Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

Ab Someshwar aur lingon ki baat aati hai. Yeh mukti ke sthan hain aur Triveni jaisi jagahon ki mahatva ki baat hai. Suta ne kaha ki Mandar ki kahaani sun ke Vasundhara ko bada surprise hua. Usne dharam ke baare mein jaanna chahta tha, isliye Madhav se dobara poocha.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

Dharani ne kaha ki bhagwan ki kripa se maine Mandar ki poori baat sun li. Ab Vishnu, tum mujhe woh jagah batao jo Mandar se bhi badi hai.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

Varah bhagwan bole ki Devi, jo tum mujhse pooch rahi ho, woh sach mein suno. Main tumhe ek gujri baat batata hoon jise Shalagram kehte hain.

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

Dwapar yug mein zameen par Yadav parivar bahut bada ho gaya tha. Usme ek aadmi tha jiska naam Shura tha. Woh Yadav vansh ko aage badhane wala tha.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

Uska beta bahut bhagwan ka pyaara tha. Woh har kaam mein dharam ke paas chalta tha. Us ghar mein Vasudeva paida hua. Woh Yadav parivar ka bada aadmi tha.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

Uski biwi ka naam Devaki tha. Woh har tarah se sundar thi. Uska chehra accha tha aur sab log usko dekh ke khush ho jaate the.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

Main uske pet mein aaunga, koi shak nahi. Log mujhe Vasudeva bolenge. Main devataon ke dushmanon ko haraunga.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

Phir jab Yadav parivar ka bada aadmi wahan rehne laga. Wahan ek bada rishi aaya. Uska naam Salankayana tha.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

Woh sirf meri puja ke liye daso disha mein ghoomta raha. Usko beta chahiye tha, isliye usne Meru parvat par tapasya ki. Woh wahan baith gaya aur dhyaan laga liya.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

Devi, pehle woh Bhagwan ke saath khada tha. Bhagwan sab yogon ke malik hain. Lekin woh mujhe dekh nahi raha tha. Idhar-udhar dhundh raha tha.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

Vasundhare, main bhi pehle Bhagwan ke saath thi. Usi Salankayan ke baare mein baat hai jo tapasya kar raha tha.

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

Us jagah par Shiv Bhagwan rehte hain. Woh mere roop mein hain. Salagram parvat par patthar ki shakal mein baithe hain.

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

Main bhi wahin rehti hoon. Hamesha parvat ki tarah. Wahin ke saare patthar mere roop mein hain. Koi shak nahi.

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

In pattharon ki puja karni chahiye. Dhyan se. Jo patthar par chakra ka nishan hai, unki to aur bhi puja karni chahiye. Mandir mein parvat par Shiv ji ling ki shakal mein hain.

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

Wahan par pathar milte hain jinke upar Shiv jaisi naabi hai. Aur kuch pathar aise bhi hain jaise chakra ki naabi ho. Woh pahad Someshwar ka hai aur log kehte hain woh Shiv ka hi roop hai.

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

Soma ne wahan apne naam ka ek ling banaya. Woh ek hazaar saal tak wahan raha taaki uska shap khatam ho jaye.

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

Phir woh shap se azaad ho gaya. Usme chamak aa gayi aur uski apni taakat wapas aa gayi. Usne Shiv ki bhakti ki aur unki tarif ki.

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

Someshwar se hi Tryambak prakat hue. Yeh Shiv ka hi roop hai jo vardaan deta hai.

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

Shiv ke sir par chaand hai, woh bahut chamakdar hain. Sab dev unko pranam karte hain. Haath mein dhanush liye, devon ke swami hain. Apne bhakton ko dar se mukt karte hain.

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

Bhagwan Shankar haath mein trishul aur damru liye khade hain. Unke nishan bail hai. Unke saath bahut saare gan hain, alag-alag chehre wale, alag-alag roop wale. Dekhne mein woh bahut bhayanak lagte hain.

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

Woh Tripura naam ke rakshas ko maagne wale hain. Mahakal ke naam se bhi jaane jaate hain. Andhaka jaise rakshason ko nasht kiya hai. Woh hilne wale nahi, sthir hain. Haathi ki khaal odhe hain, sher ki khaal pehne hain.

