
Sukta 4.2
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2)
Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)
Is mantra mein Vamadeva Agni ko pukarte hain jo insaan ke andar hamesha rehnewala amar hai. Agni hota hai wo pujari jo yagya karta hai aur devta logon mein kaam karne wali taqat hai. Wo hi sach aur sahi dhang ko hamari zindagi mein jamata hai. Rishi maangte hain ki Agni hamare dimaag mein ujala kare aur sahi galat mein farak dikhaye. Wo bade se bade dhan aur aishwarya ki dua karte hain jo aane wali nasal ke liye bhi kaam aaye. Ant mein kavi apni vaani ka bhaag samarpit karte hain aur Agni se prarthana karte hain ki wo chamak kar uthen.
Mantra 1
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥
Woh insaanon mein rehta hai par marata nahi. Woh sach ka deta hai. Devtaon mein kaam karne wala bana hai. Agni pujari hai, yagya ka sabse bada jaanakar. Apni taakat se roshni jagaata hai. Hawan se insaan ko aage badhata hai.
Mantra 2
इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥
Agni, aaj tum hamare liye paida hue ho. Tum taakat ke beta ho. Dono duniya ke beech mein aao. Tum bhagwan ka paigam le ke ja rahe ho. Tum apni taakat ko jod ke oopar ja rahe ho. Tum balwaan ho, seedhi raah pe chalte ho, aur chamakte ho.
Mantra 3
अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥
Tumhare ghode bahut tez hain. Woh laal rang ke hain aur ghee mein lipte hain. Main sochta hoon ki woh sachchai ki raah pe sabse tez hain. Tum un taakaton ko jod ke beech mein ja rahe ho. Tum bhagwan aur insaan ko mila rahe ho.
Mantra 4
अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥
Agni, Aryaman, Varuna, Mitra, in sabko lao. Indra aur Vishnu bhi lao. Maruts aur Ashvins bhi. Agni, tumhare paas ache ghode hain, ache rath hain. In sab bhagwano ko un logon ke paas le jao jo achhi tarah puja karte hain.
Mantra 5
गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥
Agni, yeh yagya mein bahut roshni hai, bahut taakat hai. Isme ache log saath hain aur yeh kabhi haar nahi maanta. Yeh tumhari taakat hai. Yeh yagya mein gyaan hai, aur yeh aage badhne ki taakat deta hai. Yeh lambi chalega aur sab jagah failega.
Mantra 6
यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥
Jo tumhare liye lakdi laata hai aur use jalata hai, ya jo apna sir bhi tapata hai tumhare liye, Agni, tum uski raksha karo. Tum uska rakshak bano. Har bura insaan se, har dushman se, use bachao aur uski zindagi ko bada karo.
Mantra 7
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥
Joh insaan tumhe khana deta hai, jab khana kam bhi ho. Woh mehman ko bithata hai aur khush karta hai. Jab koi bhagwan ko dhundne wala apne ghar mein agni jalata hai, us insaan ke liye dhan pakka rahe. Usko kabhi kami na aaye.
Mantra 8
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
Joh insaan raat ko tumhari tarif karta hai, ya subah jab suraj nikalta hai. Woh apni puja se tumhe apna bana leta hai. Agni, tum uske ghar aao jaise ghoda apne stable mein aata hai. Us insaan ko musibat se paar laga do.
Mantra 9
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
Joh insaan tumhe khana chadhaata hai, Agni, amrit ke liye. Woh apni puja mein seedha haath se ghee deta hai. Woh dhan se kabhi peeche nahi hathta. Usko kabhi takleef nahi pakadti, koi bura irada bhi usko nuksan nahi kar sakta.
Mantra 10
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
Jiska yagya tum accept karte ho, Agni. Tum chamakte hue bhagwan ho, insaan ki acchi puja ko dekh ke khush hote ho. Pujari ki shakti wahan khush hoti hai. Agni, tum sabse chhote ho, jo insaan puja karta hai uski badhotri hoti hai.
Mantra 11
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥
Agni, tum sab jaante ho. Humein sahi baat samajh do, galat se alag kar do. Jaise koi accha sahare ko chunta hai, waise hi buri baaton ko alag kar do. Humein dhan do, achi aulad do. Humein sahi baant do, aur humesha ke liye bada bana do.
