Sukta 2
Sukta 4.2
Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2)
Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)
ઋગ્વેદ 4.2 માં વામદેવ અગ્નિને મનુષ્યોમાં વસતા અમર રૂપે સ્તવે છે—હોતૃ, દ્રષ્ટા અને દેવોમાં કાર્યશીલ શક્તિ તરીકે—જે યજ્ઞ અને પ્રેરણા દ્વારા માનવજીવનમાં ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) સ્થાપે છે. સ્તુતિમાં અગ્નિને તેજસ્વી બુદ્ધિ પ્રજ્વલિત કરવા, ગૂંચવાયેલા અને વાંકાં આવેગોથી યોગ્ય વિવેકને અલગ પાડવા, અને સંતતિને આધાર આપતી વિશાળ, બહુરૂપ સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. અંતે કવિ વાણીરૂપ અર્પણો કરે છે અને અગ્નિને પ્રજ્વલિત થઈ પ્રગટ થવા તથા વધુ પૂર્ણ કલ્યાણનું “મહાધન” આપવા આહ્વાન કરે છે.
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
यो मर्त्येष्वमृत ऋतावा देवो देवेष्वरतिर्निधायि । होता यजिष्ठो मह्ना शुचध्यै हव्यैरग्निर्मनुष ईरयध्यै ॥
જે મર્ત્યોમાં અમૃત છે, ઋતવાન દેવ છે, દેવોમાં અવિરત ગતિશીલ પ્રેરક તરીકે સ્થાપિત થયો છે—એ અગ્નિ, હોતાર, યજ્ઞમાં સર્વોત્તમ; પોતાની મહિમાથી તે શુચિ ધી (પ્રકાશમય બુદ્ધિ) પ્રજ્વલિત કરે છે, અને હવ્યો દ્વારા માનવને ઊર્ધ્વ દિશામાં પ્રેરિત કરે છે.
Mantra 2
इह त्वं सूनो सहसो नो अद्य जातो जाताँ उभयाँ अन्तरग्ने । दूत ईयसे युयुजान ऋष्व ऋजुमुष्कान्वृषणः शुक्राँश्च ॥
અહીં, હે સહસના સૂનુ, આજે અમારા માટે જન્મેલો, હે અગ્નિ, બંને જન્મો/બે લોકોની વચ્ચે પ્રવેશ કર. દૂતરૂપે તું જાય છે—ઉચ્ચ તેજોને જોડતો—બળવાન, સીધા દોડાવનારા અને તેજસ્વી; જેથી મનુષ્ય અને દેવ વચ્ચેનો માર્ગ સિદ્ધ થાય.
Mantra 3
अत्या वृधस्नू रोहिता घृतस्नू ऋतस्य मन्ये मनसा जविष्ठा । अन्तरीयसे अरुषा युजानो युष्माँश्च देवान्विश आ च मर्तान् ॥
અત્યંત ઝડપી છે તારા અશ્વો—બળમાં વધતા, લાલિમાવાળા અને ઘૃતથી સ્નિગ્ધ; મનથી હું તેમને ઋત માટે સર્વાધિક વેગવાન માનું છું. આમ તું વચ્ચે ગતિ કરે છે—અરુણ શક્તિઓને જોડતો—દેવોને અને માનવ કુળોને એક જ પ્રવાહમાં ઋત તરફ લાવે છે.
Mantra 4
अर्यमणं वरुणं मित्रमेषामिन्द्राविष्णू मरुतो अश्विनोत । स्वश्वो अग्ने सुरथः सुराधा एदु वह सुहविषे जनाय ॥
અર્યમન, વરુણ, મિત્ર—તેમને લાવ; ઇન્દ્ર-વિષ્ણુ, મરુતો અને અશ્વિનોને પણ લાવ. હે અગ્નિ, સારા અશ્વોવાળો, સારા રથવાળો, સારા સિદ્ધિવાળો—સુહવિષ અર્પણ કરનાર જન પાસે તેમને નિશ્ચયે વહન કર; માનવ પાત્રમાં શક્તિઓની પૂર્ણ સભા ઉતરે.