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

Unke upar naag ki mala hai jaise janeu. Rudraksh ki mala pehne hain. Woh bhagwan hain, roop se pare hain, phir bhi sabke upar hukum chalate hain. Bhakt jo chahte hain, woh waisa hi roop dikhate hain.

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

Unki aankhen agni, chaand aur suraj jaisi hain. Inke baare mein sochna bhi mushkil hai, bolna to door ki baat hai. Unke baal jate hue bandhe hain. Ganga unke upar se bahati hai aur unki buraai dhul deti hai.

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

Shambhu ka ghar Kailash par hai. Himalaya par unka ashram bana hai. Jab unki itni tarif hui, tab Shambhu ne Som se baat ki aur kuch kaha.

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

Koi vardan maango, bhala ho tumhara, jo bhi tumhare mann mein hai. Tumne woh darshan paa liya hai jo milna bahut mushkil hai, gopati.

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

Soma ne kaha, Dev, agar tum vardan de rahe ho to mere ling mein hamesha raho. Is ling ke bhakton ki khwahishen poori karo.

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

Devadeva ne kaha, main yahan hamesha rehta hoon, Vishnu ke saath. Aur aaj se, gopati, tumhare is ling mein bhi rahunga.

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

Main tumhe vardan dunga, bhala ho tumhara. Yeh woh vardan hain jo devtaon ko bhi nahi milte. Salankayanak naam ke rishi ki tapasya ki taakat se.

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

Vishnu ke saath baat karke hum dono yahin reh gaye, Chandradev. Salagram parvat Vishnu hai, aur main Someshwar kehlaata hoon.

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

Un dono pahadiyon mein ek patthar hai jiska naam Vishnu-Shiva hai. Pehle Reva ne wahan tapasya ki thi. Yeh tapasya Shiv ko bahut pasand aayi thi.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

Reva soch rahi thi, kaash mera beta aisa ho jaise tum ho. Aur woh soch mein padh gaya, main kiska beta banoon, ab kya karoon.

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

Reva ko vardan dena zaroori hai, yeh Shiv ne socha. Phir woh khush ho ke bola, tum maang lo jo chahiye.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

Devi, main ling ki shakal mein aake tumhare pet mein rahunga. Ganesh mere saath hoga. Main tumhara beta banke aauga, Shiv tumhe pasand hai na.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

Tum meri doosri shakti ho, log tumhe Jal-Shiva kehte hain. Shiv aur Shakti alag-alag dikhte hain par hum dono saath mein hain.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

Reva ne jo vardaan paaya, woh yahan mere paas aa gayi. Us waqt se is jagah ko log Reva-khand kehte hain.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

Gandaki ne bhi pehle das hazaar saal tak tapasya ki. Pehle woh sookhe patte khati thi, baad mein sirf hawa pe zindagi bitane lagi.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

Bhagwan khush ho gaye aur pyaar se bole. Unhone kaha, Gandaki, main tumse raazi hoon. Tumhari tapasya dekh ke main hairaan hoon.

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

Tumne bina ruke apna bhakti dikhaya hai. Ab jo chaaho woh maang lo. Main tumse khush hoon, jaldi batao kya chahiye.

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

Gandaki ne unhe dekha, unke haath mein shankh, chakra aur gada tha. Woh jhuk kar pranaam kiya aur phir unki stuti karne lagi.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

Arey bhagwan, maine tumhe dekh liya. Yeh baat samajh mein nahi aati ki yogi bhi tumhe dekhne mein fail ho jaate hain. Tumne hi yeh poora duniya banaya hai. Jo chal raha hai, jo khada hai, sab tumhara kaam hai.

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

Phir tum usme ghus gaye. Isliye log tumhe Purusha kehte hain. Tumne khel ke duniya khola hai. Aisa mein kaun banda apne aap ko azaad bol sakta hai? Koi nahi.

