Adhyaya 143: Exposition of the Glory of the Mandāra Sacred Grove
Mandāravanamahimānirūpaṇam
Tīrtha-Māhātmya (Sacred Geography and Ritual Manual)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति ‘मन्दार’ इति परमगुह्यं धाम निरूपयति—भक्तप्रियं, विन्ध्यसमीपे जाह्नव्याः दक्षिणतीरे स्थितम्। पृथिवी तत्र कृत्यानि, तेषां फललोकान्, तथा रहस्यलक्षणानि पृच्छति। वराहः मन्दारस्य तीर्थभूगोलं क्रमशः कथयति—विशिष्टतिथिषु पुष्पितं अद्भुतवृक्षं, चतुर्दिक्षु नानास्रोतांसि, कुण्डानि, गभीरसरांसि च। प्रत्येकजलस्थले एकभक्त-पञ्चभक्त-रात्रिवासादि लघुतपः विधाय, स्वर्गादिषु वा विष्णुलोकेषु च प्राप्यफलानि निर्दिश्यन्ते। एवं शुचिता, संयमः, जलवनोपसेवा च पुण्यं मोक्षाभिमुखं च फलयन्तीति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 143
Verse 1
अथ मन्दारमहिमनिर्णूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि एकान्तं शृणु सुन्दरि ॥ स्थानं मे परमं गुह्यं मद्भक्तानां सुखावहम्
अथ मन्दारमहिमनिर्णूपणम्। श्रीवराह उवाच—पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि, एकान्तं शृणु सुन्दरि। स्थानं मे परमं गुह्यं मद्भक्तानां सुखावहम्॥
Verse 2
जाह्नव्या दक्षिणे कूले विन्ध्यपृष्ठसमाश्रितम् ॥ मन्दारेति च विख्यातं सर्वभागवतप्रियम्
जाह्नव्या दक्षिणे कूले विन्ध्यपृष्ठसमाश्रितम्। मन्दारेति च विख्यातं सर्वभागवतप्रियम्॥
Verse 3
तत्र त्रेतायुगॆ भूमे रामो नाम महाद्युतिः ॥ भविष्यति न सन्देहः स च मां स्थापयिष्यति
तत्र त्रेतायुगॆ भूमे रामो नाम महाद्युतिः भविष्यति न सन्देहः, स च मां तत्र स्थापयिष्यति।
Verse 4
नारायणमुखाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम्
नारायणमुखाच्छ्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा लोकनाथं जनार्दनम् उवाच मधुरं वाक्यम्।
Verse 5
धरण्युवाच ॥ देवदेव महादेव हरे नारायण प्रभो ॥ मन्दारेति त्वया प्रोक्तं देवधर्मार्थसंयुतम्
धरण्युवाच—देवदेव महादेव हरे नारायण प्रभो, ‘मन्दार’ इति त्वया प्रोक्तं देवधर्मार्थसंयुतम्।
Verse 6
मन्दारे कानि कर्माणि कुर्वन्ति च ततो नराः ॥ कांश्च लोकान्प्रपद्यन्ते तत्र कर्मकृतो नराः
मन्दारे कानि कर्माणि कुर्वन्ति ततो नराः? कांश्च लोकान् प्रपद्यन्ते तत्र कर्मकृतो नराः?
