
Sukta 4.1
Vāmadeva Gautama
Trishtubh (probable for RV 4.1; verify per pada count in critical edition)
ऋग्वेदस्य ४.१ सूक्ते देवैः सर्वसम्मत्या स्थापितं नेतारं (अरातिं) अग्निं प्रति आह्वानं क्रियते, तथा च मर्त्यजीवने अन्तर्निहितां अमृतशक्तिं तं प्रबोधयितुं स्तुतिः प्रवर्तते। अस्मिन् सूक्ते विश्वजन्मकथारूपैः कल्पनाभिः—मध्यव्योम्नः गुह्ये योनौ निहितोऽग्निः—इति, तथा च यज्ञकर्मणि व्यवहारदृष्ट्या अग्निं विश्वस्य अतिथिं मन्यते, यः सर्वेषां यजमानानां रक्षणं, प्रकाशं (प्रज्ञां/स्पष्टतां), प्रसादं च मध्यस्थतया संपादयति।
Mantra 1
त्वां ह्यग्ने सदमित्समन्यवो देवासो देवमरतिं न्येरिर इति क्रत्वा न्येरिरे । अमर्त्यं यजत मर्त्येष्वा देवमादेवं जनत प्रचेतसं विश्वमादेवं जनत प्रचेतसम् ॥
त्वां ह्यग्ने सदमित्समन्यवो देवासो देवमरतिं न्येरिर इति क्रत्वा न्येरिरे । अमर्त्यं यजत मर्त्येष्वा देवमादेवं जनत प्रचेतसं विश्वमादेवं जनत प्रचेतसम् ॥
Mantra 2
स भ्रातरं वरुणमग्न आ ववृत्स्व देवाँ अच्छा सुमती यज्ञवनसं ज्येष्ठं यज्ञवनसम् । ऋतावानमादित्यं चर्षणीधृतं राजानं चर्षणीधृतम् ॥
स भ्रातरं वरुणमग्न आ ववृत्स्व देवान् अच्छा सुमती यज्ञवनसं ज्येष्ठं यज्ञवनसम् । ऋतावानमादित्यं चर्षणीधृतं राजानं चर्षणीधृतम् ॥
Mantra 3
सखे सखायमभ्या ववृत्स्वाशुं न चक्रं रथ्येव रंह्यास्मभ्यं दस्म रंह्या । अग्ने मृळीकं वरुणे सचा विदो मरुत्सु विश्वभानुषु । तोकाय तुजे शुशुचान शं कृध्यस्मभ्यं दस्म शं कृधि ॥
सखे सखायमभ्या ववृत्स्वाशुं न चक्रं रथ्येव रंह्यास्मभ्यं दस्म रंह्या । अग्ने मृळीकं वरुणे सचा विदो मरुत्सु विश्वभानुषु । तोकाय तुजे शुशुचान शं कृध्यस्मभ्यं दस्म शं कृधि ॥
Mantra 4
त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेळोऽव यासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥
त्वं नोऽग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेळोऽव यासिसीष्ठाः। यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्र मुमुग्ध्यस्मत्॥
Mantra 5
स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अव यक्ष्व नो वरुणं रराणो वीहि मृळीकं सुहवो न एधि ॥
स त्वं नोऽग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठोऽस्या उषसो व्युष्टौ। अव यक्ष्व नो वरुणं रराणो वीहि मृळीकं सुहवो न एधि॥
Mantra 6
अस्य श्रेष्ठा सुभगस्य संदृग्देवस्य चित्रतमा मर्त्येषु । शुचि घृतं न तप्तमघ्न्यायाः स्पार्हा देवस्य मंहनेव धेनोः ॥
अस्य श्रेष्ठा सुभगस्य संदृग्देवस्य चित्रतमा मर्त्येषु। शुचि घृतं न तप्तमघ्न्यायाः स्पार्हा देवस्य मंहनेव धेनोः॥
Mantra 7
त्रिरस्य ता परमा सन्ति सत्या स्पार्हा देवस्य जनिमान्यग्नेः । अनन्ते अन्तः परिवीत आगाच्छुचिः शुक्रो अर्यो रोरुचानः ॥