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

Woh Brahman jiska na koi shuru hai na koi end, na koi seema hai, Vedon mein likha hai. Arey Mahavishnu, woh tum hi ho. Jo tumhe jaan leta hai, use Vedon ka asli gyaan mil gaya.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

Yeh duniya ki maa bhi tumhari hi hai. Log use shakti kehte hain. Koi kehta hai Yogamaya, koi Prakriti, koi Pradhan. Sab naam ek hi cheez ke hain.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

Purusha kisi gun mein nahi aata. Woh dikhayi nahi deta. Uska roop khud gyaan jaisa hai, koi daag nahi. Woh khushiyon se bana hai, bilkul saaf hai. Kuch karta nahi, badhta bhi nahi.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

Tumne apni maya mein ghus ke kaam karne wala ban gaye ho. Jab yeh duniya banti hai, tab tum dekhne wale ho. Tum witness ho jo sab dekh raha hai.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

Jaise saaf sheeshe mein laal phool ka rang dikhta hai. Waise hi tumhari roshni se tumhara roop chamakta hai. Main us roop ko namaste karti hoon.

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

Brahma aur bade rishi bhi tumhe sahi se nahi jaante. Main toh pagal hoon, main tumhare roop ko kaise samajh paungi? Tum toh bilkul saaf ho, koi daag nahi.

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

Main is pagal duniya mein khadi hoon, mujhe kuch nahi pata. Tumne mujhe sambhala hai, tumne banaya hai. Phir bhi mujhe sahi aur galat dono cheezein milti rehti hain.

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

Maine tumhari kripa se duniya mein bada naam chaaha. Main jaanke bhi nahi jaanti thi, isliye maangi. Tum bade ho, ab mujhe yeh dena chahiye.

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

Devi ne kaha, main garibon par daya karti hoon. Prabhu, mujhse na mat kaho. Phir bhagwan bole, Devi, jo bhi tum chaaho woh bolo.

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

Bhagwan ne kaha, maang lo. Jo bhi cheez dene layak nahi hai, woh bhi maang sakti ho. Jo insaan ke liye mushkil hai milna, woh bhi jaldi maang lo mujhse.

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

Jab mera darshan ho gaya, to kaunsa dil ka kaam poora nahi hoga? Phir woh devi, Gandaki, duniya ko paar lana wali, saamne aayi.

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

Woh haath jod ke jhuk gayi. Phir dheere se boli, Dev, agar tum khush ho to jo var main chahti hoon woh mujhe do.

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

Usne kaha, Vishnu, mere pet mein aao aur mera beta ban jao. Yeh sun ke bhagwan khush ho gaye aur sochne lage.

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

Bhagwan ne dil mein faisla kar liya. Woh daya kar rahe the. Phir woh khush ho ke Gandaki se bole. Suno Devi, jo main kehta hoon woh suno.

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

Main Shalagram patthar ki shakal mein rahunga. Hamesha tumhare andar rahunga. Main tumhara beta ban ke rahunga. Kyunki mere bhakton pe daya karni hai.

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

Mere paas rehne ke karan tum sab nadiyon mein sabse badi banogi. Jo tumhe dekhega, tumhe chukeyega, tumme nahayega, tumhara paani piyega, ya tumme doobega, woh sab paap se chhut jayega.

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

Tum bade paap mita dogi. Woh paap jo bolne se, sochne se, ya karne se hota hai. Jo shaks sahi tarike se nahata hai, aur devta, rishi, aur apne purkho ko tarpan karta hai.

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

Woh apne purkho ko bhi tarpan kare. Unko swarg le jaye. Phir woh mujhe pasand aane lagega. Aur woh Brahma ke dham mein jayega.

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

Agar koi insaan mera kaam karta hai aur tumhare paas jaan de, to woh mere paas aa jaata hai. Wahan jaake usko koi dukh nahi rehta.

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

Devi ko boons deke woh wahi gayab ho gaya. Tab se hum is jagah pe rehte hain, shashalanchan.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

Main Vishnu hoon, bhakt ki ichcha ke hisaab se roop leta hoon. Yeh kehke Hari ne brahmin ke guru ko apna liya.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

Unhone Chaand ke shareer ko roshan kiya aur saaf kiya. Shankar ke haath se bhi usse bimari se aazaad kiya.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

Ravan ne ek nadi nikali thi jo bahut punya deti hai. Log use Baan Ganga bolte hain. Usme nahaane se paap door ho jaate hain.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

Somesha ke paas poorab taraf Ravan ki tapasya ka ek jagah hai. Wahan teen raat rukne se insaan ko tapasya ka poora phal milta hai.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