Verse 7
मन्दारे कानि गुह्यानि रहस्यं किञ्च तत्र वै ॥ वक्तुमर्हस्यशेषेण परं कौतूहलं मम ॥
मन्दारे कानि गुह्यानि, रहस्यं किञ्च तत्र वै? वक्तुमर्हस्यशेषेण; परं कौतूहलं मम।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम् ॥
श्रीवराह उवाच—शृणु सुन्दरि यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि। कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम्॥
Verse 9
क्रीडमानोऽस्महं तत्र मन्दारे पुष्पिते तदा ॥ मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि ॥
क्रीडमानोऽस्म्यहं तत्र मन्दारे पुष्पिते तदा। मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि॥
Verse 10
विन्ध्ये च मत्प्रभावेण मन्दारश्च महाद्रुमः ॥ स्थितोऽहं तत्र सुभगे भक्तानुग्रहकाम्यया ॥
विन्ध्ये च मत्प्रभावेण मन्दारश्च महाद्रुमः। स्थितोऽहं तत्र सुभगे भक्तानुग्रहकाम्यया॥
Verse 11
दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं च शिलातलम् ॥ यत्र तिष्ठाम्यहं देवि मन्दारद्रुममाश्रितः ॥
दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं च शिलातलम्। यत्र तिष्ठाम्यहं देवि मन्दारद्रुममाश्रितः॥
Verse 12
विस्मयं शृणु सुश्रोणि मन्दारेऽस्मिन्महाद्रुमे ॥ द्वादश्यां च चतुर्दश्यां स पुष्पति महाद्रुमः ॥
विस्मयं शृणु सुश्रोणि मन्दारेऽस्मिन्महाद्रुमे। द्वादश्यां च चतुर्दश्यां स पुष्पति महाद्रुमः॥
Verse 13
तत्र मध्याह्नवेलायां वीक्ष्यमाणो जनैस्ततः ॥ ततोऽन्यदिनमासाद्य दृश्यते न कदाचन ॥
तत्र मध्याह्नसमये जनैः पश्यते; परदिने तु पुनः कदाचन तद्वत् न दृश्यते।
Verse 14
अथ प्राणान्प्रमुच्येत कुण्डे मन्दारसंस्थिते ॥ तपः कृत्वा वरारोहे मम लोकं स गच्छति ॥
अथ मन्दारस्थिते कुण्डे प्राणान् प्रमुच्य, तपः कृत्वा, वरारोहे, स मम लोकं गच्छति।
Verse 15
तस्य चोत्तरपार्श्वे च प्रापणं नाम वै गिरिः ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥
तस्योत्तरपार्श्वे प्रापणं नाम गिरिर्वै; अत्र तिस्रो धाराः दक्षिणदिशं आश्रित्य पतन्ति।
Verse 16
स्नानकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ दक्षिणे पतते धारा स्रवते चोत्तरामुखम् ॥
तस्मिन्क्षेत्रे मम परं तीर्थं ‘स्नानकुण्डम्’ इति ख्यातम्; धारा दक्षिणे पतति, चोत्तरामुखं स्रवति।
Verse 17
तस्मिन् मन्दारकुण्डे तु एकभक्तोषितो नरः ॥ स्नानं करोति शुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ॥
तस्मिन् मन्दारकुण्डे एकभक्तव्रतस्थो नरः शुद्धात्मा स्नानं कृत्वा परमां गतिं गच्छेत्।
Verse 18
तत्र स्नातो वरारोहे एकरात्रोषितो नरः ॥ मोदनं दक्षिणे शृङ्गे तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥
तत्र स्नात्वा वरारोहे नर एकरात्रं निवसन् तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये दक्षिणशृङ्गे मोदनं प्राप्नोति।
Verse 19
तस्य पूर्वोत्तरे पार्श्वे गुह्यं वैकुण्ठकारणम् ॥ यत्र धारा पतत्येका हरिद्रावर्णसन्निभा ॥
तस्य मेरोर् पूर्वोत्तरपार्श्वे गुह्यं वैकुण्ठकारणं नाम स्थानं, यत्रैकैव धारा हरिद्रावर्णसन्निभा पतति।
Verse 20
यस्तत्र कुरुते स्नानम् एकरात्रोषितो नरः ॥ नाकपृष्ठं समासाद्य मोदते सह दैवतैः ॥
यस्तत्र स्नानं कृत्वा एकरात्रं निवसति, स नाकपृष्ठं समासाद्य दैवतैः सह मोदते।
Verse 21
तथात्र मुञ्चते प्राणान् कृतकृत्यः सुनिश्चितः ॥ तारयित्वा कुलं सर्वं मम लोकं प्रपद्यते ॥
तथैव अत्र प्राणान् मुञ्चन् कृतकृत्यः सुनिश्चितः, सर्वं कुलं तारयित्वा मम लोकं प्रपद्यते।
Verse 22
तस्य दक्षिणपूर्वेण समस्रोतो वराङ्गने ॥ पतते विन्ध्यशृङ्गेषु अगाधश्च महाह्रदः ॥
तस्य दक्षिणपूर्वेण वराङ्गने समस्रोतो धारा विन्ध्यशृङ्गेषु पतति, तत्र च महाह्रदः अगाधः अस्ति।
Verse 23
तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे तु तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥
तत्र स्नानं तु कर्तव्यं एकभक्तव्रतस्थितो नरः । तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये पूर्वपार्श्वे स मोदते ॥
Verse 24
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम चित्तव्यवस्थितः ॥ छित्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं स गच्छति ॥