Mantra 5
गोमाँ अग्नेऽविमाँ अश्वी यज्ञो नृवत्सखा सदमिदप्रमृष्यः । इळावाँ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावान् ॥
હે અગ્નિ, યજ્ઞ ગોમય (પ્રકાશ-કિરણોથી સમૃદ્ધ), અવિમય (પોષક શક્તિઓથી સમૃદ્ધ), અશ્વીમય (શીઘ્ર ઊર્જાઓથી સમૃદ્ધ) બને છે; તે નૃવત્ (વીર-પુરુષો)ને સખા રૂપે ધરાવે છે અને પોતાના આસનમાં અપ્રમૃષ્ય—અજેય—છે. હે તેજસ્વી અસુર, આ તારી મહિમા છે: ઇળા (ઈળા/ઇડા—પ્રેરણા, પ્રકાશન)થી ભરેલો, પ્રજાવાન યજ્ઞ; તે દીર્ઘ રયિ (દીર્ઘ સંપત્તિ) આપે છે, પૃથુબુધ્ન (વિસ્તૃત આધારવાળો) અને સભાવાન (સભામાં પ્રતિષ્ઠિત) છે.
Mantra 6
यस्त इध्मं जभरत्सिष्विदानो मूर्धानं वा ततपते त्वाया । भुवस्तस्य स्वतवाँ: पायुरग्ने विश्वस्मात्सीमघायत उरुष्य ॥
જે કોઈ તને ઇંધન લાવે—ઉત્સાહપૂર્વક પ્રજ્વલિત કરવા—અથવા તારા માટે પોતાના મસ્તકને જ તપાવે (તપસ્ના ઉન્માદમાં), તેના માટે, હે અગ્નિ, તું સ્વતવાં—સ્વબળે સમર્થ—રક્ષક બને છે; સર્વ અઘાયતો (દુર્ભાવનાવાળાઓ) અને સર્વ વૈરભાવથી તેને વિસ્તૃત આશ્રય આપીને રક્ષા કર.
Mantra 7
यस्ते भरादन्नियते चिदन्नं निशिषन्मन्द्रमतिथिमुदीरत् । आ देवयुरिनधते दुरोणे तस्मिन्रयिर्ध्रुवो अस्तु दास्वान् ॥
જે તને અન્ન લાવે—અન્ન અછત હોવા છતાં પણ—જે આનંદદાયક અતિથિ (અગ્નિ)ને બેસાડે અને તેને ઉન્નત કરે; જ્યારે દેવયુ (દેવ-અન્વેષી) ગૃહમાં તને પ્રજ્વલિત કરે, ત્યારે તે દાતાને માટે ધ્રુવ રયિ—અચળ સમૃદ્ધિ—હોય, અક્ષય દાનવંતી.
Mantra 8
यस्त्वा दोषा य उषसि प्रशंसात्प्रियं वा त्वा कृणवते हविष्मान् । अश्वो न स्वे दम आ हेम्यावान्तमंहसः पीपरो दाश्वांसम् ॥
જે તને રાત્રે સ્તુતિ કરે છે અને જે ઉષાકાળે તારી પ્રશંસા કરે છે, અથવા જે હવિષ્યવાન અર્પણથી તને પ્રિય બનાવે છે—તેના પોતાના દમમાં રહેલા અશ્વની જેમ, તેના ગૃહ તરફ તું આવી પહોંચ. હે અગ્નિ, લગામ ધારણ કરનાર, દાતા એવા તેને અંહસ્—સંકટ અને સંકોચ—પાર કરાવ.
Mantra 9
यस्तुभ्यमग्ने अमृताय दाशद्दुवस्त्वे कृणवते यतस्रुक् । न स राया शशमानो वि योषन्नैनमंहः परि वरदघायोः ॥
જે તને, હે અગ્નિ, અમૃત માટે અર્પણ કરે છે અને નિયત સ્રુચિ (યતસ્રુક્) વડે તારા માં દુવસ્—ભક્તિસેવા—સ્થાપે છે, તે પ્રયત્નશીલ હોવા છતાં રાય—સમૃદ્ધિ—થી વિયોગ પામતો નથી; અંહસ્ તેને ઘેરી લેતું નથી, ન તો અઘાયુ—દુર્ભાવનાવાળા—ની દુષ્ટતા.
