थ ‘तीर्थराज’ म्हणून प्रसिद्ध, केशवाला प्रिय आहे।

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

तीच त्रिवेणी प्रसिद्ध आहे—मग तू तिला अपूर्व मानून का स्तुती करतोस? हे विष्णु, हे परम गुह्य तत्त्व तूच सांगितले आहेस; यात संशय नाही।

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

हे महाभाग, लोकांच्या हितासाठी ते सांगावे. आणि माझ्यावर करुणा ठेवून कृपा करा, हे दयासागर।

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, ऐक; तुझे कल्याण होवो. तू जे गूढ रहस्य विचारतेस, त्याचा इतिहासासहित हा शुभ वृत्तांत मी येथे तुला सांगीन.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

पूर्वी विष्णूंनी लोकांच्या हितासाठी, देवगणांनी सेविलेल्या रम्य हिमालय पर्वतावर तप केले.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

नंतर तप करत असताना बराच काळ गेल्यावर तीव्र तेज प्रकट झाले; ज्यामुळे चराचरांसह सर्व लोक प्रभावित झाले.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

त्याच्या उष्णतेमुळे त्याच्या गालांवर घामाचा पूर आला; त्यातून लोकांचे पाप हरिणारी एक दिव्य नदीधारा उत्पन्न झाली.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

मग सर्व देव उत्सुकतेने ब्रह्मांकडे गेले आणि वारंवार प्रणाम करून त्या (अद्भुत घटनेच्या) उत्पत्तीविषयी विचारू लागले.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

त्याच्या मायेमुळे मोहित झाल्याने ब्रह्मालाही ते कळले नाही। मग ब्रह्मा देवांसह शंकराजवळ उपस्थित झाला।

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

देवांसह अचानक आलेला व समोर उभा असलेला ब्रह्मा पाहून महादेवांनी त्याच्या येण्याचे कारण विचारले।

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

ब्रह्मा नम्रपणे उभा राहून महादेवांना विचारू लागला—“अत्यंत अद्भुत असे महान तेज प्रकट झाले आहे; हे महेश्वरा, हे अद्भुत काय?”

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

ज्यामुळे ही पृथ्वी आघातित होऊन जगात व्यत्यय झाला—हे नेमके काय असावे, हे कसे घडले, आणि याचा उगम कोणता, हे विभो?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

शिवांनी क्षणभर ध्यान करून ब्रह्मा आदींना उत्तर दिले—“या महान तेजाची उत्पत्ती आणि त्याची महिमा मी तुम्हाला दाखवीन.”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

देवांसह व आपल्या गणांसह प्रभु सोम त्या स्थानी गेला, जिथे महान तपाने युक्त भगवान विष्णू विराजमान आहेत।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

तेव्हा अत्यंत प्रसन्न शंभू जणू हसत म्हणाले—‘हे जगतांचे प्रभु, सृष्टिकर्त्या! कोणती इच्छा धरून तू तप करीत आहेस?’

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

तू सर्वांचा आधार व सर्वांचा अधिपती आहेस; तुला काय दुर्लभ? असे म्हटल्यावर जगतांचे प्रभु नमस्कार करून उत्तर देऊ लागले।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

हे जगत्पते! तुमचे दर्शन प्राप्त झाल्याने मी कृतार्थ झालो आहे।

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

शिव म्हणाले—हे देव! हे मुक्तिक्षेत्र आहे; याचे दर्शनमात्र मुक्तिदायक आहे। येथे गंड (गाल) वरील घामापासून सरितांमध्ये श्रेष्ठ गंडकी उत्पन्न झाली।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

जिच्या गर्भात जे होणार आहे ते निःसंशय घडेल. हे जगन्नाथ, तू येथे स्थित असल्यामुळे आणि तुझ्या सान्निध्याच्या कारणाने ते निश्चित होईल.

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

हे केशवा, मी ब्रह्मा, देवगण ऋषींसह—तसेच सर्व वेद, सर्व यज्ञ आणि सर्व तीर्थेही, हे अच्युता—येथेच एकत्र उपस्थित आहोत.