Wahan Ravan ne dance kiya tha. Bhagwan usse khush ho gaye aur unhe vardan de diya. Usi dance ki wajah se woh pahad Nartanachal ke naam se jaana jaata hai.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

Banaganga mein naha ke Baneshwar Bhagwan ko dekh lo. Ganga mein nahane jaisa phal milta hai. Swarg mein bhagwan jaisi khushi hoti hai.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

Salankayan naam ka ek rishi bhi yahan aaya. Shalagram mein usne bahut sakht tapasya ki. Mere is kshetra mein usne sabse badi tapasya ki.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

Ab main tumhe ek aur baat batata hoon, yeh bahut chupa hua raaz hai. Woh rishi tapasya karta raha. Usne socha ki Ishwar jaisa beta mile.

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

Maheshwar ne jaan liya ki woh aisa beta paa lenge. Toh unhone ek aur sundar roop liya. Woh roop dekhne mein itna achha tha ki nazar ko sukoon milta tha.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

Yogamaya ki madad se woh Salankayan ka beta ban gaya. Lekin rishi ne use pehchana nahi. Woh unke daaye taraf khada tha.

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

Usme maya aur yog ki taakat thi. Uske teen aankhein thein aur haath mein trishul tha. Woh bahut sundar tha aur usme achchi baatein thin. Uska badan sooraj jaisa chamak raha tha.

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

Utho rishi, tumhari ichcha poori ho gayi. Main tumhare daaye taraf se tumhara beta banke aaya hoon. Ab mujhe sikhaao prabhu.

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

Tumne tapasya shuru ki thi ki Ishwar jaisa beta milega. Isliye main aaya hoon. Mere jaisa aur koi nahi hai.

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

Maine socha aur khud hi tumse paida hua. Phir mainne tapasya ki aur us bhagwan ko khush kiya jo shankh, chakra aur gada pakadta hai.

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

Tumne badi siddhi pa li hai, kyunki main tumhara beta banke yahan khada hoon. Yeh sunke rishi ka chehra khushi se chamak utha.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

Rishi hairan reh gaya aur bola, agar mera tap poora hua hai, to Hari ab tak mere saamne kyun nahi aaya?

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

Jab tak main use nahi dekhunga, tab tak mera tap nahi rukega. Main yahin rahunga jab tak Hari ka darshan nahi ho jata.

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

Tu bhi yoga se jaldi Mathura ja. Wahan mera ashram hai, usme dhani hai aur gao-bad wale log bhare hain.

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

Amushyayan ko saath leke jaldi yahan lao.

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

Nandin ne hukum suna aur foran nikal pada. Woh Mathura gaya aur wahan rishi ka ashram dekha.

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

Main bhi Salankayan ka shishya hoon, mera naam Amushyayan hai. Guru ki kripa se sab jagah sab theek hai.

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

Batao, tumhara guru kaisa hai? Woh tapasvi rishi ab kahan hai? Tum kahan se aaye ho aur yahan kyun aaye ho?

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

Mujhe poora detail mein batao. Pehle yeh arghya le lo. Usne arghya liya, thoda aaram kiya, aur phir guru ki baat aage badhai.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

Usne poora kissa sunaya aur bataya ki tum yahan kyun aaye ho. Phir uske saath chale gaye aur saare gaay-bail le liye.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

Kuch din baad Gandaki nadi ke paas pahunch gaye aur wahan ruk gaye. Dheere-dheere nadi paar ki aur Triveni pahunch ke bahut khush huye.

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

Devika naam ki ek nadi bani thi. Deviyon aur tap karne wale rishiyon ki taakat se. Yeh dharam ke liye bani thi aur Gandaki mein mil gayi.

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

Ek aur nadi ashram se nikli thi. Pulastya aur Pulaha rishiyon ke ashram se. Woh bhi Gandaki mein mil gayi. Ab is jagah ko Triveni aur Gandaki dono kehte hain.

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

Yeh ek bada tirth hai jise Kamika kehte hain. Pitaron ko yeh bahut pasand hai. Wahan ek bada Shivling hai jiska naam Trijaleshwar hai.

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

Devi, yeh jagah dono kaam karta hai. Moksh deta hai aur duniya mein bhi safal bana deta hai. Bas isko dekhne se hi paap khatam ho jate hain.