Mantra 10
यस्य त्वमग्ने अध्वरं जुजोषो देवो मर्तस्य सुधितं रराणः । प्रीतेदसद्धोत्रा सा यविष्ठासाम यस्य विधतो वृधासः ॥
જેના અધ્વર—યજ્ઞમાર્ગ—ને તું, હે અગ્નિ, સ્વીકારી લે છે—દેવ, તેજસ્વી, મર્ત્યના સુવિધિત કર્મમાં રમીને—ત્યાં પ્રીતિથી હોત્રા—યાજકશક્તિ—બેસે છે. હે યવિષ્ઠ, જે વિધાતા—સેવક—છે, તેના માટે વૃધાસઃ—વૃદ્ધિઓ/વિકાસો—વધે છે.
Mantra 11
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वान्पृष्ठेव वीता वृजिना च मर्तान् । राये च नः स्वपत्याय देव दितिं च रास्वादितिमुरुष्य ॥
હે અગ્નિ, વિદ્વાન્! ચિત્તિને અચિત્તિથી ઓળખી અમારે માટે સાચી વિવેકબુદ્ધિ એકત્ર કર; અસત્ય અને ગૂંચવાયેલા પ્રવાહોથી તેને અલગ કર. જેમ પીઠ સમાન દૃઢ આધાર પસંદ કરનાર, તેમ વક્ર અને પાપી મર્ત્ય પ્રેરણાઓને જુદી પાડ. અમને રાયિ (સમૃદ્ધિ) અને સુપત્ય સ્થાપવા માટેની શક્તિ આપ; દિતિ પણ આપ, અને અદિતિનું રક્ષણ કર.
Mantra 12
कविं शशासुः कवयोऽदब्धा निधारयन्तो दुर्यास्वायोः । अतस्त्वं दृश्याँ अग्न एतान्पड्भिः पश्येरद्भुताँ अर्य एवैः ॥
અદબ્ધ કવિઓએ કવિને ઉપદેશ આપ્યો છે અને પ્રાણશક્તિના નિવાસસ્થાનોમાં તેને દૃઢપણે સ્થાપ્યો છે. તેથી, હે અગ્નિ, તું તારા પદો/માર્ગો દ્વારા આ દૃશ્ય અદ્ભુતોને નિહાળ—તારા ગમનોથી તું આર્ય, ઉદાર છે.
Mantra 13
त्वमग्ने वाघते सुप्रणीतिः सुतसोमाय विधते यविष्ठ । रत्नं भर शशमानाय घृष्वे पृथु श्चन्द्रमवसे चर्षणिप्राः ॥
હે અગ્નિ, તું વાઘત (અર્પણ કરનાર) માટે સુપ્રણીતિ—સર્વોત્તમ નેતા છે; સોમ પિષનાર યજમાન માટે, હે યવિષ્ઠ! પ્રયત્નશીલ અને તેજસ્વી સાધકને રત્ન (ધન/વરદાન) લાવી આપ. ચર્ષણિપ્રાઃ—આગળ વધતા જનસમૂહો—માટે તારી સહાય વિશાળ અને ચન્દ્ર (પ્રકાશમય) થાઓ.
Mantra 14
अधा ह यद्वयमग्ने त्वाया पड्भिर्हस्तेभिश्चकृमा तनूभिः । रथं न क्रन्तो अपसा भुरिजोॠतं येमुः सुध्य आशुषाणाः ॥
અને ત્યાર પછી, હે અગ્નિ, જ્યારે અમે અમારા પગલાંઓથી, હાથોથી અને પોતાના જ દેહોથી તારા માટે કર્મ રચ્યું છે—શ્રમથી રથ સમ આગળ વધતા—ત્યારે શુદ્ધબુદ્ધિ, પ્રેરણામાં ત્વરિત એવા (ઋષિજન) ઋત (ṛta) ને દૃઢપણે ધારણ કરે.