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मयि चित्तं व्यवस्थितम् । सर्वसंसारं छित्त्वा वै मम लोकं स गच्छति ॥
Verse 25
मन्दारस्य तु पूर्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् ॥ यत्र धारा पतत्येका मुसलाकृतिका शुभा ॥
मन्दारस्य तु पूर्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् । यत्र धारा पतत्येका मुसलाकृतिका शुभा ॥
Verse 26
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते पूर्वपार्श्वे च मेरौ तस्मिन् शिलोच्चये ॥
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तव्रतस्थितो नरः । तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये पूर्वपार्श्वे च मोदते ॥
Verse 27
अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥
अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥
Verse 28
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते दक्षिणे शृङ्गे महामेरौ शिलोच्चये ॥
तत्र नरः अहोरात्रोषितः स्नानं प्रकुर्वीत। स महामेरोः शिलोच्चये दक्षिणे शृङ्गे मोदते॥
Verse 29
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
अथ अत्र सुदुष्करं कर्म कृत्वा प्राणान् मुञ्चते। मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते॥
Verse 30
दक्षिणे पश्चिमे भागे मन्दारस्य यशस्विनि ॥ अत्र धारा पतत्येका आदित्यसमतेजसा ॥
दक्षिणपश्चिमे भागे यशस्विनि मन्दारे अत्र एका धारा पतति, आदित्यसमतेजसा॥
Verse 31
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते पश्चिमे भागे ध्रुवो यत्र प्रवर्तते ॥
तत्र नरः अहोरात्रोषितः स्नानं प्रकुर्वीत। पश्चिमे भागे मोदते यत्र ध्रुवः प्रवर्तते॥
Verse 32
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोके च मोदते ॥
अथ अत्र मम कर्मव्यवस्थितः प्राणान् मुञ्चते। सर्वपापविनिर्मुक्तः मम लोके च मोदते॥
Verse 33
तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं देवसमन्वितम् ॥ चक्रावर्त्तमिति ख्यातमगाधश्च महाह्रदः ॥
तस्य पश्चिमपार्श्वे गुह्यं देवसमन्वितं तीर्थं विद्यते, ‘चक्रावर्त्त’ इति ख्यातम्; तत्रैव अगाधो महाह्रदश्च अस्ति।
Verse 34
स्नानं करोति यस्तत्र पञ्चभक्तोषितो नरः ॥ मोदते मेरुशृङ्गेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
यस्तत्र स्नानं करोति, पञ्चभक्तोषितो नरः, स मेरुशृङ्गेषु मोदते, स्वच्छन्दगमनालयः।
Verse 35
अथ वै मुञ्चते प्राणांश्चक्रवर्ती महायशाः ॥ शृङ्गान्सर्वान्परित्यज्य मोदते मम सन्निधौ ॥
अथ वै चक्रवर्ती महायशाः प्राणान् मुञ्चते; सर्वाणि शृङ्गाणि परित्यज्य मम सन्निधौ मोदते।
Verse 36
दिशं वायव्यमाश्रित्य तस्मिन्विन्ध्यशिलोच्चये ॥ तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः ॥
दिशं वायव्यमाश्रित्य तस्मिन् विन्ध्यशिलोच्चये अत्र तिस्रो धाराः पतन्ति, मुसलाकृतयः शुभाः।
Verse 37
अथात्र मुञ्चते प्राणान् तस्मिन्गुह्ये यशस्विनि ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥
अथ अत्र तस्मिन् गुह्ये यशस्विनि तीर्थे प्राणान् मुञ्चते; सर्वसङ्गं परित्यज्य स मम लोकं गच्छति।
Verse 38
तस्य विक्रोशमात्रेण दक्षिणां दिशमाश्रितः ॥ गुह्यो गभीरको नाम अगाधश्च महाह्रदः ॥
तस्य एकक्रोशमात्रे दक्षिणदिशि स्थितः गुह्यः गभीरकनाम महाह्रदः, स च अगाधः।
Verse 39
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अष्टरात्रोषितो नरः ॥ मोदते सर्वद्वीपेषु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
तत्र स्नानं कृत्वा अष्टरात्रं निवसन् नरः सर्वद्वीपेषु मोदते, स्वच्छन्दगमनालयः।
Verse 40
अथ वै मुञ्चते प्राणान्मम कर्मव्यवस्थितः ॥ सर्वद्वीपान् परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
अथ स मम कर्मव्यवस्थितः प्राणान् मुञ्चति; सर्वद्वीपान् परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते।
Verse 41
तस्य पश्चिमपार्श्वे तु गुह्यं वै परमं महत् ॥ सप्त धाराः पतन्त्यत्र अगाधश्च महाह्रदः ॥
तस्य पश्चिमपार्श्वे परमं महद् गुह्यं वै; अत्र सप्त धाराः पतन्ति, अगाधश्च महाह्रदः।
Verse 42
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः ॥ मोदते शक्रलोके तु स्वच्छन्दगमनालयः ॥