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

Yeh jagah Veni Madhav ke naam se bhi jaani jaati hai. Vishnu khud yahan rehte hain. Yahan Ganga, Yamuna aur Saraswati nadiyan aati hain.

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

Maine suna hai ki wahan sab devta aate hain. Sab rishi bhi aate hain. Sab pavitra sarovar aur tirth wahan ikathe hote hain.

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

Jahan naha ke log swarg jaate hain. Aur jo wahan mar jaye woh moksh paa leta hai. Yeh tirth Tirthraj ke naam se mashhoor hai. Keshav ko yeh bahut pasand hai.

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

Yeh Triveni sabko pata hai. Aisa kya naya cheez hai jo tum tarif kar rahe ho? Vishnu, tumne bahut chupa hua raaz bataya hai. Isme koi shak nahi.

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

Bade aadmi, sabki bhalai ke liye yeh baat bata do. Mere upar daya kar, tu daya ka sagar hai.

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

Varaha ne kaha, Devi, sunn. Teri bhalai ho. Jo chhupa baat tum pooch rahi ho, main bataunga. Yeh ek acchi kahani hai jo purani bhi hai.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

Pehle Vishnu ne tapasya ki thi. Woh sabki bhalai chahte the. Himalaya mein ek pahad par, bahut accha jagah thi. Wahan devi-devta aate the.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

Phir bahut time bit gaya jab woh tapasya mein lage the. Itni taapak ujaala aaya ki saari duniya, jo chalti hai jo khadi hai, sab hil gayi.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

Unki garmi se unke gaalon par paseena aaya. Usse ek nadi nikli, bahut acchi nadi. Yeh nadi sabke paap dholti hai.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

Saare dev log bhaage Brahma ke paas. Woh sab jaanna chahte the. Baar-baar jhuk ke poocha ki yeh chamak kahan se aayi.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

Brahma khud bhi nahi jaante the. Woh bhi confused the. Phir Brahma aur saare dev log Shankar ke paas gaye.

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

Mahadev ne dekha ki Brahma achanak aa gaya hai. Saare dev log bhi saath mein khade hain. Mahadev ne poocha ki aao kyun ho.

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

Brahma jhuk ke khada ho gaya. Unhone Mahadev se poocha ki bada ajeeb chamak aa gayi hai. Yeh kya cheez hai batao.

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

Is chamak ne dharti ko hila diya. Saari duniya mein hahakar mach gaya. Yeh kya hai, kaise hua, kahan se aaya, batao.

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

Shiv ji thoda der sochne ke baad bole. Brahma aur baaki devtaon ko jawab diya. Main tumhe batata hoon ki yeh bada chamakdaar prakash kahan se aaya hai. Aur iski khaas baat kya hai, woh bhi dikhata hoon.

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

Soma devta apne saathiyon ke saath chale gaye. Woh us jagah gaye jahan Vishnu ji rehte hain. Vishnu ji wahan bade tapasya mein lage hain.

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

Shiv ji khush ho gaye aur muskurate hue bole. Tum to duniya ke malik ho, sab kuch banaane wale ho. Phir bhi itni badi tapasya kyun kar rahe ho? Kya chahiye tumhe?

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

Shiv ji ne kaha, tum sab ka aadhar ho, sab ka khayal rakhte ho. Tumhare liye kuch bhi mushkil nahi hai, jo chaho woh paa sakte ho. Soma devta jhuk kar pranam kiya aur jawab diya.

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

Soma devta ne kaha, maine aapko dekh liya hai. Ab mera kaam ho gaya hai, duniya ke malik. Mera mann bhara hai.

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

Shiv ne kaha, are dev, yeh jagah mukti ka kshetra hai. Bas dekhne se hi mukti mil jaati hai. Yahan Gandaki nadi nikli thi gaal ke paseene se, aur yeh sab nadiyon mein sabse badi hai.

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

Koi shak nahi, jo bhi uske garbh mein hone wala hai woh zaroor hoga. Kyunki Jagannath, tum yahan ho, tumhari maujoodgi ki wajah se yeh sab siddh hoga.

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

Hey Keshav, main aur Brahma aur sab dev, rishiyon ke saath, sab yahan aa gaye hain. Sab Ved, sab yagya, aur sab tirth bhi yahan hain, hey Achyut.

