Sukta 2
Sukta 4.2
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2)
Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)
ऋग्वेदस्य ४.२ सूक्तं वामदेवस्याग्निं प्रति स्तुतिः। अयं अग्निर्मर्त्येष्वन्तरमृतः—होता, ऋषिः, देवेषु च प्रवर्तकशक्तिः—यः यज्ञेन धिया च मनुष्यजीवने ऋतं प्रतिष्ठापयति। सूक्तेऽग्निं प्रार्थयते—दीप्तां प्रज्ञां प्रज्वालयतु, सम्यग्विवेकं मूढवक्रप्रवृत्तिभ्यः पृथक्करोतु, तथा च बहुविधां विस्तीर्णां समृद्धिं ददातु या सन्ततिं धारयति। अन्ते कविः वाचो हविर्निवेदयति, अग्निं च प्रज्वलितुं महद् वसु—पूर्णतरस्य कल्याणस्य धनम्—प्रदातुं च आह्वयति।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर् निधायि। होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै॥
Mantra 2
इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥
इह त्वं सहसः सूनो अग्ने, अद्य नः जातः, उभयोर्जन्मनोर्मध्ये प्रविश। दूत इव ईयसे, ऋष्वाः शक्तीः युयुजानः—वृषणः, ऋजुमुष्कान्, शुक्रांश्च—मनुष्यदेवयोर्मध्यं पन्थानं साधयन्।
Mantra 3
अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥
अत्याः ते रोहिताः घृतस्नवः, वृधस्नवश्च; मनसा अहं तान् ऋतस्य जाविष्ठान् मन्ये। अन्तर् ईयसे, अरुषाः शक्तीः युजानः, युष्मान् देवान् विशश्च मर्तान् चैकं प्रवाहं कृत्वा ऋतं प्रति नयन्।
Mantra 4
अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥
अर्यमणं वरुणं मित्रं च, इन्द्राविष्णू मरुतोऽश्विनौ च आ वह। स्वश्वः अग्ने सुरथः सुराधाः, सुहविषे जनाय एतान् एदु वह—यथा मानुषं पात्रं शक्तीनां पूर्णं समवायं गृह्णीयात्।
Mantra 5
गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥
हे अग्ने, अयं यज्ञो गोमाँः (रश्मि-समृद्धः), अविमाँः (पोषण-शक्ति-समृद्धः), अश्वी (शीघ्र-शक्ति-समृद्धः) भवति; नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः (आसनेऽजेयः)। एष ते महिमा, हे दीप्त असुर—इळावान् प्रजावान् यज्ञः; दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् च भवति।
Mantra 6
यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥
यस्त इध्मं जभरत् सिष्विदानो वा मूर्धानं ततपते त्वाय, भुवस्तस्य स्वतवान् पायुरग्ने; विश्वस्मात् सीम् अघायतः सर्वस्माद् द्वेषात् उरुष्य (विस्तार्य रक्ष)।
Mantra 7
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥
यस्ते भराद् अन्नियते चिदन्नं, निशिषन् मन्द्रम् अतिथिम् उदीरत्; आ देवयुर् इनधते दुरोणे, तस्मिन् दास्वान् ध्रुवो रयिः अस्तु (अक्षयः समृद्धिः)।
Mantra 8
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात् प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दमे आ हेम्यावान् तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
Mantra 9
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद् दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स रायाः शशमानो वि योषन् नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
Mantra 10
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
Mantra 11
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥
हे अग्ने विद्वन्! अस्माकं चित्तिम् अचित्तेः पृथक् कृत्वा सम्यक् चिनुहि; पृष्ठ इव दृढाधारं वीतः सन् वक्राणि च मर्त्यानां वृजिनानि प्रवृत्तीनि विवृणु। अस्मभ्यं रायिं देहि, स्वपत्याय च—श्रेष्ठसन्ततिस्थापनाय सामर्थ्यं देहि; दितिं च रास्व, अदितिं च उरुष्य।
Mantra 12
कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥
अदब्धाः कवयः कविं शशासुः, आयोः दुर्यासु तं निधारयन्तः। अतस्त्वं, हे अग्ने, एतान् दृश्यान् अद्भुतान् पद्भिः पश्य; गत्यैव त्वम् आर्यः।
Mantra 13
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥
त्वम् अग्ने वाघते सुप्रणीतिḥ, सुतसोमाय विधते, हे यविष्ठ। शशमानाय घृष्वे रत्नं भर; चर्षणिप्राः जनाः प्रति अवसे ते पृथु चन्द्रम् अस्तु।
Mantra 14
अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥
अथ ह यद्वयं, अग्ने, त्वाय पद्भिर्हस्तैश्च तनूभिश्च कर्म चकृम—रथं न क्रन्तोऽपसा—सुधिय आशुषाणाः ऋतं दृढं येमुः।
Mantra 15
अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥
अथ मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि, प्रथमा वेधसो नॄणाम्। दिवः पुत्रा अङ्गिरसो भवेम; शुचन्तो धनिनम् अद्रिं रुजेम, निहितं धनं विमोचयेम।
Mantra 16
अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥
अथ यथा नः पितरः परासः प्रत्नासोऽग्ने ऋतमाशुषाणाः, तथा वयम्। शुचयः उक्थशासो दीधितिम् आदधुः; क्षाम् भिन्दन्तोऽरुणीर् ज्योतींषि अप व्रन्, विमोचयन्।
Mantra 17
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तोऽग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
Mantra 18
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
Mantra 19
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
Mantra 20
एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥
हे अग्ने वेधः, एतानि ते उचथानि वयं कवयेऽवोचाम; तानि जुषस्व। उच्छोचस्व; नः वस्यसः कृणुहि। पुरुवारं महो रायः अस्मान् प्रति प्र यन्धि।
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is hailed as immortal within mortals and as ṛtāvān—installed as the active mover among the gods and the most capable hotṛ.