त्रीणि हि तस्य परमानि जनिमानि सत्यानि स्पार्हाणि—देवस्याग्नेर्जनिमानि। अनन्तेऽन्तः परिवीत आगात्—शुचिः शुक्रम् आर्यः पुनःपुनः रोरुचानः।
Mantra 8
स दूतो विश्वेदभि वष्टि सद्मा होता हिरण्यरथो रंसुजिह्वः । रोहिदश्वो वपुष्यो विभावा सदा रण्वः पितुमतीव संसत् ॥
स दूतः विश्वेदभि वष्टि सद्मा; होता हिरण्यरथो रंसुजिह्वः। रोहिदश्वो वपुष्यः विभावा; सदा रण्वः पितुमतीव संसत्।
Mantra 9
स चेतयन्मनुषो यज्ञबन्धुः प्र तं मह्या रशनया नयन्ति । स क्षेत्यस्य दुर्यासु साधन्देवो मर्तस्य सधनित्वमाप ॥
स चेतयन् मनुषो यज्ञबन्धुः; प्र तं मह्या रशनया नयन्ति। स क्षेत्यस्य दुर्यासु साधन्; देवो मर्तस्य सधनित्वमाप।
Mantra 10
स तू नो अग्निर्नयतु प्रजानन्नच्छा रत्नं देवभक्तं यदस्य । धिया यद्विश्वे अमृता अकृण्वन्द्यौष्पिता जनिता सत्यमुक्षन् ॥
स सः नोऽग्निर्नयतु प्रजानन्नच्छा रत्नं देवभक्तं यदस्य दातव्यम्। धिया यद्विश्वेऽमृताः तदकृण्वन्; द्यौः पिता जनिता च सत्यं बीजसाररूपेणोक्षत्॥
Mantra 11
स जायत प्रथमः पस्त्यासु महो बुध्ने रजसो अस्य योनौ । अपादशीर्षा गुहमानो अन्तायोयुवानो वृषभस्य नीळे ॥
स प्रथमोऽपि पस्त्यासु जायते—महो बुध्ने रजसोऽस्य योनौ। अपादशीर्षो गुहमानोऽन्तः; वृषभस्य नीळे नित्ययुवानः संवर्धते॥
Mantra 12
प्र शर्ध आर्त प्रथमं विपन्याँ ऋतस्य योना वृषभस्य नीळे । स्पार्हो युवा वपुष्यो विभावा सप्त प्रियासोऽजनयन्त वृष्णे ॥
प्र शर्ध आर्त—प्रथमं विपन्यां—ऋतस्य योनौ वृषभस्य नीळे। स्पार्हो युवा वपुष्यो विभावा; सप्त प्रियासो वृष्णेऽजनयन्॥
Mantra 13
अस्माकमत्र पितरो मनुष्या अभि प्र सेदुॠतमाशुषाणाः । अश्मव्रजाः सुदुघा वव्रे अन्तरुदुस्रा आजन्नुषसो हुवानाः ॥
अत्रास्माकं मनुष्याः पितरः ऋतमभि शीघ्राशुषाणाः प्र सेदुः। अश्मव्रजान् भित्त्वा अन्तः सुदुघाः स्रवांसि विवव्रुः; उषसो हुवानाः उदुस्राः (रुधिराभाः) ज्योतींषि ऊर्ध्वम् आजनन्।
Mantra 14
ते मर्मृजत ददृवांसो अद्रिं तदेषामन्ये अभितो वि वोचन् । पश्वयन्त्रासो अभि कारमर्चन्विदन्त ज्योतिश्चकृपन्त धीभिः ॥
ते ददृवांसोऽद्रिं मर्मृजत; तदेषामन्येऽभितो वि वोचन्। पश्वयन्त्रास इव कारम् अभ्यर्चन्; ज्योतिर् अविन्दन्, तत् धीभिः चकृपन्त।
Mantra 15
ते गव्यता मनसा दृध्रमुब्धं गा येमानं परि षन्तमद्रिम् । दृळ्हं नरो वचसा दैव्येन व्रजं गोमन्तमुशिजो वि वव्रुः ॥
ते गव्यता मनसा दृध्रमुब्धम् अद्रिं—गा येमानं परि षन्तम्—पर्यषन्त। दृळ्हं व्रजं नरो दैव्येन वचसा विवव्रुः; उशिजो गोमन्तं व्रजं व्यनुदन् (विवव्रुः)।
Mantra 16
ते मन्वत प्रथमं नाम धेनोस्त्रिः सप्त मातुः परमाणि विन्दन् । तज्जानतीरभ्यनूषत व्रा आविर्भुवदरुणीर्यशसा गोः ॥