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

Hey jagat ke patiji, hum log hamesha yahan Gandaki mein rahenge. Jo koi bhi poora Kartik mahine tak nahaega, prabhuji, woh...

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

Woh sab paapon se aazaad ho jaega aur use mukti zaroor milegi, koi shak nahi. Yeh tirthon mein sabse bada tirth hai, aur sab shubh cheezon mein sabse shubh hai.

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

Jahan nahaoge, wahan Ganga mein nahane jaisa phal milega. Us jagah ko yaad karo, use dekho, ya sirf chho lo, insaan ke saare paap khatam ho jaate hain.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

Ganga ke bina koi nadi kaise kisi kanya ke layak ho sakti hai? Gandaki nadi badi punya wali hai. Yeh duniya ka sukh deti hai aur mukti bhi deti hai.

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

Ek aur nadi hai jiska naam Devika hai. Yeh Gandaki ke saath milti hai. Pulastya aur Pulaha rishi ne wahan bahut bada tap kiya tha.

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

Phir ek nadi bani jo Brahma ki beti kehlayi. Yeh nadiyon mein sabse badi hai. Yeh wahan Gandaki se milti hai jahan Brahma ki beti aati hai.

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

Triveni bahut punya wali jagah hai. Devata bhi isko paana mushkil samajhte hain. Dhara, tum jaan lo ki yeh kshetra ek yojan tak faila hai aur log iski bahut puja karte hain.

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

Pehle ke time mein Vedanidhi ke do bete the, Jaya aur Vijaya. Kardama ke bete the woh dono. Ek raja ne unhe yagya karwane ke liye bulaya tha. Raja ne unhe kaam par lagaya tha.

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

Trinabindu ke do bete the. Log unhe paapi kehte the kyunki kisi ki nazar lag gayi thi. Par woh dono bahut seekhe hue the. Yagya karna jante the, Ved bhi padhe hue the.

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

Woh dono Hari ki bhakti se puja karte the. Mann aur dimaag bas bhagwan mein laga rakha tha unka. Jo log itna pyaar se bhagwan ko pujte hain, Keshav unke paas hamesha rehta hai.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

Puja ke time bhagwan bhakti se khush ho ke vardaan deta hai. Ek baar Marutta naam ka raja tha. Usne dono pandit ko bulaya tha. Woh dono bahut samajhdar the.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

Raja ne yagya poora kiya. Pandit dono ki bahut izzat ki. Inaam mein bahut kuch diya unhe. Phir unhe jane diya aur woh ghar chale gaye.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

Jab dono baantne lage toh aapas mein jhagda ho gaya. Bada bhai ne kaha ki hissa barabar baantna padega.

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

Vijaya ne kaha jo cheez kisi ne payi hai, woh uski hi hai. Jaya ne jawab diya, kya tum mujhe kam samajh ke aisa bol rahe ho?

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

Jaya ne kaha, tum haathi ban jao, apne baap par itna bharosa. Itna ghamand mat karo. Shaap se dono alag ho gaye. Ek magarmachh ban gaya, ek haathi.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

Gandaki nadi mein woh brahmin magarmachh ban gaya. Usko apni pehle wali life yaad thi. Triveni kshetra mein Jaya ek bada haathi ban gaya.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

Haathi jungle mein rehne laga. Woh haathon ke saath khelta rehta tha. Hazaron saal beet gaye dono ke liye.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

Dharti, woh dono jungle mein ghoom rahe the. Ek shrap ki wajah se unka dimaag ghoom gaya tha. Ek baar woh haathi apni group ke saath nahaane gaya.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

Phir woh Pindarak gaye. Yeh mera kshetra hai, dharti.

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

Wahan se Lohargala gaye. Wahan woh hazaar saal tak raha.

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

Dharani ne kaha, Prayag mein Triveni hai. Wahan Maheshwar bhagwan hai. Log use Shoolatank kehte hain, aur kuch Somesh bhi kehte hain.

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

Maharloka ke log aur sab log hairaan the. Har taraf dekh rahe the. Yeh jaanna chahte the ki yeh kahan se aaya. Par kisi ko pata nahi chal paaya.

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

Wahan ek alag ashram banaya gaya tha. Yeh creation ke kaam ke liye tha. Us jagah creation ka kaam shuru karne ki taakat mili.