Mantra 12
कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥
Rishiyon ne Agni ko sahi raasta bataya hai. Yeh rishi kabhi dhokha nahi khate. Unhone Agni ko zindagi ke sthaan mein pakka bitha diya hai. Isliye Agni, tum apne raaste se dekho yeh chamatkaar. Tum apne kaam se ek acche neta ho.
Mantra 13
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥
Agni, tum ek acche guide ho. Jo log havana karte hain aur Soma dete hain, unke liye tum sahi ho. Tum sabse chhote ho par shakti wale ho. Jo mehnat karte hain unko khazana do. Tumhari madad sabke liye chamakdar aur faaydemand ho.
Mantra 14
अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥
Agni, jab hum tumhare liye kaam karte hain, toh apne haath aur poore badan se lag jaate hain. Jaise rath aage badhta hai, waise hum bhi apni mehnat se aage badhte hain. Jo log sachche dil se kaam karte hain, woh sachai ko pakad ke rehte hain.
Mantra 15
अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥
Din ke suru hone par hum bhi saat rishi ban jaayein. Hum insaanon mein sabse pehle ban jaayein. Hum aasman ke bete ban jaayein, Angiras jaise. Chamakte hue hum patthar tod dein aur usmein chupa dhan nikaal dein.
Mantra 16
अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥
Jaise hamare purvaj pehle karte the, waise hi Agni tum bhi karo. Woh log sachchai ke peeche lage rehte the. Woh saaf dil se bolte the aur chamakdi aag laate the. Unhone zameen phaad di aur andar se roshni bahar nikaal di.
Mantra 17
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
Yeh log accha kaam karte hain aur chamakte hain. Bhagwan ki taraf jaate hain. Apni janam ko bhagwan jaisa banaya unhone apni shakti se. Khud ko saaf karke Agni ko bada kiya aur Indra ko mazboot kiya. Phir woh gaye aur chamakte hue gyaan ki kirnon ke paas baithe.
Mantra 18
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
Jaise ek herd aata hai, waise hi yeh shaktiyaan dikhin. Jab bhagwanon ka janam paas aaya toh woh dikhin. Insaanon ke liye bhi Urvasi jaisi chamakdar sochein bani. Bade aadmi ne bhi upar wali shakti dhundh li badhne ke liye.
Mantra 19
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
Hey Agni, hum tumhare acche kaam karne wale ban gaye. Subah ki roshni nikli aur sachchai bahane lagi. Unhone Agni ko bahut tarike se saaf kiya aur chamakaya. Bhagwan ki pyaari nazar ko chamakaya hai.
Mantra 20
एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥
Hey Agni, yeh sab baatein humne tumhe bataayi. Tum rishi ho, toh inko sun lo. Chamak ke utho aur humare liye accha karo. Humein bada dhan aur samridhi do, jo humein pasand aaye.
Agni is hailed as immortal within mortals and as ṛtāvān—installed as the active mover among the gods and the most capable hotṛ.
The hymn develops Agni’s double work: outwardly carrying offerings and sustaining the sacrificial order, inwardly kindling luminous intelligence and uplifting the human being; petitions broaden into prosperity and right governance of life-forces.
The prayer for discriminative power: Agni is asked to gather true citti and separate it from acitti, setting apart crooked mortal impulses, and to grant Diti (right division/order) while protecting Aditi (undivided infinity).
The poet offers his ucathāni (utterances) to the seer-fire and asks Agni to blaze out, create a greater good, and send forth abundant, many-formed plenitude.
amṛta ṛtāvā ("immortal, bearer of ṛta")
cittim acittiṃ ("discernment and non-discernment")
maho rāyaḥ ("great plenitude/wealth")
It presents Agni as the divine fire who brings truth-order (ṛta) into human life—through worship he awakens clear intelligence and leads the seeker upward, while also granting protection and prosperity.
The hymn asks Agni to help us recognize true understanding (citti) and separate it from confusion or wrong movement (acitti), so our actions become straight and well-ordered rather than crooked.
Here Diti points to right division, measure, and ordering in life, while Aditi points to the undivided, expansive wholeness; the prayer seeks both: good order without losing inner freedom and infinity.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.