Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

ਹੁਣ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ, ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੰਦਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਅਤਿ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੰਦਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮੰਦਾਰ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਾਂਗਾ, ਜੋ ‘ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭੂਮੀ, ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਘਣੇ ਕੁਲ-ਸੰਘ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ੂਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂਭਾਗੀ, ਹਰ ਧਰਮਿਕ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ। ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਯਾਦਵ ਕੁਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਧਾਰਕ ਸੀ।

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਹੇ ਵਸੁਧਾ, ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਕੀ ਸੀ—ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ।

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

ਉਸ ਮਹਾਂਭਾਗੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ।

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਯਾਦਵ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰਕ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਉਹ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਰੇ ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੋਜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਸੇ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਹਰਾ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

ਮੈਂ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਥਰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

ਉਹ ਪੱਥਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ—ਫਿਰ ਤਾਂ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਵਧੇਰੇ; ਅਤੇ ਹਰਾ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ਿਵ-ਨਾਭੀ’ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਚਕ੍ਰ-ਨਾਭੀ’ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਵੀ। ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

ਉੱਥੇ ਸੋਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਪ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਤੇਜੋਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ-ਪਤੀ (ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

ਅਤੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

ਚੰਦਰ-ਸ਼ੇਖਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ; ਪਿਨਾਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼, ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਡਮਰੂ ਧਾਰਿਆ ਚਮਕਦਾ ਹੱਥ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ (ਬੈਲ-ਧੁਜਾ) ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ; ਅਨੇਕ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਮਹਾਕਾਲ, ਅੰਧਕ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਚਲ ਸਥਾਣੁ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਬਾਘ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

ਨਾਗ ਦੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰਵੇਸ਼, ਭਕਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

ਜਿਸ ਦੇ ਨੇਤਰ ਅੱਗ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ; ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜਟਾਜੂਟ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ; ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਧੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

ਕੈਲਾਸ ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼ੰਭੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਹਿਮਾਲੇ ਉੱਤੇ ਰਚਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਇੰਦੂ (ਸੋਮ) ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

ਹੇ ਗੋਪਤੇ, ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇਰਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਐਸਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

ਸੋਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ, ਜੇ ਤੂੰ ਵਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰ। ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ।

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

ਦੇਵਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਸਮੇਤ। ਅਤੇ ਹੇ ਗੋਪਤੇ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਇਸ (ਲਿੰਗ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ।

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇਰਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ—ਐਸੇ ਵਰ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹਨ—ਸਾਲੰਕਾਯਨਕ ਨਾਮਕ ਮੁਨੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ।

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

ਹੇ ਕਲਾਨਿਧੇ (ਚੰਦਰਮਾ), ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ–ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਕਰਕੇ—‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ’—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ/ਕਰਮ ਕੀਤਾ। (ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ:) ‘ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ।

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

ਹੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੀ! ਰੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣਯ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤਦ ਕਿਹਾ।

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਜਾਨਨ ਦੇ ਅਗਵਾਈ/ਸਾਥ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਿਯੇ!

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈਂ, ਜਲਮਈ ਸ਼ਿਵਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰੇਵਾ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਗੋਪਤਿ, ਇਹ ‘ਰੇਵਾਖੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

ਹੇ ਵਿਧੋ, ਗੰਡਕੀ ਨੇ ਭੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਇਆ।

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਗੰਡਕੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ।”

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

“ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ। ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ; ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।”

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

ਤਦ ਗੰਡਕੀ ਨੇ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

ਅਹੋ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਲੱਭ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ, ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

ਤਦਨੰਤ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬੋਧ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ (ਵੇਦਾਂ) ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੁ। ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦ-ਵਿਤ ਹੈ।

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਉਹ ਆਦਿ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਯੋਗਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

ਪੁਰੁਸ਼ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਚਿਤ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦ-ਰੂਪ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਅਕਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ।

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸਫਟਿਕ ਵਿੱਚ ਜਪਾ-ਫੁੱਲ ਦਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਜੋਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਕਵੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ, ਮੋਹਿਤ ਮੂਰਖ, ਤੇਰੇ ਨਿਰੰਜਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

ਮੋਹਿਤ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਘੜੀ ਗਈ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਯੋਗ—ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਚਿਤ—ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਉਦਾਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੰਗ ਬੈਠੀ; ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ‘ਨਹੀਂ’ ਨਾ ਕਹੋ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਥੋਂ ਮੰਗ—ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਦੇਯ’ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੰਗ ਲੈ।

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਮਨੋਰਥ ਅਪੂਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤਦ, ਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਮਾਨ, ਉਹ ਦੇਵੀ—ਗੰਡਕੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ—ਅੱਗੇ ਆਈ।