Mantra 15
अधा मातुरुषसः सप्त विप्रा जायेमहि प्रथमा वेधसो नॄन् । दिवस्पुत्रा अङ्गिरसो भवेमाद्रिं रुजेम धनिनं शुचन्तः ॥
ત્યારે માતા ઉષસ (પ્રભાત)માંથી અમે સાત વિપ્ર (પ્રેરિત ઋષિ) રૂપે જન્મીએ; મનુષ્યના ઘડનારાઓમાં પ્રથમ બનીએ. દિવના પુત્ર, અઙ્ગિરસો બનીએ; શુચિતાથી તેજસ્વી રહી, ધનથી ભરેલા પથ્થરને ફોડી, અંદર બંધાયેલું ધન મુક્ત કરીએ.
Mantra 16
अधा यथा नः पितरः परासः प्रत्नासो अग्न ऋतमाशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमुक्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणीरप व्रन् ॥
ત્યારે, જેમ અમારા પ્રાચીન પિતૃઓ—પુરાતન જન—ઋત (ṛta) માટે આતુર હતા તેમ, હે અગ્નિ, એમ જ: શુચિ બની, વચનનું ઉચ્ચારણ કરતા, તેમણે તેજસ્વી જ્વાલા પ્રગટાવી. ધરતીને ભેદી, તેમણે અરુણ (રુદ્ધ) પ્રકાશોને બહાર કાઢ્યા અને મુક્ત કરી દીધા.
Mantra 17
सुकर्माणः सुरुचो देवयन्तोऽयो न देवा जनिमा धमन्तः । शुचन्तो अग्निं ववृधन्त इन्द्रमूर्वं गव्यं परिषदन्तो अग्मन् ॥
સુકર્મા, સુરુચિ (ઉજ્જ્વલ તેજવાળા), દેવયંત—દેવ તરફ વળેલા—તેઓ શક્તિશાળી શ્વાસથી દેવો સમા પોતાનું જન્મ ઘડી કાઢતા. પોતાને શુદ્ધ કરતાં તેમણે અગ્નિને વધાર્યો અને ઇન્દ્રને દૃઢ કર્યો; જ્ઞાનકિરણરૂપ ગવ્યોના વિશાળ વાડા (ઉર્વ)ની આસપાસ જઈ બેઠા.
Mantra 18
आ यूथेव क्षुमति पश्वो अख्यद्देवानां यज्जनिमान्त्युग्र । मर्तानां चिदुर्वशीरकृप्रन्वृधे चिदर्य उपरस्यायोः ॥
યૂથ સમા, ક્ષુમતિ—સમૃદ્ધ જીવનશક્તિઓ—ત્યારે દૃશ્ય થઈ, જ્યારે દેવોના ઉગ્ર જન્મનું આગમન નજીક આવ્યું. મર્ત્યો માટે પણ ઉર્વશીઓ—વિસ્તૃત-પ્રકાશમાન પ્રેરણાઓ—ઘડાઈ; વૃદ્ધિ માટે પણ આર્ય (ઉદાર) એ પરસ્યાયોઃ—ઉચ્ચતર જીવનબળ—શોધી કાઢ્યું.
Mantra 19
अकर्म ते स्वपसो अभूम ऋतमवस्रन्नुषसो विभातीः । अनूनमग्निं पुरुधा सुश्चन्द्रं देवस्य मर्मृजतश्चारु चक्षुः ॥
હે અગ્નિ, અમે તારા સુકર્મી—સ્વપસ—બન્યા છીએ; વિભાતી ઉષાઓએ ઋત—સત્ય-વ્યવસ્થા—વહાવી કાઢ્યું. અનેક રીતે તેમણે અગ્નિને અનૂન—નિર્દોષ—અને સુશ્ચન્દ્ર—સુંદર તેજસ્વી—બનાવ્યો; તેઓ દેવના ચારુ ચક્ષુ—અગ્નિદૃષ્ટિ—ને મર્મૃજત, ચમકાવી ઘસે છે.