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

हे जगतां पते, आम्ही गंडकी येथे सदैव वास करू. हे प्रभो, जो मनुष्य कार्त्तिक महिनाभर अखंड स्नान करील, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन मोक्षाचा भागीदार होतो—यात संशय नाही. हे तीर्थांतील परम तीर्थ आणि मंगलांतील परम मंगल आहे.

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

ज्या स्थानी स्नान केल्याने मनुष्यांना गंगास्नानाचे फळ मिळते; आणि त्या स्थळाचे स्मरण, दर्शन व स्पर्श केल्याने मनुष्य निष्पाप होतो.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

गंगेविना कोणती नदी कन्येला आपल्या समकक्ष मिळेल? जिथे ती परम पुण्यदायिनी गंडकी आहे, ती भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

‘देविका’ नावाची आणखी एक नदी गंडकीसोबत संगम पावते; पूर्वी पुलस्त्य व पुलह यांनी तेथे परम तप केले होते।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

त्यानंतर ब्रह्माची कन्या म्हणून प्रसिद्ध अशी पुण्य नदी—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ—उद्भवली; जिथे ती यशस्विनी ‘ब्रह्मपुत्री’ गंडकीला मिळते, तो प्रदेश स्तुत्य आहे।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

ती त्रिवेणी महापुण्यदायिनी असून देवांनाही दुर्लभ आहे. हे धरा, ते क्षेत्र एक योजनपर्यंत विस्तीर्ण व परम पूज्य आहे असे जाण।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

पूर्वी वेदनिधीचे दोन पुत्र—जय व विजय—यज्ञकार्याकरिता गेले; कर्दमाचे ते दोघे पुत्र एका राजाने नियुक्त केले होते।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

हे सुव्रता! तृणबिंदूचे दोन पुत्र केवळ दृष्टिमात्राने ‘पापी’ म्हणून जन्मले; तरीही ते यज्ञविद्येत अत्यंत निपुण आणि वेद-वेदांगांचे पारंगत होते.

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

ते दोघे भक्तिभावाने हरिची पूजा करीत; त्यांची इंद्रिये व मन त्या साधनेत स्थिर होते. असे म्हणतात की त्या दोघांच्या पूजेमुळे केशवाचे नित्य सान्निध्य लाभत असे.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

पूजेच्या वेळी तो (भगवान) भक्तीने जणू वशीभूत होऊन वर देतो, असे म्हणतात. एकदा मरुत्ताने त्या दोन्ही कुशल द्विजांना आमंत्रित केले.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

राजाने यज्ञ समाप्त करून त्यांची पूजा केली व त्यांना विशेष सन्मान दिला. दक्षिणा देऊन संतुष्ट करून त्यांना निरोप दिला, आणि ते घरी परत आले.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

वाटणी करायला सुरुवात करताच ते परस्परांशी वाद घालू लागले. तेव्हा ज्येष्ठ म्हणाला, “विभाग समसमानच करावा.”

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

विजय त्याला म्हणाला—“हे ज्याने मिळविले ते त्याचेच आहे.” जयो म्हणाला—“मला असमर्थ समजून तू माझ्याशी असे का बोलतोस?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“मदाने आंधळा झालेला हत्ती हो—जो माझ्याशी असे बोलतोस!” अशा शापामुळे ते दोघे वेगवेगळे—एक ग्राह (मगर) आणि दुसरा हत्ती—झाले.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

गंडकीतच एक ग्राह जन्मला—तो पूर्वजन्माची स्मृती असलेला द्विज होता. आणि त्रिवेणीक्षेत्राच्या मध्यभागी जयो खरोखरच महान हत्ती झाला.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

वनात राहून तो हत्ती लहान हत्ती आणि हत्तीणींसोबत क्रीडा करीत असे. तेव्हा त्या दोघांचे अनेक हजारो वर्षे निघून गेली.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