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

Tum jo liya woh wapas nahi karta. Isliye tum pakad mein aaoge. Vijaya ne kaha, paisa kya karna agar aankhen bandh ho gayi ho.

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

Bahut saare tattva dab gaye the aur khatam ho gaye. Tab Jaleshwar raja ne bhagwan se poocha.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

Wahan snan karne se insaan Surya ke lok mein izzat paata hai. Agar wahan jaan nikal jaye to mera lok milta hai.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

Yeh Traidharika tirtha Shiv ke teeno jaton se nikla hai. Wahan Shiv khade hain, Mahayogi Maheshwar.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

Jab koi Shiv ke bhakt wahan jaata hai, woh apna jaan chod deta hai. Woh Yakshon ki duniya ko peeche chod deta hai. Phir woh mere paas aata hai.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

Soma ne kaha, main Shiv ko naman karta hoon. Woh accha hai, dheere-dheere rehta hai, Uma ka pyara hai. Woh apne bhakton par bahut meharbani karta hai. Main us panch chehre wale, neele gala wale, teen aankhon wale ko pranam karta hoon.

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

Yeh meri doosri, badi shaan wali moorat hai, Shashank. Isme koi shak nahi hai. Mere bhakton ke liye yeh hamesha yahi hai. Jo log Shivling ki puja karte hain, unke liye bhi yeh same hai.

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

Usne Vishnu ko yaad karte hue sau saal tak tapasya ki. Sau saal baad Hari aaya. Woh duniya ka malik hai, bhakton ko bahut pyara hai, seedha saamne prakat hua.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

Prakriti teen gunon se yeh duniya banati hai. Lekin Deva, tumhare paas rehne se hi sab sahi ho jata hai. Tum wahi ho jahan se sab shuru hota hai.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

Nimnaga nadi hamesha mere saath rehna chahti thi. Usne jo maanga hai main use dunga. Isse logon ko is duniya se mukti milegi.

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

Jab woh dekh raha tha, woh bhagwan wahi gayab ho gaye. Phir Somesh ke daaye taraf se unhone pahad ko teer se toda.

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

Usne use pehchana nahi, jabki woh wahan mere puja mein laga tha. Tab Nandi ne haske rishi se baat ki, Mahadev ke kehne par.

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

Usne dekha ki woh aa gaya hai aur uska naam bhi poocha. Phir usne uski khus-hali bhi jaani, ghar-gharana, paisa aur gaye-bail sab baare mein.

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

Woh Triveni ke paas gaya, wahan paani mein dubki lagane ke liye. Usne hathiniyon ko paani chidka aur unhone bhi use chidka, aur woh paani piya.

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

Woh khud unko paani pilaya aur khelte rahe, dil khush tha. Jab woh wahan khel rahe the, toh bhagya se achanak kuch aur ho gaya.

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

Ek magarmachh ne purani dushmani yaad karke haathi ke paan ko pakad liya. Haathi ne bhi uske daant se vaar kiya.

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

Haathi ne magarmachh ko maara, magar woh usko paani mein ghaseetne laga. Dono ka yeh ladai kaai saal chala, ek dusre ko khinchte rahe.

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

Baar-baar khinchna aur daanto se maarna, aise hi ladte rahe dono. Dono mein bada ghamand aur dushmani thi.

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

Bhagwan ne uski baat sun li, woh apne bhakto se pyaar karte hain. Unhone Sudarshan chakar se magarmachh ke munh ko phaad diya.

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

Woh patthar baar-baar phenke jaate the aur aapas mein takrate the. Chakar ki maar se patthar mein chakar ka nishaan ban gaya.

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

Mere is kshetr mein woh patthar bahut milne lage. Dekho, vajra-keet nishaan se pehchaane jaate hain, ek ke baad ek pade hain.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

Sundar, Triveni ke baare mein shak mat karna. Maine tumhe Triveni kshetr ki badai bata di hai.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

Jab Raja Bharata Pulastya ke ashram ke paas rehne laga. Woh Vishnu ki puja karta tha, usey Trivalesh ke roop mein maanke.