- Development
The hymn develops Agni’s double work: outwardly carrying offerings and sustaining the sacrificial order, inwardly kindling luminous intelligence and uplifting the human being; petitions broaden into prosperity and right governance of life-forces.
- Climax
The prayer for discriminative power: Agni is asked to gather true citti and separate it from acitti, setting apart crooked mortal impulses, and to grant Diti (right division/order) while protecting Aditi (undivided infinity).
- Where it settles
The poet offers his ucathāni (utterances) to the seer-fire and asks Agni to blaze out, create a greater good, and send forth abundant, many-formed plenitude.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between human and divine realms—receiving oblations, conveying them to the gods, sustaining ṛta through yajña, and energizing growth, protection, and prosperity in the community.
- Inner significanceThe flame of consciousness and aspiration: the power that kindles śuci-dhī (luminous intelligence), discriminates citti from acitti (right insight from confusion), and lifts the human being upward toward truth and wholeness (Aditi).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva as a Gautama seer of Mandala 4) · A major Ṛgvedic seer of the Fourth Maṇḍala, celebrated for profound Agni hymns and for visionary, inward readings of sacrifice where Agni becomes the power of illumination and right discernment (citti) within the human being.
Famous verses
amṛta ṛtāvā ("immortal, bearer of ṛta")
cittim acittiṃ ("discernment and non-discernment")
maho rāyaḥ ("great plenitude/wealth")
Attributes of the deity
- Hotṛ (chief invoker/priest)
- Kaví (seer-poet)
- Vedhá (ordainer, arranger of right order)
- Ṛtāvān (bearer of ṛta)
- Śuci (pure, bright)
- Messenger who carries offerings
- Discriminating intelligence (viveka-like function)
- Giver of rāyí (plenitude, wealth) and protection
Also by this seer
- Attributed authorship of many hymns in Rig Veda Mandala 4 (Vāmadeva’s collection), especially Agni-centered sūktas
- Traditional association with the Vāmadeva tradition and the name “Vāmadeva” later revered in Śaiva and mantra lineages (as an archetypal seer-name)
The rite, step by step
- Prepare the altar/household fire-place (vedi) and seat for Agni; ritually clean the space.
- Kindle Agni (ādhāna/agnipraṇayana contextually) and stabilize the flame with fuel (samidh).
- Recite Agni-stuti verses invoking Agni as hotṛ and ṛtāvān; invite him to take his seat among the gods.
- Offer oblations with svāhā—asking Agni to kindle śuci-dhī and to separate right from wrong impulses.
- Conclude with uttered praise (ucathāni), requesting Agni to blaze forth and to send “great wealth” and well-being.
- Silent or spoken dedication: may the rite support posterity (su-apatya) and protect Aditi (wholeness).
Offerings
- Ghee (ājya)
- Samidh/fuel sticks
- Grain or simple havis (as available)
- Optional fragrant offerings (resins) depending on tradition
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the divine fire who brings truth-order (ṛta) into human life—through worship he awakens clear intelligence and leads the seeker upward, while also granting protection and prosperity.
The hymn asks Agni to help us recognize true understanding (citti) and separate it from confusion or wrong movement (acitti), so our actions become straight and well-ordered rather than crooked.
Here Diti points to right division, measure, and ordering in life, while Aditi points to the undivided, expansive wholeness; the prayer seeks both: good order without losing inner freedom and infinity.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