हे भूमी, शापाने मोहित झालेले ते दोघे वनात फिरत होते. कधीतरी तो हत्ती हत्तीणींच्या कळपाने वेढलेला स्नानास गेला.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

त्यानंतर, हे वसुंधरे! माझ्या पुण्यक्षेत्रातील पिंडारक तीर्थास ते गेले।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

तेथून लोहर्गलास जाऊन तो तेथे सहस्र वर्षे निवास करतो।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

धरणी म्हणाली— प्रयागातील जो संगम ‘त्रिवेणी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तेथे देव महेश्वर ‘शूलटंक’ या नावाने ख्यात असून, दुसऱ्या नावाने ‘सोमेश’ असेही म्हणतात।

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

महर्लोकादि सर्वजण सर्व दिशांनी विस्मित झाले; त्याचा उगम जाणून घ्यावयास इच्छित असूनही ते कोणत्याही प्रकारे जाणू शकले नाहीत।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

जिथे सृष्टीच्या विधानासाठी एक स्वतंत्र आश्रमस्थान स्थापन केले गेले; आणि त्यानंतर जिथे सृष्टी-विधानाचे सामर्थ्य प्राप्त झाले।

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

तू जे घेतले आहेस ते देत नाहीस; म्हणून ‘ग्रहण’ या बंधनास प्राप्त हो. विजयानेही निश्चयच म्हटले—अतिशय अंध झाल्यावर धनाचा काय उपयोग?

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

अनेक तत्त्वे पीडित होऊन क्षयास गेली. तेव्हा जलेश्वर राजाने भगवंतास विनयपूर्वक विचारणा केली.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

तेथे स्नान केल्याने तेजस्वी पुरुष सूर्यलोकात मान पावतो. आणि जर तेथेच प्राणत्याग झाला, तर तो माझ्या लोकात पूज्य होतो.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

हे त्रैधारिक तीर्थ त्रिजटा (तीन जटा) यांतून उत्पन्न झाले आहे; जिथे साक्षात् महायोगी महेश्वर शंभू विराजमान आहेत.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

मग तेथे शिवभक्तीत परायण असलेला पुरुष प्राण सोडतो; यक्षलोक ओलांडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

सोम म्हणाला—मी शिवाला नमस्कार करतो—जो सौम्य, उमेचा प्रिय, भक्तांवर अनुग्रह करण्यास आतुर आहे; मी पंचवदन, नीलकंठ व त्रिलोचन यांना वंदन करतो।

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

हे शशांक, निःसंशय ते माझीच दुसरी, श्रेष्ठ मूर्ती आहे. लिंगार्चना करणाऱ्यांसह माझ्या भक्तांसाठी हे सदैव असेच आहे.

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

तेव्हा विष्णूचे चिंतन करीत तिने शंभर दिव्य वर्षे तप केले. त्यानंतर भक्तजनप्रिय जगन्नाथ हरि साक्षात प्रकट झाले.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

जरी हे जगत् प्रकृतीच्या त्रिगुणांनी निर्माण होत असले, तरी ते अन्यथा होत नाही. हे देव, केवळ तुमच्या सान्निध्यमात्राने कारणतत्त्व तुमच्यात स्फुरते.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

माझ्या संगाची नित्य लालसा धरणाऱ्या निम्नगा नदीने काय मागितले आहे? मी तेच मागितलेले देईन, ज्यामुळे लोकांना भवबंधनातून मोक्ष मिळेल.

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

तो पाहत असतानाच तो विधु-स्वरूप प्रभू तेथेच अंतर्धान पावला. मग सोमेशाच्या दक्षिण भागी त्याने बाणाने निश्चयच पर्वत भेदिला.

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

तो माझ्याच आराधनेत स्थित असूनही तो त्याला आलेला/उत्पन्न झालेला म्हणून ओळखू शकला नाही. तेव्हा नंदी हसत हसत महादेवांच्या आज्ञेने त्या मुनीस म्हणाला.