तत्र स्नानं कृत्वा अहोरात्रं निवसन् नरः शक्रलोके मोदते, स्वच्छन्दगमनालयः।
Verse 43
अथ वै मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥
अथ वै स्वकर्मपरिनिष्ठितः प्राणान् मुञ्चति; सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते।
Verse 44
क्षेत्रस्य मण्डलं तस्य कथ्यमानं मया शृणु ॥ स्यमन्तपञ्चकं चैव मन्दारस्य गिरौ मम ॥
क्षेत्रस्य तस्य मण्डलं मया कथ्यमानं शृणु; मम मन्दारगिरौ स्यमन्तपञ्चकं चैव।
Verse 45
तत्र तिष्ठामि सुश्रोणि विन्ध्यस्य गिरिमूर्द्धनि ॥ मन्दारे परमं गुह्यं तस्मिन्गुह्यशिलोच्चये ॥
तत्र तिष्ठामि सुश्रोणि विन्ध्यगिरिमूर्द्धनि; मन्दारे परमं गुह्यं तस्मिन् गुह्यशिलोच्चये।
Verse 46
लाङ्गले मुसलं चैव शङ्खस्तिष्ठति चाग्रतः ॥ तव चैव प्रियार्थाय मम भक्तसुखावहम् ॥
लाङ्गलं मुसलं चैव शङ्खश्चाग्रतः तिष्ठति; तव प्रियार्थाय, मम भक्तसुखावहम्।
Verse 47
एतन्न जानते केचिन्मम माया विमोहिताः ॥ मुच्य भाऽगवताञ्छुद्धान्ये च वाराहमाश्रिताः
एतन्न केचिन् जानन्ति मम मायाविमोहिताः; शुद्धा भागवताः ये च वाराहमाश्रिताः, ते मुच्यन्ते।
Verse 48
ततो ममाभवच्चिन्ता मन्दारे पर्वतस्थिते ॥ तत्रैकादशकुण्डानि निस्सृतानि गिरौ धरे
ततो मम चित्ते चिन्ता समुत्पन्ना, हे धरे, मन्दारे पर्वतस्थिते; तत्र गिरौ एकादश पुण्यकुण्डानि निस्सृतानि।
Verse 49
तत्राथ मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति
तत्राथ मम कर्मपरायणः प्राणान् मुंचति; सर्वसङ्गं परित्यज्य स मम लोकं गच्छति।
Verse 50
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं विन्ध्यविनिःसृतम् ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मुसलाकृतयः शुभाः
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं विन्ध्यविनिःसृतम्; अत्र पञ्च शुभा धाराः मुसलाकृतयः पतन्ति।
Verse 51
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत मम चित्तव्यवस्थितः ॥ मोदते सर्वशृङ्गेषु चैकीचित्तं समाश्रितः
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत मयि चित्तव्यवस्थितः; एकीचित्तं समाश्रित्य सर्वशृङ्गेषु मोदते।
Verse 52
दक्षिणे संस्थितं चक्रं वामे स्थाने च वै गदा ॥ य एतच्छृणुयान्नित्यं गुह्यं मन्दारसंस्थितम्
दक्षिणे संस्थितं चक्रं वामे स्थाने च वै गदा; य एतद् गुह्यं मन्दारसंस्थितं नित्यं शृणुयात्…
Frequently Asked Questions
The chapter presents a discipline-centered ethic: merit and liberation-oriented outcomes are linked to regulated conduct (niyama) such as fasting patterns (ekabhakta/pañcabhakta), night-stays, and ritual bathing at specific water-sites. The narrative frames the landscape as morally pedagogical—human action in relation to groves and waters is ordered, timed, and consequential (karman → gati).
A clear lunar timing marker is given: the Mandāra mahādruma is said to blossom on dvādaśī and caturdaśī. Several rites are also structured by duration (e.g., ekarātra, ahorātra, aṣṭarātra) and by regulated eating (ekabhakta, pañcabhakta), functioning as practical temporal constraints for pilgrimage observance.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the text treats terrestrial features—springs (dhārā), ponds (kuṇḍa), lakes (hrada), peaks, and a flowering tree—as an integrated sacred ecology. The implied stewardship model is behavioral: the landscape is approached via restraint, cleanliness (śuddhātman), and non-excessive use, suggesting that human well-being and cosmic order are maintained through disciplined interaction with Earth’s waters and groves.
The chapter references Rāma (described as a future figure in Tretāyuga) who will establish (sthāpayati) Varāha/Nārāyaṇa at the site. The principal interlocutors are Varāha (identified with Janārdana/Nārāyaṇa) and Pṛthivī (Dharāṇī/Vasundharā); no extended dynastic genealogy is developed within this excerpt beyond the Rāma mention.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.