Mantra 20
एता ते अग्न उचथानि वेधोऽवोचाम कवये ता जुषस्व । उच्छोचस्व कृणुहि वस्यसो नो महो रायः पुरुवार प्र यन्धि ॥
હે અગ્નિ, વિધાતા, આ સ્તુતિ-વચનો અમે તને—કવિ, દ્રષ્ટા—ઉચ્ચાર્યા છે; તું તેમને પ્રસન્નતાથી સ્વીકાર. તું પ્રજ્વલિત થા; અમારે માટે વધુ શ્રેય કર. અનેક ઇચ્છનીય રૂપોથી સમૃદ્ધ એવી મહાન રાયિની પૂર્ણતા અમારી તરફ પ્રેર.
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is hailed as immortal within mortals and as ṛtāvān—installed as the active mover among the gods and the most capable hotṛ.
- Development
The hymn develops Agni’s double work: outwardly carrying offerings and sustaining the sacrificial order, inwardly kindling luminous intelligence and uplifting the human being; petitions broaden into prosperity and right governance of life-forces.
- Climax
The prayer for discriminative power: Agni is asked to gather true citti and separate it from acitti, setting apart crooked mortal impulses, and to grant Diti (right division/order) while protecting Aditi (undivided infinity).
- Where it settles
The poet offers his ucathāni (utterances) to the seer-fire and asks Agni to blaze out, create a greater good, and send forth abundant, many-formed plenitude.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between human and divine realms—receiving oblations, conveying them to the gods, sustaining ṛta through yajña, and energizing growth, protection, and prosperity in the community.
- Inner significanceThe flame of consciousness and aspiration: the power that kindles śuci-dhī (luminous intelligence), discriminates citti from acitti (right insight from confusion), and lifts the human being upward toward truth and wholeness (Aditi).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama gotra (Vāmadeva as a Gautama seer of Mandala 4) · A major Ṛgvedic seer of the Fourth Maṇḍala, celebrated for profound Agni hymns and for visionary, inward readings of sacrifice where Agni becomes the power of illumination and right discernment (citti) within the human being.
Famous verses
amṛta ṛtāvā ("immortal, bearer of ṛta")
cittim acittiṃ ("discernment and non-discernment")
maho rāyaḥ ("great plenitude/wealth")
Attributes of the deity
- Hotṛ (chief invoker/priest)
- Kaví (seer-poet)
- Vedhá (ordainer, arranger of right order)
- Ṛtāvān (bearer of ṛta)
- Śuci (pure, bright)
- Messenger who carries offerings
- Discriminating intelligence (viveka-like function)
- Giver of rāyí (plenitude, wealth) and protection
Also by this seer
- Attributed authorship of many hymns in Rig Veda Mandala 4 (Vāmadeva’s collection), especially Agni-centered sūktas
- Traditional association with the Vāmadeva tradition and the name “Vāmadeva” later revered in Śaiva and mantra lineages (as an archetypal seer-name)
The rite, step by step
- Prepare the altar/household fire-place (vedi) and seat for Agni; ritually clean the space.
- Kindle Agni (ādhāna/agnipraṇayana contextually) and stabilize the flame with fuel (samidh).
- Recite Agni-stuti verses invoking Agni as hotṛ and ṛtāvān; invite him to take his seat among the gods.
- Offer oblations with svāhā—asking Agni to kindle śuci-dhī and to separate right from wrong impulses.
- Conclude with uttered praise (ucathāni), requesting Agni to blaze forth and to send “great wealth” and well-being.
- Silent or spoken dedication: may the rite support posterity (su-apatya) and protect Aditi (wholeness).
Offerings
- Ghee (ājya)
- Samidh/fuel sticks
- Grain or simple havis (as available)
- Optional fragrant offerings (resins) depending on tradition
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the divine fire who brings truth-order (ṛta) into human life—through worship he awakens clear intelligence and leads the seeker upward, while also granting protection and prosperity.
The hymn asks Agni to help us recognize true understanding (citti) and separate it from confusion or wrong movement (acitti), so our actions become straight and well-ordered rather than crooked.
Here Diti points to right division, measure, and ordering in life, while Aditi points to the undivided, expansive wholeness; the prayer seeks both: good order without losing inner freedom and infinity.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