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

तेथे त्याचे आगमन पाहून व त्याचे नावही विचारून, त्याने कुशलक्षेम विचारले—घर-गृहस्थी, धन-संपत्ती आणि गोधन इत्यादींबद्दलही.

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

तो त्रिवेणीच्या आसपास फिरला, आवगाहन-स्नानात तत्पर. तो हत्तीणींवर पाणी शिंपत होता आणि त्यांच्याकडूनही शिंपडला जात, पाणी पित होता.

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

आणि तो स्वतः त्यांना पाणी पाजीत, प्रसन्न मनाने क्रीडा करीत राहिला. अशा रीतीने तेथे क्रीडा करीत असताना, त्याच्या बाबतीत दैवयोगाने (पुढील घटना घडली).

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

पूर्वकर्माने प्रेरित होऊन व वैरबंध स्मरून ग्राह (मगर) हत्तीचा पाय घट्ट पकडून बसला; आणि हत्तीनेही आपल्या सुळेने त्याला आघात केला।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

हत्तीने ग्राहाला भेदले; पण त्यानेही त्याला त्या पाण्यात ओढून नेले. परस्पर ओढाताणीने त्यांचे युद्ध अनेक वर्षे चालू राहिले।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

अनेक ओढाताणी व परस्पर सुळ्यांच्या घावांनी, मत्सर व द्वेषाने ग्रस्त असे ते दोघेही अशाच रीतीने सतत लढत राहिले।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

त्याने विनविल्यावर भक्तवत्सल भगवान देवाने सुदर्शन चक्राने ग्राहाचे तोंड फाडून टाकले।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

पुन्हा पुन्हा फेकल्या गेलेल्या त्या शिळा जमिनीवर आपटून एकमेकांवर आदळल्या; आणि चक्राच्या धक्क्याने त्या शिळांवर चक्रचिन्ह उमटले।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

खरोखर माझ्या त्या परम पवित्र क्षेत्रात ते फारच बहुसंख्य झाले. वज्रकीटाच्या चिन्हांनी ओळखलेली त्यांची अखंड परंपरा पाहा.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

हे सुंदरी, त्रिवेणीविषयी तुला कोणताही संशय करू नये. अशा प्रकारे त्रिवेणी-क्षेत्राची महिमा तुला सांगितली आहे.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

आणि जेव्हा राजा भरत पुलस्त्यांच्या आश्रमाजवळ राहून भक्तिभावाने विष्णूची सेवा करू लागला व त्यांना ‘त्रिजलेश’—तीन जलांचे अधिपती—म्हणून पूजले.

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

तेव्हापासून भरतामध्ये आसक्ती स्पष्टपणे उत्पन्न झाली. आणि नंतर मृगदेहाच्या अंतास (मृगयोनीनंतर) तोच भरत जडबुद्धी झाला.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

कारण त्याच प्रकारे भरताने पूजिल्यामुळे ते ‘जलेश्वर’ म्हणून स्मरणात आहेत; आणि ज्यांची भक्तिपूर्वक सम्यक् पूजा केल्याने योगसिद्धी उत्पन्न होते.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

हे सुभगे! मी शालग्रामाच्या परम पवित्र क्षेत्रात स्थित असता, तेथे मला ओळखून जलेशाने, हे वसुधे, माझी स्तुती केली।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

त्यानंतर भक्तावर करुणा येऊन त्याने ते सुदर्शनचक्र फेकले; जिथे ते प्रथम पडले, तोच स्थान तत्क्षणी तीर्थ झाले।

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

भक्तांच्या संरक्षणासाठी माझ्याकडून सुदर्शनाला आज्ञा देण्यात आली; तो जिथे-जिथे फिरतो, तिथे-तिथे शिळा अंकित होतात।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

अशा रीतीने, भ्रमण करत फेकलेल्या त्या (चक्रा)मुळे सर्वत्र चक्रमयता झाली; नंतर तो विधिपूर्वक पाच रात्री तेथे राहिला।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