ते मन्वत प्रथमं नाम धेनोः, त्रिः सप्त मातुः परमाणि अविन्दन्। तज्जानतीरभ्यनूषत व्राः; आविर्भुवद् अरुणीर्यशसा गोः॥
Mantra 17
नेशत्तमो दुधितं रोचत द्यौरुद्देव्या उषसो भानुरर्त । आ सूर्यो बृहतस्तिष्ठदज्राँ ऋजु मर्तेषु वृजिना च पश्यन् ॥
नेशत्तमो दुधितं रोचत द्यौः; उद्देव्या उषसो भानुरर्त। आ सूर्यो बृहतस्तिष्ठदज्राँ; ऋजु मर्तेषु वृजिना च पश्यन्॥
Mantra 18
आदित्पश्चा बुबुधाना व्यख्यन्नादिद्रत्नं धारयन्त द्युभक्तम् । विश्वे विश्वासु दुर्यासु देवा मित्र धिये वरुण सत्यमस्तु ॥
आदित्पश्चा बुबुधाना व्यख्यन्न्; आदिद्रत्नं धारयन्त द्युभक्तम्। विश्वे विश्वासु दुर्यासु देवा; मित्र धिये वरुण सत्यं अस्तु॥
Mantra 19
अच्छा वोचेय शुशुचानमग्निं होतारं विश्वभरसं यजिष्ठम् । शुच्यूधो अतृणन्न गवामन्धो न पूतं परिषिक्तमंशोः ॥
अहं वक्ष्यामि शुशुचानम् अग्निं होतारं विश्वभरसं यजिष्ठम्। स शुच्यूधोऽतृणन् गवाम् अन्धो न पूतं परिषिक्तम् अंशोः॥
Mantra 20
विश्वेषामदितिर्यज्ञियानां विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम् । अग्निर्देवानामव आवृणानः सुमृळीको भवतु जातवेदाः ॥
विश्वेषां यज्ञियानाम् अदितिः, विश्वेषां मानुषाणाम् अतिथिः। अग्निर्देवानाम् अव आवृणानः सुमृळीकः भवतु जातवेदाः॥
Agni is set in front by the gods in unified intention—installed as the divine guide and leader for the sacrifice and for human life.
Agni is then contemplated in his mysterious origins: first-born in the dwellings and in the ‘womb’ of the luminous mid-realm, hidden within, ever-renewed, and seated in the stronghold of power.
The hymn’s peak is the prayer that the immortal fire within mortals awaken and ‘bring to birth’ god-leading, foreknowing consciousness (pracetas) everywhere.
It concludes with Agni as universal guest and protector, choosing the gods’ safeguarding and becoming wholly gracious (sumṛḻīka) as Jātavedas.
amartyaṃ yajata martyeṣv ā
apād aśīrṣā guhamāno antā
sumṛḻīko bhavatu jātavedāḥ
It asks Agni to lead the sacrifice and human life as a divinely appointed guide, and to awaken an immortal, luminous awareness within mortal beings.
Because fire is both physically kindled and also symbolically present as a subtle inner power—concealed in the secret place, yet continually renewing and reappearing when invoked.
“Jātavedas” is Agni as the knower of all births/origins—one who understands how things come into being and who can bring the divine into manifestation for the worshipper.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.