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੋ।”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਜਾ।” ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਹੇ ਗੋਪਤੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਗੰਡਕੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ।”

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

“ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਾਂਗਾ।”

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

“ਮੇਰੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਂਗੀ—ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਨਾਨ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਅਵਗਾਹਨ ਨਾਲ (ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ)।”

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

“ਤੂੰ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਾਪਾਪ ਨੂੰ ਹਰ ਲਵੇਂਗੀ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਵੇ…”

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

“…ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਲਾਂਛਨ-ਧਾਰੀ।

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਾਂ, ਜੋ ਭਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

ਉਸ ਨੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲ ਰਹਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਲਧਾਰਾ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਨੀ ਹੈ। ਜੋ ‘ਬਾਣ-ਗੰਗਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਤਪੋਵਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਉਸ ਨਾਚ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ‘ਨਰੱਤਨਾਚਲ’ (ਨਾਚ-ਪਹਾੜ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

ਬਾਣਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

ਅਤੇ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਅਤਿ ਤੀਖੀ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਤੁਰੰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ: ਜਦ ਉਹ ਮੁਨੀ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ।

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—‘ਮੈਂ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ’—ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ (ਮੁਨੀ) ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੂਪਵਾਨ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

“ਉੱਠੋ, ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੇ ਦੱਖਣ ਅੰਗ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।”

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

“ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਇਸ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਕਿ ‘ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ’; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ।”

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

ਤੂੰ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਨੰਦਿਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮੁਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠਿਆ।

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਰਿ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ?”

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗੀ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਾਂਗਾ।

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

ਤੂੰ ਵੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪੁੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੈ—ਗੋਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪ-ਵਸੇਬੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ।

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

“ਅਮੁਸ਼੍ਯਾਯਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਆਓ।”

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨੰਦੀ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਮਥੁਰਾ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ।

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

“ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਲੰਕਾਯਨ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਮੁਸ਼੍ਯਾਯਣ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਹੈ।”

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

“ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਤਪੋਧਨ ਤਪਸਵੀ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

“ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਲਿਆ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ।

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

ਉਸ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਗੋਧਨ (ਪਸ਼ੂ-ਧਨ) ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠਾ; ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਰ ਉਤਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

ਦੇਵਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਨਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਨਾਲ ਗੰਡਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ।

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਵੀ ਸੀ—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ; ਉਹ ਵੀ ਗੰਡਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ‘ਗੰਡਕੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

ਉਹ ਮਹਾਤੀਰਥ ‘ਕਾਮਿਕ’ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਜਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਲਿੰਗ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਣੀਮਾਧਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ।

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

ਉੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀ ਸਭਾ ਉੱਥੇ ਹੈ।

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਤੀਰਥਰਾਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ।

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪੂਰਵ ਕਿਉਂ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇਹ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਤੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੋ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ-ਬੁੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਾ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ-ਸਹਿਤ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

ਫਿਰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਇਕ ਤੀਖਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

ਉਸ ਦੀ ਤਪਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਧਾਰ ਉੱਭਰੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਰਾ-ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਘਟਨਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਇਕ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੈ?’

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਭੋ (ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ)?

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸੋਮ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਬੋਲੇ: “ਤੂੰ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਕਿਸ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

“ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੈਂ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੁਰਲਭ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

“ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ, ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ, ਇਹ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੰਡਕੀ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਗੱਲ੍ਹ (ਗੰਡ) ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ: ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਣ।

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਞ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੀ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ।

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

ਹੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਗੰਡਕੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਾਂਗੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇਗਾ, …

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ।

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਹੜੀ ਹੋਰ ਨਦੀ ਕਿਸੇ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਗੰਡਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

ਦੇਵਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਨਦੀ ਗੰਡਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਨਦੀ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਪੁਤ੍ਰੀ’ ਗੰਡਕੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

ਉਹ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਮਈ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਪਰਮ ਆਰਾਧਿਤ ਤੇ ਅਤਿ ਪੂਜਨੀਯ ਜਾਣ।

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵੇਦਨਿਧਿ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ—ਯਜ್ಞ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੋਹਿਤੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ।

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪਾਪੀ’ ਜਨਮੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਯਜ್ಞ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਨਿਪੁਣ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ।

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਕੇਸ਼ਵ ਸਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਰੁੱਤ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਨਿਪੁਣ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੁਲਾਏ।

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਜ್ಞ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਬਿਠਾਇਆ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੰਡ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜ ਪਏ। ਤਦ ਵੱਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵੰਡ ਸਮਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

ਵਿਜਯ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।” ਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਐਸਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