गोधनाला पुढे करून तो हरिक्षेत्रात गेला; हरिने अधिष्ठित ते क्षेत्र म्हणूनच पूजनीय मानले गेले आहे।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

ज्या ठिकाणी मी स्वतः शालग्रामस्वरूपाने विराजमान आहे, ते स्थान विशेषतः माझ्या भक्तांना परम आनंद देणारे आहे.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

जेव्हा नंदी—शूलपाणी—गोधनाला पुढे ठेवून तेथे उभे राहिले, त्या दिवसापासून हे स्थान ‘हरिहर-प्रभ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

देवांच्या तेथे भ्रमणामुळे याचे नाव ‘देवाट’ झाले; त्या देवाची महिमा कोण सांगू शकेल?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

तो शूलपाणी देवेश भक्तांना अभय देणारे आहेत; अचिंत्य शक्तिसंपन्न ते मुनि व दिव्य गंधर्वांनी सेविले जातात.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

त्या स्थानी महादेव—साक्षात प्रभू शिव—नंदीचे रूप धारण करून सालङ्कायनकाचा पुत्र म्हणून प्राप्त झाले.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

तो स्वतः महायोगी, योगसिद्धी देणारा; त्रिधारक तीर्थात परम पीठावर आरूढ होऊन बसला आहे।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

तीन जटांतून तीन अत्यंत अद्भुत धारा प्रकट झाल्या—गंगा, यमुना आणि पवित्र सरस्वती।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

शालग्राम नावाच्या क्षेत्रात हरिसेवनात तत्पर तो आपल्या भक्तांना ज्ञान देतो, ज्यामुळे संसारातून मुक्ती मिळते।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

जो त्रिधारा तीर्थात स्नान करून पितर व देवतांना तृप्त करून महायोगीची पूजा करतो, तो पुन्हा जन्माचा भागी होत नाही।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

त्याच ठिकाणाच्या पूर्व दिशेला ‘हंसतीर्थ’ असे प्रसिद्ध तीर्थ आहे. तेथे एक विलक्षण घटना घडली—अधिक महत्त्वाची ती ऐक.

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

एकदा शिवरात्रीच्या रात्री भक्तांनी केलेल्या महान पूजामहोत्सवात, विविध प्रकारचे नैवेद्य अर्पण करून त्यांनी त्या योगीचे पूजन केले।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

तेथे भुकेले कावळे त्या अन्नावर झडप घालू लागले। एक कावळा ते अन्न घेऊन त्यासह उडून निघून गेला।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

ते परत मिळवण्यासाठी दुसरा कावळा आकाशात त्या चोराशी झुंजला. झुंजताना ते दोघेही त्या कुंडात पडले।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

तेथे ते दोघे हंस होऊन, चंद्रासारख्या तेजाने उजळत बाहेर आले. ते महान आश्चर्य पाहून तेथे जमलेले लोक थक्क झाले।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

म्हणून, हे सत्तम, त्या वेळेपासून त्यांनी त्यास ‘हंसतीर्थ’ असे म्हटले; आणि त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘हंसतीर्थ’ या नावानेच स्मरणात राहिले।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

पूर्वी तो प्रदेश यक्षांनी निर्माण केला, म्हणून तो ‘यक्षतीर्थ’ म्हणून स्मरणात आहे. तेथे स्नान करणारा मनुष्य शुद्ध होऊन यक्षलोकी मान पावतो.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

अशा प्रकारे त्या तीर्थाची महिमा महान योगीच्या प्रभावामुळे आहे. मी आणि शिव हे लोकांच्या कल्याणासाठी अनुग्रह करण्यात तत्पर आहोत.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

हे वसुधरे, हे गुह्य क्षेत्राचे सर्व वर्णन तुला सांगितले. तेथून आरंभ होऊन ते ‘मुक्तिक्षेत्र’ बारा योजनांपर्यंत विस्तारले आहे.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

हे रहस्यांतील परम रहस्य आहे; तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?