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

Tab se Bharata ka dil phans gaya tha. Baad mein jab hiran ki jaan leke mara, tab woh Bharata soojh-bujh chhod ke behad ho gaya.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

Bharata ne usi tarah se puja ki, isliye uska naam Jaleshwar ho gaya. Jab koi bhakti se uski puja karta hai, toh yoga ki siddhi milti hai.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

Main Shalagram mein rehta tha, woh bada pavitra sthan hai. Wahan Jalesh ne mujhe pehchaan liya aur meri prashansa ki.

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

Phir usne bhakt ke liye daya karke Sudarshan chakra phenka. Jahan pehle gira, wahan teerth ban gaya.

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

Maine Sudarshan ko bhakton ki hifazat ke liye bheja. Yeh jahan bhi jaata hai, wahan ki pattharon par nishan ban jaate hain.

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

Is tarah woh ghoomte ghoomte chakra ki tarah ban gaya. Phir usne paanch raat wahan raha, sab niyam ke saath.

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

Gaye ke saath aage chal ke woh Hari ka kshetra gaya. Yeh jagah Hari ki hifazat mein hai, isliye log iski puja karte hain.

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

Main wahan khud Shalagram ki shakal mein hoon. Mere bhakton ko wahan bahut khushi milti hai.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

Jab Nandi gayon ke saath khada hua, us din se yeh jagah Harihar-prabh ke naam se jaani jaane lagi.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

Devi-log wahan ghoomte the, isliye uska naam Devata pada. Us bhagwan ki mahatva ko kaun bata sakta hai?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

Woh Shulapani devtaon ka raja hai. Apne bhakton ko dar nahi hone deta. Rishi aur gandharv uski puja karte hain. Uski shakti ka koi hisaab nahi.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

Us jagah pe Mahadev ne Salankayan ka beta banne ka mauka paaya. Woh khud Shiv bhagwan the, prabhu roop mein. Unhone Nandi ka roop liya tha.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

Woh khud bade yogi the. Yeh siddhi dene wale the. Unhone Tridharak tirth mein ek bade peeth par baithna shuru kiya.

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

Unki teen jaton se paani nikalne laga. Yeh badi ajab baat thi. Ganga, Yamuna, aur Saraswati - yeh teen nadiyan wahan se nikli.

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

Shalagram kshetra mein Hari bhakti karna chahiye. Hari ki puja karne se bhakton ko gyan milta hai. Is gyan se woh sansar se azaad ho jaate hain.

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

Jo koi Tridharak tirth mein nahata hai, woh pitron aur deviyon ko tarpan karta hai. Phir bade yogi ki puja karta hai. Aisa karne wala dobara janam nahi leta.

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

Us jagah ke poorab ki taraf ek teerth hai jiska naam Hans Teerth hai. Wahan ek ajab baat hui thi. Suno, yeh bahut khaas hai.

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

Ek baar Shiv Ratri ki raat thi. Bhakt logon ne bada puja utsav kiya. Unhone khane ki bahut cheezein banayi aur bhog lagaya. Phir ek yogi ki puja ki.

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

Wahan bhookhe kauwe aaye aur khane pe toot pade. Ek kauwe ne khana uthaya aur udd ke chala gaya.

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

Doosre kauwe ne wapas lene ke liye ladai shuru kar di. Dono aasmaan mein ladne lage. Phir dono us kund mein gir gaye.

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

Wahan se dono hans ban ke nikle. Chamak mein jaise chaand ho. Wahan jo log the, woh dekh ke dang reh gaye. Itna bada chamatkar dekh ke log hairan ho gaye.

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

Us waqt se logon ne is jagah ka naam Hans Tirth rakh diya. Tab se yeh jagah Hans Tirth ke naam se jaani jaati hai.

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

Pehle yeh jagah Yakshon ne banayi thi, isliye log isse Yaksh Tirth kehte hain. Jo yahan nahaata hai woh saaf ho jaata hai. Aur Yakshon ki duniya mein uski izzat hoti hai.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

Is tirth ki itni taakat hai kyunki bade yogi ki shakti yahan kaam karti hai. Main aur Shiv, dono duniya ki bhalai ke liye lage hain.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

Maine tumhe poora kshetr bataya hai, yeh ek secret jagah hai. Yeh mukti wala kshetr baarah yojan tak faila hua hai.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

Yeh sabse bada secret hai, isse bada koi secret nahi. Ab tum aur kya sunna chahte ho?