“ਤੂੰ ਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਾਥੀ ਬਣ ਜਾ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਬਣ ਗਏ।

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਮਗਰਮੱਛ ਜਨਮਿਆ—ਉਹ ਦਵਿਜ ਸੀ ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜਯ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਬਣਿਆ।

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ।

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

ਹੇ ਧਰਤੀ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਦੇ ਉਹ ਹਾਥੀ—ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ।

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ), ਉਹ ਪਿੰਡਾਰਕ ਨੂੰ ਗਏ—ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ।

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

ਉਥੋਂ ਫਿਰ ਲੋਹਰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਨਾਮਕ ਸੰਗਮ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ‘ਸ਼ੂਲਟੰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਸੋਮੇਸ਼’ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

ਮਹਰਲੋਕ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਹ ਜਾਣ ਸਕੇ।

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਰਚਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

“ਤੂੰ ਜੋ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ—ਪਕੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।” ਵਿਜਯ ਨੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਿਹਾ: “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਧਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਅੰਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ?”

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

ਅਨੇਕ ਤੱਤਵ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਜਲੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਸੂਰਯ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

ਇਹ ਤ੍ਰੈਧਾਰਿਕ ਤੀਰਥ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੀਆਂ (ਤਿੰਨ) ਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੰਭੂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਮਹਾਯੋਗੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

ਸੋਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੌਮ੍ਯ, ਉਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ; ਮੈਂ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ, ਨੀਲਕੰਠ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਾਂਕ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ।

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਭਕਤ-ਪ੍ਰਿਯ, ਜਗਤ-ਨਾਥ ਹਰੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ: ਹੇ ਦੇਵ, ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

ਨਿਮਨਗਾ ਨਦੀ ਨੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਮੰਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਉਹੀ ਵਰ ਦਿਆਂਗਾ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ।

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਮ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵੱਲ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਖੜਾ ਸੀ। ਤਦ ਨੰਦੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲਈ—ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਗੋ-ਧਨ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

ਉਹ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗਿਆ, ਸਨਾਨ-ਅਵਗਾਹਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਹਥਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕਦਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਅਗਲਾ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ।

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੰਦ (ਦਾਢਾਂ) ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

ਉਸ ਨੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਅਨੇਕ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਖਿੱਚਤਾਣ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਨਾਲ।

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਦਾਢਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦੇ ਰਹੇ—ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਰੰਜ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸੂਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ—ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ—ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਗਰਮੱਛ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

ਉਹ ਪੱਥਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾਏ; ਚੱਕਰ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਥਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਏ; ਅਤੇ ‘ਵਜ੍ਰ-ਕੀਟ’ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ।

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਜਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤ੍ਰਿਜਲੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ,

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਠੀ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹੀ ਭਰਤ ਅਗਲੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

ਉਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਜਲੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਜਲੇਸ਼ ਨੇ, ਹੇ ਵਸੁਧਾ (ਧਰਤੀ), ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

ਫਿਰ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸੁੱਟਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਈ।

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਅੰਕਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਭਟਕਦਿਆਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਉਹ (ਸੁਦਰਸ਼ਨ) ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਕਰ-ਮਯ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਠਹਿਰਿਆ।

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰਿ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਜੋ ਖੇਤਰ ਹਰਿ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

ਜਦੋਂ ਨੰਦੀ—ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ—ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ‘ਹਰਿਹਰ-ਪ੍ਰਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਾਟ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੌਣ ਯਥਾਰਥ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

ਉਹ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਸਾਲੰਕਾਯਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਨੰਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਤ੍ਰਿਧਾਰਕ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਆਸਨਾਸੀਨ ਹਨ।

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

ਤਿੰਨ ਜਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ: ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ।

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰੀ-ਸੇਵਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਧਾਰਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਹੰਸਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ—ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਸੁਣੋ।

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਯੋਗੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

ਉੱਥੇ ਭੁੱਖੇ ਕਾਂ ਉਸ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਏ। ਇੱਕ ਕਾਂ ਨੇ ਉਹ ਅੰਨ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

ਉਹਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਦੂਜਾ ਕਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਚੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਪਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਉਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਫਿਰ ਹੰਸ ਬਣ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੀਵ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹੰਸਤੀਰਥ’ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਹੰਸਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਥਾਨ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਯਕਸ਼ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ—ਮਹਾਂਯੋਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ।

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

ਹੇ ਵਸੁਧਰੇ (ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ), ਇਹ ਸਾਰਾ ਗੁਪਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਉਹ ‘ਮੁਕਤੀਖੇਤਰ’ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ਇਹ ਗੁਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?